Skip to main content

Full text of "Samuelis Pufendorfij De jure naturae et gentium libri octo"

See other formats


^ms^ 


Hf  -■j>    !•<»  ■•9'     ■'*?,•■■■' 

r.. 


i^    6 


N  TME  CUSTODY  Or  TME 

BOSTON     PUBLIC   UBRARY. 


f 5HELF    N° 
VAUAMS 

"  J(dO./G 


'^x. 


\ 


SAMUELIS    PUFENDORFII 

DE 

URE  NATURiE 

ETGENTIUM 

LIBRI  OCTO. 

Cum  Gracia  &  Privilegia  S.  Csefare^  Majeflatis. 


^ .  ,,4 


LONDINI  SCANORUM 

Sumtibus  ADAMI  ^WMSl^n^  im| 
(  VITUS  S^^ai^(^i%l  Acad.  Typgr. 


ANNO  MDC  LXXn. 


SUMMA  PRIVILEGIL 

r^j4iitum  efi  prhikgio  Sacr^  C^fare^  Afaje/Iatps  ^  ne  quk 
pr^fens  hocce  opm ,  live  integrumjive  aUquam  ejusparteWj 
^^tra  decem  annos^  a  prima  editionU  die  computandos^  intra 
Sacri  Romani  Imperij^  ditionum^  C^farfs  hdreditariarum  li* 
mites  ftne  ^utoris  lieentia  imprimaty  aut  alibi  imprejjum  eo* 
dem  importety  ^  dijirahat^  Jub  pma  conjifcationps  omnium 
ejusmodi  libroruy  ^quin^  marcarum  auri  puri : prout  latius 
defnitur  in  ipfo  privilegij  diplomate^  dato  Vienn^  die  XL  Jam 
^nno  M.  DC  LXXIL 


SEREMISSIMO    POIENTISSIMOQUE 
PRINCITI  AC  DOMINO 

DOMINO 

CAROLOXI. 

SVECORUM,  GOTHORUM, 

VANDALORUMQyE  REGI,  AC  PRIN- 

CIPI  HEREDITARIO,MAGNOPRINCIPl 

FINLANDI^,  DUCI  SGANIiE,  ESTHO- 

N\M,  LIVONItE,  CARELIiE,  BREM^, 

VERD^,STET1NI,  POMERANIiE,  CAS^ 

SUBIiE  ET  VANDALIiE,  PRINCIPI 

RUGI^,  DOMINO  INGRIiE 

ET  VVISMARIiE, 

NEC  NON  COMITI  PALATINO  RHE- 

NI,  BAVARIiE,  JULIACI.  CLWIM 

ET  MONTIUM  DUGI,  &c.&c. 


SERENISSIME  AG  POTEN- 
TISSIME  REX, 

DOMINE  CLEMENTISSIME, 


On  longe  funt  arceflen- 
dsG  rationes,  Rex  Augu- 
sTissiME,  quas  excufandic 
audacise  mex  debeam  al- 
quod  huncce  librum  Ma- 
JESTATi  TuM  confecrarje  fuftineara. 
Infapientisfimislegibus,  quas  popu- 
lo  fi  bi  quondacQ  peculiariter  dile- 

do 


legare 


£lo  ferrc  dignatus  cftDeus,  Ipfclibi 
vindicabat  prima  quse^;  foecundi- 
tatis  fpccimina  nonanimaliu  dunta- 
xat,  fcd  6c  quse  mortalium  provo- 
cata  labore  terraquotannis  profun- 
dcrct..  Scilicct  quod  fas  eflet,  an- 
tequam  ipfi  casres  ufibus  fuisadpli- 
carent ,  publice  profitcri ,  omnem 
iftam  naturse  ubcrtatcm  Dci  bene- 
ficiumeflo;  Illumanimantibusvi- 
res  fefe  mukiplicandi,  agris  &  arbo- 
ribus  frudus  protrudendi  infevifle; 
Ejusdem  dono  felicisfima  fe  regio- 
ne  potitos.  Quin  &  mortalcs  in- 
tcr  vcnerationis  aut  fingularis  afie- 
£lus  argumentum  habctur,  primi- 
tias  felediorum  fruduum  oflerre, 

queis 


queis  poft  tarde  labentis  anni  mo- 
ras  ipfa  novitas  lenocinatun..  Gra- 
tiofo  primitiarum  nomine  &  hicce 
liberadMAJESTATis  Tu^  delubrum 
deponitur.;  primusquippeingenij 
foetus,  in  Carolina  Tua  conce- 
ptus  editusq;,  quipublicam  eruditi 
orbis  lucem  fubire  non  formidet . 
Eo  impenfius  propitiam  Majesta- 
Tis  tuM  auram  fibi  exoptat ,  quod 
prout  ifta  aliubuerit ,  ita  vivacita- 
tem  fibi ,  i  fatumq;  prsecepturus  fit  -, 
poftquam  ex  eo  folo,  quod  ad  tan- 
ti  argumenti  illuftrationem  ingeni- 
um  aut  induftria  mea  conferre  po- 
tuit ,  applaufum  feculi  fperare,  am- 
bitiofum  plane  6c  improbum  forec. 


Caeterum  ejus  votifiduciam  exipfa 
potisfimum  Carolin^  gratia  adfu- 
mere  audeL.  Hanc  enim  cum  con- 
ditoris  fiji  nomen  pr^ferre  jufferit 
Majestas  Tua,  ejusdem  celebrita- 
temfibi  peculiaritercordi  futuram 
fatis  oftendiL;  eoq;  ifthsec  futuras 
foecunditatis  rudimenta  haut  reje- 
dum  iri  ipes  eft,  quo  &c  csetera  e- 
jusdem  ingenia  minus  verecun- 
denturfamamlacefl^re,  poftquara 
de  tanto  fibi  tutelari  Numine  cau- 
tum  intelligunt,.  Et  fane  qudd 
ejusmodi  potisfimum  monumcn- 
to  tcneros  annos  infignire  Ma- 
JESTAS  TuA  volueriL,  id  &:  futu- 
ras   Tu»   magnitudini  laetisfimo 

pras- 


praeludit  augurio ,  quafi  rccenti 

opus  foret  ac  vegeta  ingeniorum 

vi,  quas  geftis  Tuis    dicendis  fit 

defacigandaj:   6c  de  Majestatis 

TuiE  in  pietatem,  honeftam^;  a- 

nimorum    culturam    propenfio- 

ne  fplendidisfime  teftatiin..  Qiian- 

quam  ad  iftam  capellendam  Ma- 

JESTAS  TuA  non  raodo  excitato 

Mufis  novo  ddubro,  fed  &  pro- 

prio  exemplo  cives   fuos  excita- 

tum   it-.    Sane    enim  mirabundi 

percipimus,   quam   felici  fucceC 

fu  Majestas  Tua  vividam  iftam  ca- 

pacisfimi  ingenij  vim  per  omne  fa- 

picntiae  genus  eircumferat,    qua 

quidem  imbui  decorum  a   :  profi- 

cuum 


cuum  fuerit  illis,  quos  fummo  rc- 
rum  humanarum  faftigio  DEUsde- 
ftinavit.  Jam primum lincero  de di- 
vinis  fenfu  imbutus  animus,  ut  fu- 
premi  Numinis  pace  conciliata 
fempermeminerit  omniaadipfius 
placitumacgloriamreferre,atq;ita 
fubjedumfibigregemmoderarijUt 
ratioeidemconftare  posfit  apud  il- 
Ium,cuiin  regesipfos  imperium  eft. 
Simulq;  perfpeStum,  fanflisfima 
morumpraecepta,qu£6  cum  divinis 
myfteriisfimulinculcanturjtacum 
indole  vita;  civilis  confpirare,  ut  ifta 
per  imperantes  asque  ac  cives  ex- 
preffa  beatisfimum  reip.  ftatu  pro- 
dueere  fmt  idonea.  Indc  curse  fuit 

b  hau- 


haurirc  linguas ,  eruditarum  ani- 
marum  interpretes,  intelligere  vi- 
tx  humanse  genium,  mores  ac  ftu- 
dia  mortalium  expcndere,quse  vis 
kritandi  animos,  componendiq; , 
quibus  mediis  civitati  intus  quies, 
adverfus  exteros  fecuritas  conftet. 
Aliorum  prseterea  exempla  princi- 
pum,ac  inprimisMajorum  tuorum 
belloac  pace  cgregie  gefta  perlu- 
ftrata,  qux  &  ftimulos  ad  paria  aut 
maiora  patranda  fubdere  poftents 
&planisfimam  defignare  viam  of- 
ienfa  procul  ad  immortalem  glori- 
am  graftandi.  Deniq;  nec  illa  re- 
gioFum  ftudiorum  poftrema  pars 
fuit^aofl!©,  qu^  iaftitutamortaKum 

vitam 


Vitam  tempcrent,  quse  hominibus 
inviccm  obligatio,  quibus  legibus 
diverforu  interfe  populorumne- 
gotiarcgantur,  qusecaufaaut  com- 
pages  civiliumfocietatu^quseimpe- 
rantium  poteftas,  quodcivium  ad- 
verfus  hos,  autinter  fe  vinculum. 
C)uorum  pleraq;  cum  iftilibrode- 
ducere  propofitum  fuerit,velipla 
argumenti  commendatione  apud 
Maiestatem  Tuam  molliorem  fibi 
admislionem  poIIicetur.Prsefertim 
cum  Maiestas  Tua  huic  difciplinse 
maximam  dignationem  addiderit, 
dum  eandem  in  Regni  iui  Acade- 
miis  publice  doceri  jusfit.  Scilicet 
quod  indignum  videretur,  Ulpiani 

b  2  ac- 


acPapimamdecrctis  omnia  pulpita 
refonarejCreatoris  O.M.Ieges,per 
congenitx  rationis  lumen  raortali- 
businfinuatas,  incultu  velut  obfo- 
lefcere,reliquarum  utiq;  legumfun- 
damentum  &  norma,  jura  civilia 
nobilitate  tantum  excedentes» 
quantum  omne  genus  humanum 
unacivitate,totiusq;  civitatis  falus 
&tranquillitas  fingulorum  civium 
incolumitatc  potioreft.  Et  cum 
MajestasTua  ad  ifthanc  difciplina 
in  rccensabsfe  inftituta  Carolina 
docenda  lautis  me  conditionibus 
clementisfime  evocare  dignata  fit, 
non  vifa  fuit  ratio  magis  idonea  ex- 
promeadas  de  votislimse  venerati- 

oni 


oni,  conomine  MAJESTATiTuyE  de- 
bit^,  quam  fi  ifthoc  qualicunq;  do- 
cumento  declararem,  faitem  vo- 
luntatis  aflatimefTejfiqua  tenuitas 
ingenij  patiatur,  aliquid  ad  exor- 
nandam»  quse  commifla  eft»  Spar- 
tam  conferendi.  Quod  fi  conatus 
ifte  Majestati  Tu^e  quocunq;  no- 
mineprobatusfuerit  >neq;  G^etero- 
rum,  qui  aequi  funt ,  favorem  de- 
fperOj  neq;  iniquorum  malevolen- 
tiamformidabo.  ItaDEusb.M.fce- 
ptrum  Majestatis  Tu^  fecundet » 
ut  CaroliSj  GusTAvisq;  Tuis  per 
gefta  Tua  non  minus  fplendoris 
accedat ,  quam  Familise,  Regno^; 
Tuo  Ipfl  intuIerunL;  TuAMq;  Ma- 

b  5  JE- 


JESTATEM  coelos  adcuntcm  non  nifi 
feri  nepotes  videant;  poftquam 
Carolum  Undecimum  dclicias  &: 
miraculum  fecuii  prxfentis,  admi- 
rationem&iexemplum  futurorum 
abfolveriL. 

S^CR^  REGIM  MJ^ESTATIS  TV^ 


devotyumm  c^  humilUmn  jervm 

SAMUEL    PUFENDORF. 


LECTORI  BENEVOW 

I  ingenio  .aut  induflri^  me^  fatis  confide- 
rem,  fupervacuum  foret  rationes  conqui- 
rerejquare  &ego  aliquid  oper^fumfetim 
circa  excolendam&  illuftrandam  nobi- 
liffimam  atq^   utililTtmam   difciplinam ;; 
quasdiu  negle(fta  &fereignorata  hoc  de- 
mumfecuio  dignitatifu^  adfericoepitrcumidapudom- 
fiis^fat  favoris  habeatjjdepublico  bene  velle  mereri.  E- 
nimvero  cum  tam  celebriferantur  fama  fcriptores,  qui 
primilumenhuic  fcienti^  intuleruntjcaufashxijusinfti- 
tutiexponerenanabsrefuerit,  ne  velacftum  agere^vel 
improbam  adverfus  monumentatamilluflriumingeni» 
orum  comparationemaffecftarevidear.     Et  primoqui» 
dem  cum  quonda  juvenilibus  annisElementaqua;dam 
bujusdifcipiinas  inkcem  dare  fufl:inuifIem5nontame3& 
temeritate^aut  irreverentia  adverfus  eruditiffimum  fecu- 
lunij  qvam  ut  illi^  quimihi  tunc  benecupiebantjquak'- 
cunq^'  haberentfpecimenjex  qvo  occalionem  me  com^ 
mendandiarriperepoffentj  quajapudplerosq;  bonosex- 
eufationem  ex  astatis  atq,  conatus  fimplicitate  inve* 
nerunt :  degoruni  fane  videbatur  5  maturiore  aliquo 
fcripto  prioris  immaturitatem  velut publicedeprecari„. 
Quo  ipfo  etiam  manifefti  mendacij  arguentur  impuri 
cujusdam  fycophantas  commentaj  CGntraiflud  opu- 
icuJum  libello  famofo  difTeminata»     Etfi  jam  tum  viri 
bom  pabiicis  quoq^fcriptis  calumniamiflamultrocoa- 

futa- 


futaverint  5  & mihi  tiunquam  par  vifum  fuerit,  ifti  homi- 

ni  tantumdignationis  adderejUtrefponfi  quideidemre- 

ponerem.    Sed  &  iila  caufa  me  ad  aiiquid in  hocgenere 

conandum  impellere  potuit,  quod  cum  SERENlSSI- 

MUS  ELECTOR.  PAL ATINUS  ad  ifthanc  difciplinam 

in  Academia  Heidelbergenfi  docendam  clementifsime 

meeyocafTet,  primumqsme  abeademdifciplinaprofef- 

foris  titulum  gerere  juffifTet  5  (qvo  exemplo  deindc  aiii 

eandem  profeffionem  JurisNaturalis  &  Gentiumin  fuas 

Academias  recepiffe  videntur: )  omnino  elaborandam 

mihi  fuerit^ut  ad  eam  diicipiinam  excolenda  aiiquid  con- 

ferremjqu^primomeinterpreteinpubiicas  cathedras 

adfcendifTet.     Et  fane  poterat  adhuc  iila  fuppeditare 

materiamjquac  nonminusingenij  quaminduftria^cape- 

ret;  nec  folum  (roofjLoOoTroieiv  y   quod  Erudito  cuipiam 

Viro  vifum^heicreii^Slum.    Equidem  palmam  hadlenus 

tuliffejudicatus  fuitnon  praster  meritum  HugoGrotmsy 

quidcprimus  fecuium  adiftam  difciplinam  asfliman- 

dam  eyocafle  videlur,  &  itaineadem  eft  verfatus^ut  cir- 

ca  magnamipfiuspartemc^terisnii  nififpecilegijlabo- 

remreliquerit.     Quantumcunq;  tamen  ejusvirifama 

nobis  cordi  fit^qui&peculiarinomineejusdemFilioob- 

ftrifti  fumusjfatendum  tamenefl,nonpaucaab  ipfo  pla- 

neeffeprastcrita^qu^dam  leviduntaxatbrachio  tracta- 

ta,  quasdam  deniq;  admifla,  qua^  &  ipfum  hominem  fu- 

iflearguerent.  Inprimisautemnonexiguamnobiliffimo 

operilabem  adfpergunt,  queis  paffim  a  receptis  ortho- 

doxs  Ecclefia^  fententiis  diverfus  abit»     Qui  quidem 

magnorum  ingenioru  infeiiciffimus  labor  mihi  femper 

vifus 


Vifusfuic,  circa  divina  aliquidnovare;  cum  tanra  aliarum  rerum 
fuperficcopia,  inqua  alicutinnoxiecornicu  oculosconfigere  liceac. 
Ecperifthsec  eciam  vere  ac  ucilicerdidlis  aucoricas  decrahicur,  acplu- 
rimorum  afperrim^  cenfura?  provocancucqui  alias  concra  cales 
Viros ne  hifccrequidem dignicranc.  Conaci  quidem  func  Viri quir 
damdodliedicisad  iftiuslibros^iey^r^  helli(^facis  commencariis  hk 
defe£libus  mederi ;  quorum  unus&  alceroperse  preciumfecic  non 
fpernendum.  AliiscamcnIongeuciIiusfudicatumfuic,cocamifl:am 
maceriam  dcnuo  incudi  fubjicere, ac in  novam  fbrmam  refingere. 
Sic&  Thomas  Hobbesm  operibus  fuisad  civilcm  fcienciam  rpedhn- 
libus  plurima  habec  quancivis  precij;&  neroo^cui  rcrunn cjusmodi 
cfl;  incelledus>  negaverir,  cam  profunde  ipfum  focieracis  humanas 
&  civilis  cornpagem  rimacum  fuiflc,  uc  pauci  priorum  cum  ipfo 
beic  comparari  queanc»  Erqua  a  vero  aberrac^  occafionem  taraen 
adcaliamedicanda  fuggerir,  qu^  forcafle  alias  nemini  in  mentem 
veniflenc,  Sed  qood  &  hic  in  religione  peculiaria  fibi&:  horrida 
dogmata  finxcric,  hocipfoapudmukos  noncicraracionem  fui^ver- 
facionem  excicavic.  Qiianquam &illud nonraro concingere  videas,, 
ucab  illis  maximo  cum  fupercilio  condemnetur,  abs  quibus  minime 
le£lus  fuic,  auc  incelledus.  Jsannes  Seidenm  nemini  forcafle  fecun- 
dus  haberi  poflec,  {ieipropoficumfiiiflieCjeadem  d^t^^ct  jus  nacura- 
le  ad  univeifum  humanum  genus,  quam  ad  cradica  Ebrseoru  accom- 
modarCo  His. ergo caufi&  mocus  operi  huic  manum  admovi ,  acq; 
univerfam  hanc  maceriam  eo,  qui  mihr  commodifl[imus  fuic  vifus, 
ordinedigeflii;  atq;idlaboravi,ucoroniafolidis  &  perfpicuis  ratio- 
nibus,  quancum  fieri  potuic,,confirmarem,  &illa,in  qmbusantea  lau- 
daci  aucoresimpegeranc,  declinarem.  Decaecerouciomnibus  aqui- 
bus aliquid  ad  hocopus  fpedans  didici,  bona  fidefuum  refticui;  ica. 
inejusmodimaceria,inquafuojureTatioregnac,nuIIiushorninis  aii- 
toricascanca  mihi  videri  pocuic,  quinid  pocius  ample£terer,  quo  gra- 
viorcsrationesducebanc.  Eoq;  haucquidquam  ofFenfam  metuo  Vi- 
rorum  Erudicorum,  quiadhucin  vivisfunc,.popuIarium  cumprimis 
mcorum,quodnoararo abipfbrumplacicisdiverfusabiverim,  mo- 
defl:e  tamen,  &cicra  decrahendi  fludiUm,  &  uc  non  nifi  racionem 
cumracione  concendcrcm.  Acq;  inde,  quam  in  alios.mrhifamfiliber- 

c  tacem^ 


futaverint;  &mihi  nunquam  par  vifum  fucrit,  jftihomi- 
ni  tantum dignationis  addere, utrefponfi  quid  eidem  re- 
ponerem.  Sed  &  illacaufame  ad  aliquidin  hocgenere 
conandum  impellere  potuit,  quod  cum  SERENISSI- 
MUS  ELECTOR  PAL ATINUS  ad  ifthanc  difciplinam 
jn  Academia  Heidelbergenfi  docendam  clementifsime 
meeTOcaffet,  pnmumq;me  abeademdifciplinaprofef- 
foris  titulum  gerere  juffiffet ;  (qvo  exemplo  deindc  alii 
eandem  profeffionem Juris  Naturalis  &  Gentium  in  fuas 
Academias  recepiffe  videntur: )  omnino  elaborandam 

mihifuentjutadeamdifciplinamexcolendaaiiquidcon- 
ferrem,  qus  primo  meinterprete  in  publicas  cathedras 
adfccndiffet.     Et  fane  poterat  adhuc  illa  fuppeditare 

materiam,qua;nonminusingenijquamindun-rixcape- 
ret;  necfolum  <rcofialo7roiiii> ,  quod  Erudito  cuipiara 
Viro  vifum ,  heierehaum.  Equidem  palmam  hadenus 
tuliUejudicatus  fuitnon  prster  meritum  HmoGrotm. 
qui&  pnmus  feculum  adiftam  difciplinam%ftiman- 
dam  evocaffe  videtur,  &  itaineadem  eft  verfarus,ut  cir- 
ca  magnamipfiuspartemcsterisnil  nififpecilegijlabo- 
remrehquerit.  Quantumcunq;  tamen  ejusvirifama 
nobis  cordi  fit,qui  &peculiarinomineejusdemFiIio  ob- 
ftriai  fumusjfatendum  tameneft.nonpaucaab  ipfopla- 
ne  efie  prjetcrita,  quxdam  levi  duntaxat  brachio  tradla- 
ta,  qu^dam demq; admifta,qua:  & ipfum hominem fu- 

ifiearguerent.  Inpnmisautemnonexiguamnobiliffimo 
operilabem  adfpergunt,queis  paffim  ^  receptis  ortho- 
dox2  Ecclefis  fententiis  diverfus  abit.  Qui  quidem 
magnorum  ingenioru  infeliciffimus  labor  mihi  femper 

vifus 


vifusfuic,  circa  divina  aliquidnovarej  cum  tanra  aliarum  rerum 
fuperfitcopia,  inqua  alicutinnoxiecornicu  oculosconfigere  liceac. 
Ecperifthsec  eciam  vere  ac  ucilicerdidlis  aucoricas  decrahitur,  acplu- 
rimorum  afperrim^ cenfura?  provocantur,qui  alias  concra  tales 
Virosne  hifccrequidemdignicrant.  Conatiquidem  func  Viriqui^ 
damdodlieditisad  iftiuslibros^ify^r^  belli(^^acls  commentariis  his 
defe£libiis  mederi ;  quorum  unus  &  alcgropera?  precium  fecic  non 
fpernendum.  Aliis  camcnlongeutiliusjudicatum  fuiCjCotam  iftam 
materiam  dcnuo  incudi  rubjicere,acin  novam  fbrmam  refingere. 
Sic&  Thomas  Hobbesm  operibus  fuisad  civilcm  fcienciam  fpedtan- 
tibus  plurima  habec  quancivis  pretij;  &  n  emo^  cui  rcrura  cjusmodi 
cft  intelle41us>  negaverir,  cam  profunde  ipfum  focieratis  humanas 
&  civilis  compagem  rimatum  fuiOc,  ut  pauci  priorum  cum  ipfo 
beiccoraparariqueanc»  Erqua  a  vero  aberrac^  occafionem  taraen 
adcalianledicanda  fuggerir,  quse  forcafle  alias  nemini  in  mentem 
veniflenc,  Sed  qood  &  hic  in  religione  peculiaria  fibL&:  horrida 
dogmata  finxcric,  hocipfoapud  mulcos  noncicra  racionem  fui^ver- 
fationem  excicavit.  Qiianquam  &illud  nonraro  concingere  videas,, 
ucab  illis  maximq  cum  fupercilio  condemnetur,  abs  quibus  minime 
le(flus  fuic,  aut  intelledus..  Jeannes  Seidenm  nemini  fortalle  fecun- 
dus  haberi  poffet,  fi.eipropo{icumfuifTec,eadera  dnpiSsia  jus  natura- 
le  ad  univexfum  humanam  genus^  quam  ad  cradita  Ebrjeoru  accom- 
modare;  His.  ergo  caufi&  mocus  operi  huic  manum  admovi ,  acq; 
univerfam  hanc  maceriam  eo,  qui  mihr  commodiflimus  fuic  vifus, 
ordinedigen[i;  atq;idlaboravi,utomniafolidis  &  perfpicuis  ratio- 
nibus,  quancum  fieri  potuic,,confirmarem,  &illa,  in  quibusantea  lau- 
dati  aucoresimpegeranCjdecIinarem.  Decaecerouciomnibus  aqui- 
busaliqmdad  hocopusfpedans  didici,  bona  fidefuum  refticui:  ica 
inejusmodimaceria,inqua-fuojureTatioregnac,nuIIius  horninis  aii- 
toricascahca  mihi  videri  potuic,quinid  pocius  amplederer,  quo  gra- 
viorcsrationesducebanc.  Eoq;  hautquidquam  ofFenfam  mctuo  Vi- 
rorum  Erudicorum,  qui  adhucin  vivi&func,.popuIarium  cumprimis 
mcorum,quodnoararo  abipfbrumplacitis  diverfusabiverim,  mo- 
defle  tamen,  &citra  detrahendi  /luditim,  &  ut  non  nifi  rationcm 
cumracione  concendcrem.  Atq;  inde,  quam  in  alios.mihifamfiliber- 

c  tatem^ 


catem,  aliis  quoq;iti  mealubeiis  indulgeo.  Ncq;  enim  iptec  illud  ge* 
nus  homiiium  meum  proficeor  nomeii,qui  flacim  in  odia  &  iras  efFer- 
vefcunc,  (i  fua  omnia  velucextripode  dicSa  nonadorencur;  aut  qui 
inrolerabilicurnfaftucreparciiondubiEanc;  fe  nullos  agnofcerc  er- 
rores.  Id  camendenunciarenqnVerear,pofl:quamin:hocopusS.RE- 
GIA  MAJESTAS  adprobacione  fua  clemencidime  dignaca  e/t,  mc 
nullius  pr^cerea  cenforis  aucoricatemformidare.  Acq;  iftis  quidems 
quosaucfaftus-cum  ignorancia  conjun6lus,auc  peculans  qua^dam 
TfsKvTTo^yfjLoinivyi  ad  calia  ccnfenda  propellic ,  promciffimum  fuerie 
occinere illud ,•  ne  futor  ulcra crepidam.  Si qui  alij  ad  ifla  carpenda 
accedere velint,  illi  folis  racionibus  mecum  fibi  agendum  fcianc.  Neq^ 
cnim,  fiqui  ex  iilis,  qneis  divinas  liceras  explicare  injundtim>-non- 
siullas  qujeftiones,  adhanc  difciplinam  proprie  pertincntes,  fibi  de- 
finiendas  fumfere,  ideo  auc  ha?  in  arcicnlos  fidei  pocuerunc  abire, 
auc  fan^  racioni  ultima  earundem  decifio  fubcrahi  debec,  auc  ipfis 
majorcm  heic  fibi  aucaricacem  arrogare  convenic,  quam  quibus 
Iflhaec  ex  profefTo  aguncur.  Neq;  vero  novicacis  exprobracio,  moi- 
dp  fana  ratioaddixeric,  nobis  in  hifce  magis  defugicnda  auc  mecu- 
endaefl,  quam  illis,  quihocce  feculo  rem  medicam,  fcienciam  na- 
euralem,  &  machefin  incognieis  ancea  invencis  immorrali  fua  cum 
gloria  illuflrarunc.  Quanquumanciquicaci  debicum  me  honorerb 
nondecraxifreconftac,  ucpocequi  paflim  antiquos  pocifTimum  au- 
£ores  di£lorum  meorum  eeftes  excicem.  Rccentiorum  fcriptorum 
Bubem  allegando  cumulare,  fupervacuum  vifum.  Inprimis  autem 
quare  illoshinc  cxcluferim  fcriptores,  qui  intcrfe^l^  Romancead- 
di£los  mores  fibi  atq;  confcientias  hominum  regendas  fumfere,  quos 
ipfc  Grottits  &aIiimagno  agmineinparcesvocaregaiidenc;  ejus  rei 
ratiomihi apud  cordacos  facis  pucoconftabic.  Scilicec  iilis  homini- 
bOsfuorumcradicorum  nullum  cercum  fundamencum,  aut  hypo-* 
shefin  fubftcrncre  folenne  cft  i  fed  prseccr  illa,  qu«  a  JCtis  mucuart 
folcnc,fnvolas  ueplurirruimquasfliones  paribus  raciunculrs  confir- 
marcconcenci,  decceteraincegras  legiones  fuss  fedse  fcrrpcorumal-' 
legartepr^clarum  habenc,quorumunum  fi  noveris,omnesnoveris, 
kaomnesmagno  conacu  magnasnugas  agunc  •  uc  camen  vix  ulla  fic 
qu^flio, in  qna  ifti  iii  pactes.  aondifcedanc.     Cujus  inftituti  h^c  efl 

arcana 


arcanaratiojtif,  poftquam  inter  fundamenta  C^crx  ifloriim  reipubl 
eft,  hominum  confciencias  non  racione,  fed  aucoricace  facerdocuraa 
regi,  ubiq;inpromcuficau£orum  nubes,  quse  qualemcunq;  fcncen- 
tiam  flabilire  idoneafit,  prouct]uemq;perfuaderj  ipforum  iecerefl:. 
Atq,indedebonopubIicG  peflime  mereriarbicramur,qui  in  canta. 
fblidarumfcjenciarumluceadiftasadhuc  nugasj  regni  cenebrarum 
fecum  juxca  ac/labihmencum^juventucem  manuducere  laboranL 
Turpicer  vero  ociofuo  abucicur,  &  vuipes  jungic  ac  hircos  raulgets 
quiiflain  ucramq;parcem  difcepcare,&cumfana  racione  concihars 
facagic.     Ccecerum  id  quoq;  monere  vifum,  me  fundamencnm  uni- 
Verii  juris  nacurahs  pofuifle  fociahracem  hominis;  quodnullum  aU- 
udprincipium  dcprehenderem,  ad  quod  admiccendum,  ipfamor- 
tahumcondicione  fufFFagante,adigi  pofrencomnesbomincs,quam' 
cunq;demum  circa  divina  perfuafionem  haberent.    Neqi  vero  po- 
litohoc  fundamentOjjufto  ardioreshujus  difciphnxvidenturhmi' 
tesfore;  idquod  P;Wr^?^^/ymagnicujusdam  operisarguic.Equidem 
dicitur  ;jus naturalefG€ietate ejje amiqums.  Verum  pr^cerquam  quod 
nihil  repugnec,  obhgacionem  in  alcero  ex^iftere,  anccquam  exiflac  ob- 
jedum,  inquod  illa  exerccri  poffic:  etiam  efFacumNuminis^ftacim 
acq;primushominum  conditus  fuir,  extat:  non  efl  bonum  homi- 
nem  eflc folum.  Dantur  fane  & ofRcia feu  njirti^tesiumadverfitsJ^eHa 
tum  CHJuslibet  adverfus  fetpfum.     Verum  cum  rehgio,  quatenus  ad  di- 
fciphnam  Juris  naturalis  pertinet^  intrafph^ram  hujus  vicae  lerminc- 
tur;  eo  quoq;intuicu  ad  fociahtatera  referri  poceft^quatenusiHafo- 
ciecatibus  hominum  efficaciffimum  vinculum  pr^bet.    Ec  qu^  ad- 
verfusfcipfum  homini  obfervanda  func,  eundem  utiq;  focietacicom- 
modiorem reddunt.  Qu^nam  autemfit  iha  mortimhomflas  (^inno-* 
ientta  ubi^&extraficietatemJeruanda^CQUQim  refiexionem  adali- 
oshomines,nondumdifpicerepocui.     Qxiodsidditm-Jociepatemfor' 
vtare^  C^  ad  eam  media  adplikarey  m  natura.  arhitrio  reUBum ;  eo^fificit-' 
taris tantumejjetjm naturale^fore mere  ^duntarium^  arbitriirium^  atg^ 
mutabile :\d\mnzt^.    Namnacura  hominisfemperadfociahtatena 
ingenere  a  Creacore  dererminataeft  ;fed  pecuhares  focietates  con* 
flituerc  atq;  inireex  dudu  rationis  in  hominum  arbitrio  rehtflum? 
perquodnallo  modoiusnaturaie  redditurarbitrarium.  Quidporro 


pkniaseft,  quana  hoc;riatUfamhominis,qnatenus  aCreatore  roci= 

alisfadaen:,c(reregulam&  fundamentumejus  juris,  quodinfocic- 

tate  tam  univerfali,  quam  particulari  fit  fequendum,    Neq;vero 

majorcmfirmitatem  aut  lucemhuic  difciplins  infcrunt,  qui  ifthoc 

fundamentitm  commendant:  Ejus^  quod  naturditerunumquodfj^ju- 

JiumfitiUltirmmArgHmentumeffe  i^jam  naturam^   qualegem  fitifacit. 

VuBtmnatuTA  fequendumyacdiltgenterconfiderandumy  ad  quod  exfe  in 

meraUbus  ducat  y  undenos  cohtbeat^    ^^mcirca  jus  naturale qudrendum 

incmvententia^  difienvenientia  cum  natura.     Naturam  autem  heic 

^ccipiendam, non  ut yercorruftam progemem,^^ im^rohos  mores nunc de^ 

pravata  efi^fidquttfrimitus  concreata  efl  integra  ^  incorrupta^     E- 

nimvero  praeterquam  quod  pleraqjh^c  di(3ta  videantur  pctcreid, 

quodeftin  principio,  &  obfcurum  per^que  obfcurum  explicare; 

ctiarninud,naturam  hominis  primitus  a  Deocrcatam  fuifleinte- 

gram,&poft  culpa  hominis  depravatam,  quasfliofadi  efl:,decujus 

vcritate  non  nifi  exdivinarum  autoritatc  litcrarura  confl;arepo« 

tcft.     Etconfequenterifl:hoc  fundamcntum  illitantumex  Chrifl:i- 

anisadmittunt,  qui  cum  noflris  Ecclefiis  peccatum  originis  agno- 

fcunt.    Afl  cumhsec  difciplina  non  folos  Chriflianosjfed  univer- 

fummortalium  genus  fpe£let ;  tale  fanc  principium  confl:ituere  con  - 

vcnientiusfuerit,  quodnemo>  modo  rationis  compos  fit,  abnuere 

queat..    Sed  deifl:hacrejudiciumpenesfapientes  cflo.     Qupd  fu- 

perefl:,  uti  bonos&  cordatosviros  huncce  laborem  meum  fuofa- 

vore  dignaturos  eflfe  non  defpero;ita  ficubi  forte  hallacinatus  fuero, 

id uthumana^ conditionis  imperfedlioni  adfcribant,fummopere 

peto ;  cuminhumana  plane^ac  vefaniaj  proxima  fit  immanitas,  pro- 

pterunamautalteraminutilemherbulamtoti  fegeti  ignem  immit- 

terCi  Neq;  vcroea  cfl:  mihi  fuperbia,  nec eam  adhuc cani  pertina- 

ciamaddunt,  utmomtufapicntiorum  aliquid  didiciflTe,  auc  emcn-^ 

iafl^crubefcfindumtnihidudurus  fim»  B»  V. 


SAMU. 


/5^ in^in^^bin  c^ an  n* <«  cu Oi ^n  ^T!) (^ «^  ,« ci»  j-)  ctx (T- £^ a-j  c^ a j  ^  ir^ 

i/OK.         »W>.         «^  •'W^         "^         "^         '^         "^         *V>.         *'fr^         i^lfr*         *V»         «V»         ^*^         »^ 


SAMUELIS   PUFENDORFII 

DE  JURE  NATUR^  ET  GENTIUM 

LIBER    gRIMUS. 
Pr^cognita  ejus  juris  conrinens. 


CAPUT    PRIMUM. 
DE    ORIGINE  ET   VARIETATE  ENTIUM 

MORALIUM. 

t .  IntrodfiBio,  U , .  Mamta  qv^dam  circafiam» 

i.Ftta  humma  temperamr  per  Ema  j2,T>ivifto»es  ferfonarum  fimplicium 

11.  Et  compofitarum. 


tnoralia. 
^,  Qvidfint  entid  t»oraliaf  qvi,  eorum  can- 
fa,  qui  finisf 

4.  Modm  eadem  producendt  Impo(itio»  Eo- 

rmdem  operati^  &uhde  f 
jr.  'DiviJTo, 
6.(StAtu5  ^uidl 
7.  Statfu  natHralis  ^  adventitipu, 

5,  Pax,  &  Bellum  ^vid,  &  qvotHplexi 
$.  Statui  determinati. 

1 0,  StatM  re^e^um  adtempui  hahntes. 


4..  Monita  circaperfonas  moraleSt 
Jj.Terfon^fi^te, 
1 6.  Res  morales. 

j  j.  Modorum  ntoraUum  divifiol 
JSTttuli. 
ip.Totefias, 
^o.jus, 

2 1 .  Reliqva  quditates  mornles. 

22,  ^amitates  morales, 

2£,  Entia  moralia  qvomodo pereant» 


D  Philofophiamprimam   fpe^^abat,  fiquidem 

genuina;  fu^  indolis  menliiram  impletura  erat, 

latiiHmas  rerum  definiciones  tradere,  ac  casdem 

in  certas  clafles  congrue  diiponere,adjun6to,qu2e 

'cujusqjrerum  generis  in  univerfum  naturafit  atqi 

,  condicio.    Verum  uti  in  claffe  quidem  rerum  na- 

curalium  fic  fatis  lioc  pr^ftitille  videntur,  qui 

cam  dtfcipiinam  excolendam  haaenus  fumfere;  ita  res  ipfa  loquitur, 

A  eosdenj 


*  LIBRI    l 

eosdem  circa  entia  moralianon  pro  iilorum  dignitatc  fuifle  folicitos, 
Qyin  mulri  de  iisdem  ne  cogicarunc  quidem,  alij  levi  duncaxac  brachio 
afcigerunc,  veluc  inania ,  auc  nullius  momenci  figmenca.  Cum  camen 
corundem  nacuram  maxime  decerecincelligere  hominem,  cui  calium 
producendorum  daca  efl  faculcas ,  &  per  cujus  vicam  iftorum  vis  fefe 
penicus  difFundic.  Ea  res  nece/licacem  nobis  imponic,  negleflam  a  plc- 
risq;  dodirinam  heic  pr^miccendi ,  quancum  quidem  infticuco  noftro 
fufSccre  videbicur.  Saicem  ne  defmiciones  rerum  moralium,  quas  da- 
bimus,  obfcuritace  auc  novicate  fua  ie(f^orem  morencur,cui  ejusmodi 
genera  in  vulgaribus  libellis  forcafTe  rarius  occurrerunc.  Quod  fi 
pleraq,-  iflh^c  delicacis  innucrici  liceris  fafl:idianc,&ad  novavocabula 
Lacio  ignoca  froncem  contrahanc,  illos  hanc  veniam  pofcimus,  uc  fi 
ipfos  circa  delicias  fuas  quandoq'/pIus  facis  argucances  ferimuSj  eciam 
ijdem  no5  paulifperc6'x.^'^«ai>magis  rerum,quam  flofculosverborum 
fedlances  colerenc.  Nam  qua  racione  iflha?c  commodius  exprimi  pos- 
flnr,  nondum  difpicimus ,  ni  per  c^diofasambagesmajoreobfcuricace 
cadem  involvere  velimus.  Abs  novicacis  calumnia  vindicabic  nos 
illud  Ciceronis  de  fimhm  1.  ^.  Imfonenda  nova  novis  rehm  nomina^  ^3uod 
^uidem  nemo  mediocriter  do^m  mirabitur,  cogitans^  inomni  arte  »  cujiu. 
ufiis  vulgaris  communis fj^  nonfit^muttam  novitatem  nominum  ejfi^  AddU'» 
^isdein  exemplis  cum  arcium  IiberaIium,tumopificiorumfubjungic; 
^uo  magis  hocphUofe^ho  fiaciendum  ejl:  ars  enim  philojophia  esi  vitdn:  de 
qua  dififerens  accipere  verha  defioro  non  potest.  Sed  &  fi  quis  nullo  modo 
ifth^c  cetrica  digerere  valetj.  ei  iicebic,  his  omiflis  ad  planiora  fla* 
eitn  cranfire. 

§.  2.  Rcs  igitur  omnes,qiiarumc€)mpIexuhocuniverfumcom-* 
ponicur,  uci  fuis  conflanc  principiis,  qua?  cujusq;  effencix  confbicuen- 
d^  allignaviCp  &  accemperavic  Creacor  Q.  M,.:  ita  earum  qu^libec  fuas 
fiabcre  a.fFediones5ex  difpoficione  achabilicace  fubflanti^redundan- 
Ces,  nec  non  in  cercas  fcfe  a^Siones  pro  modulo  virium  a  Crearore  in- 
dicaFum-  efRindere  deprehendicur.  Illas  nacurales  folemus  voca- 
re;  pt>'flqu2m  *nacur^  vocabulo  defignari  fuevic  cum  ipfa  rerum 
creacarum  miiverficas,  tum  modus  ille  &  adus  rerum ,  ex  congenicis 
ipfarmn  viribus  fluens  r  pcr  quas  pFoducuncur  infinicaj  ill^  mocuum 

varie- 


CAPUT    1.  I 

Varicfafcs,  quibus  offinia  in  hoccc  univei^fb  agicari  ccrnimus.  Ac 
cxcera  quidem,  qux  operationes  fuas  vel  cicra  omncm  ienfum,  vei  cum 
fenfu  cancum  dire(3:o,auc  parumexquificereflexo,  exercent,  folo  na- 
cursein/tindiuaguntur,  fuasq;  adiones  modre  quibusdam  a  ic  ipfis  in- 
vencis  temperare  hautquidquam  norunc.  Aft  homini  uti  prxter  in- 
fignem  corporis  habihtatem  datum  eft  fmgulare  -menti^  lumen-jCujus 
ope  res  poflec  accuratius  comprehendei-e,  eas  inter  fe  conferre,  ex 
piotioribus  ignotiora  colhgere,  deq^  rerum  convcnientia  inter  fe  ju- 
dicare;  nec  non  uc  motus  fuos  nonad  eundem  fempermodumcogc- 
rctur  exfererc,  fedeosdem  expromere,fufpendere,  ac  moderari  va- 
lerec,  prout  viderctur :  ica  ei-dem  homiiai  indukum  adminiculaquxdam 
invenirc  aut  adhibcre,  quibus  utraq;  facukas  infignicer  adjuvaretur 
ac  dirigerecur.  Quid  nocionum  inventum  ftieric  fublevando  intellc* 
d:ui,  nc  per  infinicam  rerum  variecacem  confundererur,  aliorumeft 
curacius  cradere.  Nobis  illudjam  efl  difpiciendum,  quomodo  ad 
dirigcndos  voiuncacis  potiffimum  adlus  certum  a-ttribuci  genus  rebus 
&  motibusnaturalibusfitfuperimpofitum,ex  quo  pecuiiarisqucedam 
convenientia  inatSionibushumanisrefukaret,  &  infignis  quidam  dc- 
eor  atq;  ordo  vitam  hominum  cxornaret.  Ft  ifla  attribuca  vocantur 
e^ua  moTdUa,  quod  ad  ifla  exiguntur,  &  ijsdem  tempcrantur  mores 
a£^ionescf;  homJnum,  quo  diverfum  ab  horrida  brucorum  fimplici- 
Cate  habicum  faciemq;  induantL^. 

§.  3.  Fxinde  commodiflime  videmur  entia  moralia  pofTc  defi- 
nirc,  quod  fint  modi  quidam,  rebus  auc  mocibus  phyficis  fuperad- 
diti  ab  entibus  intelhgentibus,  ad  dirigendam  potifTimum  &:  cempe- 
randam  libcrtatcm  a&uumhominis  voluncariorum,  &  ad  ordincm 
aliqucm  ac  decorem  vitse  humanse  concihandum.  M4)dos  dicimus. 
Nam  concinnius  nobis  videtur  ens  ratiflime  dividerc  in  fubftantiam 
&  modum,  quam  in  fubflantiam  &  accidens.  Modus  porro  uti  fub- 
ilantize  contradiftinguicur;  ica  eo  ipfb  fads  patet,  entia  moralia  non 
per  fe  fubfifterc,  ^zA  in  fubftantiis, earumq';  motibus  fundari,  ipfasq; 
ccrra  duntaxat  ratione  aflRcerc.  Csterum  modorum  aUi  ex  ipfa  re 
naturahter  vciut  profiuunt,  aii  j  per  potentiam  intelii  genrem  rebus  mo- 
disq;  phyficis  fuperadduncur.    Qupd  enim  intelledu  praedicum  efl, 

A  2  idex 


4  LIBRI    I. 

id ex  reflexa rerumjcognitione,  carundemq; intcr  fe  collacionc  tales 
potell:  notiones  formare,  qux  ad  dirigendam  facultatemhomogene« 
am  funt  idone^.  ¥x  ex  hoc  genere  quoq.  funt  entia  moralia,  Qup- 
rum  primum  autorem  merico  Deum  O.M.dixeris,  quiutiqaioluit,  uc 
mortales  hanc  vitam  fmecultu,  fmemore,  ad  brutorum  milar  tranfi- 
rent ;  fed  ut  i/la ,  &  eorundem  a6tiones  ccrta  ratione  f orent  temperata : 
jd  quod  citraentiamorahafierinequibat.  Pleraq;tamenarbitrio  ipfo- 
rum  hominum  poil:  fuperaddita,  prouc  vic^  humanas  excolend^,  & 
veluc  in  ordinem  digerenda^,  calia  incroduci  proficuum  videbacur. 
Hinc  eciam  finis  eorundempacefcic,  qui  non  efl,  uci  encium  phyfico- 
rum,  perfedio  hujus  univerfi ,  fedpeculiaricerpcrfediiovicaj  humanse, 
quacenus  pr^  brucorum  vica  decori  cujusdam  ordinis  capax  erac;  ucq; 
in  re  maxime  vaga,  qualis  efl  mDcus  animihumani,concinna  aliqua 
harmonia  invenirecur. 

§.  4.  Porro  uti  modus  originarius  producendi  encia  phyfica  cfl 
crcatio;  ita  modum,quo  entia  moralia  producuncur,  vix  melius  pos- 
fis  exprimere,  quam  per  vocabulum  impofitiom.  Scilicet quiailla  non 
ex  principiis  intrinfecis  fubftanticererum  proveniunt,  fedrebusjam 
exiftencibus  &  phyfice  perfedis,  eorundemq;  efFedibus  nacuralibus 
func  fuperaddica  ex  arbicrio  encium  incelligencium ,  adeoq;unice  per 
eorundem  decerminacionem  exiftenciam  nancifcuncur.  Ac  per  ea- 
dem  ipfis  cerci  quoq;  efFedus  affignancur,  qui  icerum  eorundem  lubicu 
poffunc  deleri  5  nulla  mucacione  phyfica  in  re,  cui  eranc  fuperaddici , 
provenience.  Undc  vis  operandi,qv^  illis  ineft,  non  in  hoc  confi- 
liic,  ucincrinfecafua  efficacia  mocum  aliquem  phyficum,  autmutatio* 
nem  in  re  aliqua  immediace  producanc;  (cd.  tum  in  eo,  uc  pateac  ho-* 
minibus,  qua  racione  libercas  adionum  ipfis  fic  moderanda;  tum 
uc  pecubariter  reddantur  habiles  ad  commodum  vel  incommodum 
aliquod  recipiendum,  vel  etiamadcertasadionesadverfusaliumcum 
peculiari  effedlu  exerccndas.  Et  efficacia  quidem  entium  moralium 
a  Deo  inflicucorum  indefluic,  quod  penes  ipfum  tanquam  creatorem 
fueric  hbercacem  voluncacis,quam  hominiconcedereplacuerac,  cercis 
iimicibus  circumfcribere^&reludanccm  incencaco  aliquo  malo  verfus 
cam,  quam  ipfe vult^  partsm  flectere.  Sed  6c hoiuyines  abg  fcfe  inven» 
.  ^  tisvJrn 


CAPUT    1.  f 

ds  vini  potuerunt  adderc,  pcr  fuas  vires  reprxrcntato  aliquo  malo  ei, 
quifcfe  iflis  conformare  detredaveriL-.. 

§.  f.  Cum  igicur  entia  moraiia  fint  infticuta  ad  conciiiandum 
ordinem  vitse  morcaiium;  cui  fini  requiritur,  uc  &  illi,  qucis  ad  cam 
noritiam  cd  vivendum,  cerco  fe  modoinvicem  liabeant,  &a£liones 
fuas  ccrto  modo  rcgant,  &  deniq;  circarcs,  quarum  in  vita  liumana 
ufusciljccrcomodofefegcrant:  ideo  eadempotiflimum  velut  inh^- 
rere  intelliguncur  hommibm  ^  ipforumq;<^f?/^/^/tej,&aliquatcnus  nhmj 
per  naturam ,  aut  adjuvante  eam  induflria  hominum ,  produdis. 
Quamvis  aucem  juxca  hxccria  fubjcdla  eorundem  divifio  non  abfur. 
de  pocerac  inflicui ;  concinnius  camen  vifum  fiiic,  ad  normam  enti- 
um  phyficorum  ifla  quoq;  moralia  in  clafrcsredigere.  Idq;  tumquia 
in  illa  majori  fludio  inquifivcre  philofophi,  fic  utex  eorundcmcom- 
paratione  hifce  mulcum  lucis  accedere  poffic ;  tum  quia  vix  alitcr 
quam  ad  analogiam  encium  phyficorum  incelledus  nofler  materi3& 
immcrfus  moralia  concipere  valeiL^. 

§.  <S.  Ecfi  aucem  encia  moralia  non  per  fe  fubfiflant,  adeoq;  iti 
univerfum  non  inclaffcfubflantiarum,  fed  modorum  fmt  cenfenda:^ 
deprehcndimus  came  qu^dam  concipi  ad  modum  fubflanciarum,  quia 
in  lis  alia  moralia  vidcncur  immediace  fundari  pari  ferc  racionc,  qua 
fubflanciis  corporeis  quanticas  &quaHcaces  inh^rent.  Verum  quem* 
admodumfubflanci^phyficsevelut  fupponunrfpacium,  in  quofuam 
quam  habcnc  nacuralem  exiftenciam  ponunr,&mocus  fuos  phyficos 
cxercenc:  ica  ad  harumanalogiam  eriam  perfbnse  potiflimum  mora- 
les  dicuntur ,  & incelliguncur  efle  in Statu ;  qui  icidem  iis  velutr  fiippo- 
nicuraucfubflernicur,ucineoa6Iiones  acq;eiredus  fuos  exferanc  Indc 
nacura  flacus  rion  incongrue  exprimi  pocefI:,quod  fic  ensmoralefup- 
poficivum,  obanalogiam,  quam  habeccum  fpatio;  quod  icidcmnon; 
videcur  aliquod  ens  primarium,  ^^6.  eo  deflmamm,  ut  cseccris  velutr 
fubflcrnatur ,  eaq';  cerco  modo  fuflineat.  Sic  &  cerci  flacus  f unt  infli- 
lutinonpropcer  fe,  fed  uc  iniisperfona;  morales  exiftere  incelligancun 
Quanquam  in  eo  difFerat  flacife  a  fpario,  quod  hoc  fic  quoddam  fub- 
Aanciap  genus  immobile,  &  cxcenfum  primo  acper  fe,  quodeciam 
lublatis  rebus  naturalibus  exiftcrc  queat;  fiatus  Vcro(ut  &  cjetcra  mora^ 

A  3  liafof* 


^ 


S  LIBRI   t 

iiaforfnalkerconriderata&  qua  talia)modi&atttibtiri  duntaxac  ratio- 
ncm  obtmeat,  ica  uc  remotis  perfonis,  quse  in  fiiacuillomoraliefle  in- 
telliguncur ,  ipie  quoq,  ftacus  exiftenciam  fuam  vix  amplius  cueri 
pofle  videacur. 

§.  7.  irorro  uti  fpatium  duplex  eft ;  unum  fccundum  quod  res 
uhi  efle  dicuncur,  auc  inloco,  v.  g. hic,  illic,-  alcerum  fccundum  quod 
dicuncur  efle  quando^  auc  in  tempore,  v.g  hodie,  heri,  cras:  ad  eun^ 
demmodum  dupliciseiregeneris  fl:atum  animadvertimus,  unum  qui 
nocac^i//  morale,  feu  quicum  loco'aliquam  habetanalogiam;  alte- 
rum  qui  nocac  refpedum  ad  cempus,'^quatenus  ex  eo  moralis  aliquis 
cftedus  redundac  in  illos,  qui  in  iflocemporeexifl:eredicuncur.  Prior 
ftacus  loco  analogus  confiderari  pocefl:  vcl  indetermmaic^^^^dXtww^  dun- 
taxac  ex  qualicacibus  moralibus  rcfulcac:  vel  detetminatey  quatenus 
ctiam  refpedlum  ad  quanticacem  aliquam  moralcm  &  comparacionem 
involvic.  Scacus  hominis  indecerminateconfidcratuscfl:  vcl  naturalis^ 
Vel  adventitim.  Naturalem  hominis  ilatum  vocamus ,  non  quod  is 
citraomnem  impoficionemex  phyficisprincipiiseflenci^humanar  flu- 
ati  fed  quodeximpofitioncNuminis,  non  ex  arbitriohominum,  ho- 
minem  fl:atim  ab  ipfa  nativitace  comicccur.  Solemus  autem  fl:atum 
hominis  naturalemconfiderarcvel^^/k^^,  vel/;?  ordme  adalios  hcmi" 
ms.  Priori  modo  confideracum  fl-acum  hominisnacuralemtantifper, 
cum  commodiore  vocabulo  defl:ituamur,  vocabimus  humanicacem , 
(eu  condicionem illam ,  in  qua  homocfl[econfl:itutusintelligitur,dum 
eximium  pra;  aliis  animantibus  eum  cfle  voluit  Creator.  Cwev$ 
9Jj.  I,  Nohis  ferfonam  impofiiit  ipja  natura,  magna  cum  exceaentia , prd:ftan-' 
tiaj^  animantimn  reliquonm.  Fx  quo  fl:acu  fluic,  quod  homo  debeac 
eflie  creacura  aucorcm  fui  agnofcens,  colensq',-  &  ipfius  opera  admi- 
rans ;  quodq;  divcrfa  plane  a  brucis  racione  vica  eidem  fic  exigenda. 
Kuic  fl:acui  vita  &  condicio  befl:iarum  opponicur.  In  ordme  autem  ad 
alios  hommes  confideracus  nacuralis  fl:acus  ille  dicicuf,  prouc  incelligun^ 
tur  homines  fe  invicem  habere  ex  nuda  illa  &univcrfali  cognacione; 
quse  ex  fimiUcudine nacurse  refulcac,anre  fa£lum  aliquod  auc  pa£tum 
humanum ,  quo  pecu'iaricer  unus  alceri  reddicus  fueric  obnoxius. 
1^0  fenfu  in  fl:atu  nacurali  invicem  vivere  dicuncur,  qui  neq,  commu- 

nem 


CAPUT   l  7 

ncm  habent  doinmum5&  quorum  unus  alceri  non  eft  fubje^uSjquiqiin- 
ter  fc  neq,  beneficio  neq;  in juria  func  cognici.  Adventmiu  aucem  ftacus 
cft,  qui  nafcencibus ,  auc  jam  nacis  fado  aliquo  humano  fiipervenic. 
Cujus  divifiones  infra  commodius  adducencur.  Ubi  obicer  obfer- 
Vandum,  non  efle  quod  pucec  ahquis,  ftacum  nacuralem  pofteriori 
fenfu  nunquam  cxcitifrej  auc  exiftere  pofle,  ideo  quodnunquamexci- 
terinc  plures  homines,  qui  nuda  illa  nacur^  fimilitudine,  prouc  a  co- 
gnatione  abflrahir,  cicra  vinculum  advencicium  incer  fe  fuerinc  con- 
|un(fti.  Evam  quippe  Adamo  vinculo  conjugali  fuifle  fbciatam.  Ex 
hifcc  defcendentes  per  communionem  fangvinis  &  flirpis,  cognaci- 
onemq;  arftius  coaluifle.  Verum  fciendum,  vinculum  illud  ex  co- 
gnacione  refultans  paulacim  inter  eos  exolcfcere,  qui  longe  a  com- 
muni  flirpe  (unt  remoti;  nec  idem  ulterius  fere  judicacur  vim  ali- 
,  quam  obtinere,  quam  quousq';  ifti  exprimendo  pecuharia  homines 
vocabula  invenerunc.  Adeoq;  Hcec  ab  inicio  generis  humani  ille 
ilacus  a£lu  non  excicerit;idemcamendeincepslapfu  cemporum  cmcr- 
fic,  poflquam  communis  fHrpi&memoria,  auc  ex  eadem  ortaBnccefli* 
tudinis  fenfus  forec  excindus. 

§.  g.  Quanquam  aucem  omnis  flarus  refpedum  aliquem&  hz^ 
bicudinem  involvac  adverfus  alios  in  eo,  qui  in  flacueffedicicur;cum 
quemlibec  ftacum  comicecur  jus  auc  obligacio  aliqua,  qu^fineobjedlo, 
in  quo  vim  fuam  exferac,  non  inrelligicur:  magis  cxprefle  tamenqui- 
dam  flacus  refpedum  ergaalios  homines  notant;  quibus  fciHcet  fi- 
mul  exprimicur  modus,  quo  fua  negotia  invicem  cxpediunc  homi- 
nes.  Uci  func  pr^cipue/'^^,  ^hcllum.  Pax  quippe  efk  flacus  iile,  quo 
homines  incer  fe  quiece,  &  citra  injurias  violencas  agunt,  &  qus  invi- 
eem  debent,  veJut  ex  obligatione  &  ulcro  prsefbanc.  Bellum  concra 
cfl  flatus  injurias  violencas  mucuo  inferenrium  &  propulfancium,  aut 
qu^  fibi  debcncur  vi  excorquere  nicencium.  Dividi  potell/^^Ar  mcom^ 
munem,  qux  adverfus  quoslibec  homines  per  fola  officia,  ex  mero  ju- 
renacur^  fluencia,  colitur :  ^femUarem^  quse  expreffis  foederrbus,  & 
cercis  prseflacionibus  conflac.  Qu^  iterum  eit  vei  intemay  incer  mem-^ 
bra  ejusdem  reipublic^:  vtlexterna,  erga  aiios  extranoflram  rempe 
conflicucos;  amicos  vulgares,  auc  pccuiiares  ac  foederacos.    BeliHm alr* 


S  :  LIBRI     I. 

quod  commune  aiit  Univerrale  ormiium  in  omnes  inter  homines  non 
datur;  cum  illud  /ic  confe6larium  flatus  befliarum,  Bellum  farthii- 
iare^  quod  in  cercos  duncaxac  homines  gericur,  efl  Vel  'mternum  fea 
civiie,  vel  externum.  Illud  gericur  inter  ejusdem  reip.  membra;  hoc 
incer  eos,  qui  eadem  civicace  non  concinencur.  Qimndo  fufpendun^ 
tur  adus  belhci,  f^acu  manence,  mducm  vocantur. 

§.  5>.  Betermmate  confiderari  pofrunt  aliqui  ftacus  prout  adjun^ 
dam  habenc  intenfionem  aut  remifljonem  exiflimationis,  feu  prouc 
muitum  aut  parum  honorifici  cenfentur.  Cum  enim  quemiibet  fla- 
rum  aliqua  jura  aut  obligationes  comitentur:  eofpiendidiorplerumq; 
cenfetur  flacus,  quo  plura  &  yaiidiorajuraisadjun(f^ahabuerit3  aut  fi 
obligationes  eo  tendant;,  uttaics  teneatur  pr^flare  operas,  quse  in- 
fignem  vim  animi  aut  ingenij  requirunt.  Contra  qu^  craffo  labore 
obeuntur,utplurimumparumdignationis  habere  judicantur. 

§.  lo.  Pofterius  genus  flatus,  quod  refpedum  ad  tempus  habec 
cumeffed:u  moraii  confideratum,  dividi  potefl.  i.  m  junio?*atum  ^ 
femoratum.  Quorum  uterq;  dicitur  vei  in  refpedu  ad  durationem  ^i- 
/tentise  in  vita  humana,  vocacurq;  setas;  cujus  gradusinfantia,  pueri- 
cia,  adolefcentia,  juvcntus,  aetas  viriiis,  ftata,  vergens,  fenilis,  decrepi- 
ca :  vel  in  refpedu  ad  ftatum  aiiquem  adventitium,  prout  quis  diu  in 
eo  fuit  verfatus.  %  In  majoremitatem-,  quando  quis  per  i^tatem  cenfe- 
cur  idoneus  ad  bona  fua  proprio  Marte  adminiflranda;  &  minorcnnh 
tatcm^  cum  quis  tutore  adhuc  aut  curatore  opus  habet,  eo  quod  ob 
judicij  imbeciliitatem,  aut  affe^tuum  in  vana  impetum  rebus  fuis  non 
fatis  dextre  pr^elle  poHe  pr^efumatur.  Cui  ftatuiapud  diverfbspo- 
puios  diverfi  termini  conftituti  deprehenduntur.  A  minorennitatc 
differc  setas  doii  capax,  cui  itidem  in  univerfum  certus  terminus  affi- 
gnari  nequit.  Memorabiiem  modum  doii  expiorandi  referc  Mlianus 
1.  V.  c.|i6'.  Vuer  cum  auream  laminam^  qu^  ex  J)ian<x,  corona  deciderat , 
fuflulijjet ^in judicium  adduUm eft.  Judices  igitur  crefundia^  talos^  ^ lami- 
nam  auream  propojuerunt  puero :  [qui  cum  iterum  ad  aurum fi  contuhjfet^ 
fkxmeft  tanquamfdcrilegus. 

§.  II.  Antequam  ad  alia  difcedamus,  iilud  quoq;  mbnendum 
Videtur,  quod  ob  inopiam  vocabuiorum  uno  eodemq;  nomine  fre- 

quencer 


CAPUT.    I.  p 

qventercogamur  exprimere&flatumi  &  attributum  flatui  proprium. 
Qvae  camen  revera  diftinda  func,&  diverfo  modo  concipiuntur.  (Sc- 
neca  de  beneficiis  1.  z,  c.  34.  {Ingens  copU  eH  rerumfine  nominc,  qua^  non 
tro^riis  appellatiombm  notamm  ^fed  alienis  3  comraodatis^)  Sic  V.  g.  liber- 
tas  pro  flatu  concipicur  ad  analogiam  fpacij;  pro  facukate  agendi  ad 
modum  qualicacis  adiv^.  Sic  nobiliras  alias  nocat  flatum,  alias  atcri^ 
bucum  perfon^,  quod  ad  modum  pacibilis  qualicacis  concipicur.  Sed 
nec  illud  przecereundum,  quemadmodum  una  perfonainpluribusfla- 
cibus  fimul  exiflere  pocefl,  modo  obligaciones,  quse  flacus  illos  comi- 
tancur,  fibi  invicem  non  adverfencur:  ica  obligaciones ,  qv^  uni  cui- 
piam  flacui  adhcerenc,  pofle  ex  diverfis  principiis  per  parces  derivari. 
Unde  hauc  ftatim  ille,  qvi  obligaciones  ex  uno  aliqvo  principio  fluences 
colligic,  reliqvis  pr^cermiflis,  ejusmodi  formac  flacum,cui  prsecereas, 
qvarum  ipfe  meminic,  nullse  poffinc  adha^rere  obligaciones  auc  debe- 
anc.  Sic  qvi  ex  fohs  Scripcuris  Sacris  parces  officij  facerdocum  coUigit, 
haucqvidqvam  negat,  ad  illa  qvoq^ obeundaeosdem obHgari,qv3e  ex 
conflicucionibus  fingularum  civicacum  reqviruncur,  Sic  &  nos ,  qvi 
heic  iila  duntaxat  hominis  officia  tradimus,  qvorum  neceffitas  ex  lu-^ 
mine  rationis  colHgi  pocefl, neqvaqvam  percendimus,  ejusmodi  fla- 
tum  hominum  unqvam  exciciffe,  auc  jam  eflepofle  auc debere,  in  qvo 
folse  iflas  obligaciones  in  eundem  caderenc.  Qvanqvam  illud  forcafle 
fupervacuumfueric  mulcis  inqvirere,  an  caHs  flacus  hominum  exiflere 
unqvam  debueric.  Neq;  enim  ica  liqvido  probacum  adhuc  efl ,  qvod 
aliqvi  tradunc;  fihomo  manfijfet  in  fiatu  fanBitatis  frim^v^ ,  fiolam  na* 
natufdi  iegem  uti  ah  initio  illum  rexitj  ita  re^uram  deinceps  fuijje  >  mfic[uod 
und  aut  alterafoptiva  accedere  foterat,  Nefcio  enim  an  probabile  fic, 
genushumanum,ucucpeccaci  expers,  perpecuo  incra  uni??s  horci  fpacia 
jevum  fuiffe  exadlurum,  fru^tibus  fponce  enacis  viditans,  nec  per  in- 
duflriam  ac  varias  arces  invencas  culcura  vicse  ailaca.  Qyid  enim,  ho- 
minibusmulcipiicacis,parciculares  fociecaces,  rerump.  inflar  habentes, 
fan<fticaci  obfliciflenc,nondum  difpicio.  Afl  ifliusmodi  fociecaces  fme 
legibus  pofitivis  incelligi  non  poffe  videncur. 

§,  12.  Encia  moralia,  qvse  ad  analogiam  fubflantiarum  eoncipi-^ 
uncurjdieuncur/^;^/^^  moralcs,  qvse  func  homines  fmguii^  aut  per 


10  LIBRI    I 

Vmculummorale  in  unum  fyftema  connexi,conrideracicum  ilaeu  ho 

auc  munerejin  quo  in  vita  communi  verfancur.     Sunc  aucem  perfo- 

nse  morales  vtlfimpiices  vei  compoju^.     Simplices  pro  difcrimine  ftar 

tuum  vel  munerum,  in  quibus  verfancur,  func  vel  fuhlicx.  YQ\privat£y 

prouc  ipforum  munus  immediace  ad  ufum  fociccacis  civilis,  auc  pro- 

prium  cujusqjcommodum  fpedlac.    Perfonx  publicar  ex  ufu  populo- 

rum  Chriflianorum  difpefcuncur  mpoliticas  &  eccLefiaflicas.    Hlse  funfi 

vcXfrmctpales  vel  mlnm  principales.    Incer  illas  qusedam  cum  fummo 

imperio  remp.regunc;  qu^dam  poccflace  a  fummo  imperio  delegaca 

parcem  aliquam  imperij  exfeqvuncur,  quos  magi/lracus  proprie  accc- 

pco  vocabulo  dicunc  ,•  vel  circa  rede  gubernandam  remp.  confilia 

fuggerunc.    Mm^^  prmcipaks  operam  minus  nobilem  reip.  &  magiflra- 

tibus  uc  calibus  prasftanc.    in  bello  magiflracibus  refpondenc  duces 

fuperiores  &  inferiores,  quibus  fubfunc  miiices  gregarij;.quos  incer 

perfonas  publicas  eo  refpe^lu  poflis  referre^  quod  per  fummam  poce- 

flacem  civilem  immediace  auc  mediace  aucorancur  ad  arma  pro  rep. 

ferenda.    Peculiaris  quoq;  fpecies  perfonarum  policicarujn  eft,  quas 

dicere  poffis  reprdfentativas^  ideo  quod  perfonam  aliorum  referanc; 

qu^  fcil.  poceflace  &  aucoricace  agendi  ab  aliquo  inflrudlae,  hujus  vicc 

negocia  expediunc  eodemcum  effeclu,  ac  fi  ab  illo  ipfo  eflenc  confc- 

£la:  uc  func  legaci,  vicarij,  fyndici,  &  fimilcs.     Ijflorumin/Iaraliquod 

incer  privacas  perfonas  gerunc  cucores  &  curacores,  quacenus  pupillo- 

rum  &  minorum  res  acqj  negocia  adminiflranc.     Qup  loco  minus 

rede  monec  HohbesLevtathane  c.  XVI.  in  civicacibus  non  raro  concin- 

gere,uc  quis  repr^fencec  &gerac  perfonam  rei  cujusdam  inanimacap, 

quxq;  adeo  per  fe  perfona  non  efl,  puca  Fxclefise,  Nofocomij,  pon- 

tis.  &c.    Nam  non  neceilarium  videcur,  per  fidionem  quandam  ifla- 

rumrerumaliquam  perfonamconfticui;  cum  fimpliciflime  dicacur, 

a  civicace  cercis  hominibus  injund:am  curam  cohigendi  redicus  illis 

rebus  fervandis  deftinacos,  &  qu^  eo  nomine  oriumur  adiones  pcr- 

feqaendi  auc  excipiendi.    Qu^  perfonarum  ecclefiaflicarum  fic  vari-. 

ccas,  cuivis  agnofcere  in  prochvi  efl:,  prouc  rehgioni  alicui  innucricus 

fueric.     Quid  perfonarum  quoq;  fchol^  generenc,  neminem  erudi- 

cum  fugcre  poceft.    Pnvatarvjm,perfoaarum  magna  eft  variecas.  Pr^^ 

cipuce 

il 


CAPllT    I.  n 

cipua  illartim  diflerefttiae  dcrumuntur  i.  exncgotio,qii«fl:uauc^rti- 
ficio,  circa  quod  quis  efl  occupacus,  &  unde  rem  facic,  quod  eft  vd 
ingenuo  dignum,  vel  cum  fordibus  conjundlum.  z  Ex  condicionc 
feu  ficu  quafi  morali,  quo  quis  ucicur^in  civicace.  Quo  intuicu  alius 
cft  civis,  pleno  auc  minus  pleno  jure ;  alius  inquilinus ,  alius  peregri- 
nus.  5.  Fx  condicione  in  familia;  quo  refpedlu  aliquis  eH:  pacerfa- 
rnilias,  qui  marici,  pacris  ac  heriperfonam  fimul  comple(5iporeft,aIia 
uxor,  alius  filius,  &  fervus;  quse  funcmembra  velut  ordinaria  familiar, 
quibus  extra  ordinem'accedic  incerdum  hofpes.  4,  Ex  ftirpe;  undc 
funcnobiles,  quorum  divcrfis  in  civicacibus  diverfi  gradus :  &  plebeij, 
j".  Ex  fexu  &  secace.  Hinc  efl  puer,  juvenis,  vir^  fenex:  illinc  masj, 
foemina.  Quanquam  enim  fcxus  &  numerus  annorum  non  fit  cx 
impoficione;  ifla  camen  incer  homines  in  vica  communi  aliquid  mo* 
ralicacis  involvunt,  quatenus  diverfos  fexus  diverfa  decere  intciligun.^ 
tur,  alioq,  modo  difparicum  fexu  agere  convenit.  >         •    .'| 

§.  13.  Perfonamoralisr^w/?^if//confl:icuitur,  quando  pluraindi- 
Vidua  humana  ica  incer  fe  uniuntur,  ut  qux  vi  iflius  unionis  volunt  aue 
aguntjpro  una  voluncace,unaq;  a£lionc,nonpro  pluribus  cenfcancur. 
ldq;cuncficriincclligicur,  quando  flnguli  voluncacem  fuam  voluncati 
unius  hominis  aut  concilij  ica  fubjiciunt ,  ut  pro  omnium  voluntate  & 
a<^ione  velint  agnofcere ,  &  ab  aliis  haberi ,  quicquid  ifle  decreverit  auc 
gerit  circa  illa,  quas  ad  unioiiis  ejus  naturam  ut  calem  fpedanc,&  fini 
cjusdem  congruunc.    Unde  efl: ,  quod  cum  alias  ubi  plures  quid  volue- 
cint,  aut  egerint,  tot  voluntates  &  adliones  extare  incelligancur,  quot  nu- 
mero  perfona?  phyficae  feuindividua  humanaibinumerantur;  in  per- 
fbnamtamen  compoficam  coalicisunavoluntascribuacur,&qu^abil- 
lis  uc  talibus  proficifcitur  adio, una  ccnfeatur,  utut plura  individua phy- 
fica  ad  eandem  concurrerinr.    Hinc  eciam  ejusmodi  perfona  compofi- 
tajura  ac  bona  peculiaria  poteflacfoletobcinere,  quae  haucquidquam 
finguli  ex  iflo  corpore,  qua  cales,  fibi  arrogare  auc  vindicare  poflint. 
Sed&illudheicobfervandum,  quemadmodum  corpora  phyfica  ma- 
nenceadem^ecfifuccefTucemporispervarias  particularum  acceffiones 
Jic  decefliones  cacitis  momencis  non  parum  in  iis  fueric  mutatum ;  fic  per 
f)am,cularem  individuorufuccefl^onem  non  deflnereeandemmanerc 


t8  LIBR!    f. 

perfonam ,  nifi  uno  &  eodem  tempore  calis  miicatlo  ingruac ,  qux  prio- 
riscorpcrisracionempenitustollat.  Qua  derealiolocopluribus.  Per- 
fonas  porromoralesfeufocietatesadmodumperfonarum  fimplicium 
dividere  poflumus  inpuhlicas  ^privatas.  IU^  iterum  funt  yci/acr^  vel 
folitic£,  Inter  facras  alias  poflumus  vocarc^f;^^r^/(?J-,utefl:  ecciefia  ca- 
tholica ,  ecclefia  particularis  vel  cercis  civitatum  terminis  compreiienfa, 
veipublicis  confefllonum  formuiis diflrindla :  Ytl  Jpcciales^vxSum  con^ 
cilia  &  fynodi,  confifl:oria,  presbyteria  &c.  Societas  poiitica  icidem 
cfl:  Ytl  ge^ef/ilis  y  ut  respubiica,cujusmulteefpecies,fimpiices,compofl- 
t^,  regulares,  irreguiares;  YcifankuUris^  ut  Senatus,  ordo  eGuefl:ris, 
tribus ,  pariamentum  &c.  Societas  fagata  dicitur  exercitus ,  cu jus  par-^ 
tes  funt  iegio ,  turma ,  coliors ,  manipulus ,  &c.  Sociecaces/?;"/^'^/^^  non 
foium  funcfamiiise,  ^c&  &  in  civitatibus  qu^  vocanturcoiiegia,  puta 
mercacorum,  opificum,  &  fimiiia.  Omnes  fpecies  minucatim  iieic 
coiligere,  operse  precium  non  videbacur. 

§.  14.  Idporro  circa  nacuram  perfonarum  moralium  fimplici- 
umobfervabimus,quemadmodumunus  idemq;  liomo  in  diverfis  fl:a-< 
tibus,  fibi  invicemnonrepugnancibus,  eflepotefl:;  ita  unusidemq;  £\-^ 
mul  piures  veiut  perfonas  gererepocefl:,  modo  munia,  qua*  perfonas 
iilas  comicancur ,  ab  eodem  fimul  obiri  queanc.  Nam  uti  ex  naturali 
racione  idem  non  pocefl  efle  maricus  &  uxor,  fiiius  &  fiiia ;  nec  ex  moralt 
racione  fimui  dominus  &  fervus,  judex  &  reus,  ador  &  tefl:is:  ita  nil 
prohibec,  quo  minus  idemfimuleflequeac  v.  g.  domi  pacerfamilias ,  in 
curia  fenacor ,  in  foro  advocacus,  in  auia  confiiiarius.  Sciiicec  quate- 
nus  fingula  ifla  munia  tocum  hominem  non  requirunt,  fed  difiindlis 
remporibus  commode  obeuncur.  Huc  aliquo  modo  facit  jliud  Cicero- 
nisoffic.  I.  Inteliigendum  eft,  duabus  quafi  nos  a  mtufd  indutos  ejje  peyfo- 
nis :  quarum  una  communk  efty  ex  eo  quod  omnes  fatticipes  fumu4  rationiSi 
fr£fanti£^ejus^  qua  antecellimu^  befliis.  Altera  autem,qu£fropriefin' 
gulis  cfttributa.  His  tertia  adjungitur  3  quam  cafim  aliquis  vel  tempus  im" 
fonit.  J^arta  etiam,  quam  nohumetipfits  judicio  noflro  accommodamus% 
idem  de  Oratorc:  tres  perfonas  unm  fuftineo ,  meam^  adverfiarii,  judicis. 
Acq;  ea  ratione  fapientiores  gentiiium  TrvAvSsoIrila,  quam  rationi  re- 
pugnare  facis  inteiiigebanc ,  excufacum  iverunt  3  fciUcec  uc  in  eodem  nu- 

minc 


CAPUT    l  15 

minc  plures  velucperfon^^onciperentur,  prouc  per  diverfas^operati- 
Qnes  in  rerum  nacurafefe  iilud  exferic.  Maxim-isTynm  difjen.  25.  qz^^ 
fiU  (ih  Yi  <p6ai^,  m>kd  j  g;  Qv6(jLct(a.iDeomm  una  mtura ,Jed  mdta  Jnnt 
nomina.  1S(os  vero  ^  fubjidio^quod  hommibiis ^rdjlant^  fmgulis  eomm,  qu<& 
noflra  esi  igno-f^antia ,  nomina  imponimm.  Alitei»  aliws  Deofum  appellatur. 
Sed  &  hoc  ex  nacura  impofitionis  facile  incelligicur ,  quando  alicui  ho- 
mininovaperfonavelutinduicur,  non  fieriinipfophyficamquandam 
mucacionem ,  auc  novas  in  eo  quaUtates  phyficas  produci ,  veceresve  au- 
geri:  fed  quicquid  noviheicgeneratur,  idintra  fphseram  rerummo- 
raUum  fubfi/lit.  Sic  quando  aliquis  conful  renunciatur,  non  ideo  fic 
prudencior,  neq;  fi  Magiftracu  abieric ,  fmipUcior;  ecfi  aiiqui  obferva- 
rinc,  mulcorum  adiones  ex  fplendore  muneris  non  parum  ponderis 
mutuari,  &  aHquos  cum  impcrio ,  &  privatos  non  eosdem  vifos.  Id 
quod tamen  ego  inter  deceptiones  velut  opticas,quas  adparatus  in- 
anium  efficit,retulerim.  Qvomodo  rufi:ici  ad  efficaciam  medicamento- 
rum  etiam  docloris  titulum  aliqvid  facere  credunt.  Nifiqvod  fiepe 
ingenia  quaedam  magnicudine  negotiorum  excitentur,  otio  obtorpe- 
fcanc,  Vid.  Co^nel.  Nepos  Alcibiade  c,  I.  n.  3.4.  Qvincamen  Deus,  fi  ipfe 
alicui  peculiarem  imponac  perfbnam ,  eidem  quaUcaces ,  moralium 
menfuram  fupergreflas,  addere  pofl[it,  &  foleat,  dubitare  non  licet. 
Vid.  Exod.  lll.  IV.  Deut.XXXW.p.  l.  Sam.X.(S. p.MattkX.i.ip.20. 

§.  if.  Monendum  deniq;  &  hoc  videtur,  homines  perfonarum 
moraliumquasdam  velut  umbras  &  fimulacra  quandoq',fingere,qvae 
iflas  perludicrum  repr^efentent.  Unde  fadum,  ut  perfon^  vocabu- 
lum  fibi  peculiariter  fcena  vindicarit.  Fidlae  autem  perfonse  eflentia  in 
eo  confiflit ,  ut  alterius  ferise  perfon^  habitds ,  geflus ,  oratio  dexcrc 
cxprimatur;  ficut&  omnis  ipfius  adparatus  non  nifi  ludicram  faciem 
prse  fe  fert;  &qu«  abs  taU  aguntur,  aut  dicuntur,  nullum  pofl  fe  effc- 
dlummoralem  reUnqvunt,  fcd  folareprcefencationis  dexteritate  «fli- 
mancur.  Afl:  veras  perfonas  morales  qvse  producic  impoficio 
haucqvidqvam  itaefthbera,qvin  ejusmodi  qvalitates  debeat  prjefup- 
ponere,  qvse  aptajfinc,  uc  folidus  aUquis  effe^tus  in  vica  humana  indc 
proveniat  Etiilas  qui  cjrca  conflituendas  perfbnas  refpicere  neglexe-* 
ric ,  per  vecordem  perulanciam mortalibus  infultare  efi: cenfendus.  Sic 

B  3  poco- 


H  LIBRI  I.  .      . 

poceraf  Caligula  neqvam  aliquem  &  /lolidum  hominem  confulem  cre- 
are,  dummodo  civis  Romanus  illc  forec,  &  inania  fakem  iftius  mu-. 
neris  obire  noilec.  Aft  qvod  eqvo  fuo  Incicato  confulacum  qvoqj defti- 
naret,idverofuror,&infipidapeculancia  erac.  Nonminus,qvamqvod 
eidem  pacrisfamilias  perfonam  indueret,  daca  familia,  domo  ac  fuppel- 
lediie,  qvo  invicaci  ejus  nominelaucius  acciperencur,  vid.^/^^^.C?//^.c.f f . 

§.  16^.  Enimvero  uc  res,  qvacenus  fub  obje(^um  juris  veniunc,in 
cenfum  encium  moraliu  proprie  referam^,  opus  non  videcur.  Non  enira, 
qvemadmodum  homines  ob  diverfumftacum  aucmunus  canqvam  di- 
Verf^  perfon^  concipiuncur;  icares  qvocj;  alicer  concipimus,  prouc 
noftra^ ,  auc  aliense ,  auc  nullius  inceliiguncur.  Scilicec  quando  qusedam 
resdominiumfubierunc,  reiiquse  dominiovacuse  fuerunc  relidae,  non 
nova  qvalicas  ipfis  rebusimpoficadebecinccIligi,{ed  pocius  incrodu£la 
rerum  propriecace  moralis  aliqva  qvalicas  incer  homines  coepiccxiftc- 
re,  qvx  hos  qvidem  afficerec,  in  rebus  auccm  duntaxac  cerminarctur. 
Uci  enim,  qvum  res  in  communioneprimasvaforenc,  homini  jus  erac; 
in  medio  pofica  occupandoufibusfuisadplicare:  ica  dominio  confticu- 
to  jus  peculiarefuic  dacumdominoderedifponendi,&in  reliquis  non 
dominis  enaca  obligacio  ab  eadem  re  abflinendi.  Res  aucem  ipfa:  noi¥ 
nifi  denominacionem  aliqvam  excrinfecam  indc  func  forcicae,  prouc 
ifliusjuris&obligacionis  objedum  confticuunc.  Sic  quando  cercse  res 
dicuncur  reiigiofse  &facra!,  non  inipfisrebusinhaerecqualicasmoralis, 
&fandimonia,  fedhominibuscancumincumbic  obiigacio  eas  rcs  ccrto 
modo  cradandi;  qv^e  obiigacio  qvando  remiccicur,  in  promifcuura 
ufum  iiise  icerum  recidere  incelliguncur.  Si  qvis  camen  omnino  res  qvas- 
dam  moraies  dicendas  concenderic,  is  ica  eric  explicandus,  uc  morali- 
tas  non  formalicer,  fedobjediiveduncaxacrebuscribuacur. 

§.  ly.  Haflenus  de  cncibus  moradibus,  quse  concipiuncur  adana- 
logiam  fubftanciarum.  Difpiciendum  jam  dc  ijs  quoq;,  qu^  &  for- 
maliccr  func  modi,  &  uccales  concipiuncur.  Videntur  aucem  modi 
commodiiHme  poffe  diflribuiin  aj}ectivos>  &  ajiimattvos:  fecundum 
ilios  perfbn^  cerca  racione  afFedia^  inceiiiguncur,  fecundurt^hos  perfo- 
nx  &  rcs  a:flimari  apc^  func.  lili  vocabulo  qualitatis^  hi  quantitatii 
kafTune  accepto  veniunc.    Qualicaces,  quantuna  noftro  inflituco  fuffi- 


CAPUT  l  if 

cit  dividi  poflunc  mformites,  &  ofcrativa^s.  Illag  funf,  quse  non  ten- 
dunc  auc  ordinancuc  ad  aclum  5c  operacionem  aliquam,  fed  cancum 
ad  inftar  nudse  formae  rubje£lo  conveniunc,  &  cribuuncur.  Unde  i- 
ftas  quoq;  accribuca  fimplicia  poflis  vocare.  Operaciva  qualicas  eft 
Ytlpr^r^^  yQ\,orta.  Illa  e/l:,  fecundum  quam  rcs  apca  auc  efficax  efle 
eoncipicuF  ada^lum;  &  eft  vei  mtema,  YQlextema,  quam  cciam  dice- 
re  poiBs  pacibilem  qualicacem  moralem.  Orca  efl,  quse  a  prima  pro- 
renic;  uc  adus. 

§  Ig.  Incer  accributa  moralia  emimnttitulh  'quibus  defignantur 

difcrimina  perfonarum  in  vica  communi  fecundum  eE/limacionem  ac 

ftacum.    Hi  in  duplici  pociflimum  differencia  deprehenduncur.  Qui- 

dam  enim  direde  nocanc  incenfionem  exiflimacionis  perfonarwm  in 

vica  communi,  earumve  qualicaces  peculiares;  ftacum  aucem  conno- 

tanc  &  innuunc,  clarius  auc  obfcurius,  prouc  ille  ciculus  paucis  auc  piu- 

ribus  Ilacibus  aflignari  fvevic.    Uci  func  nomina  adjediva,  quee  voca- 

bulis  perfonarum  honoris  caufa  foienc  adjungi,  v.g.  (ereniHimus,  emi- 

nenciHimus,  illu/lrillimus,  &c.    Quidam  aucem  ciculi  direde  notanc 

aliquem  ftacum,  auc  ficum  feu  locum  peculiarem  in  flacu,  indirede 

vcro  connocanc  incenfionem  exiflimacionis,  qu^  illi  ftacui  auc  of?icio 

folec  adhcerere :  uc  func  nomina  perfonarum  moralium,  falcem  hono* 

rificum  flacum  obcinencium.    Quar  heic  fpe6lancur  non  cam  in'  fe, 

quacenus  funcnocionesalcerius  incelle£lui  flacum  &  ofiicium  alicujus 

perfonse  repracfencances;  quam  quaccnus  ex  impoficione  hominum  ju- 

ra,  poceftacem,  ac  munus  dcnocanc  ejus,cui  cribuuncur.    Inde  non  eft 

prorfus  de  nihilo,  quod  incerdum  magno  ardore  fupercicuHsincerho- 

mines  pugnacur;  ideo  quodciculo  denegaco,  denegari  quoq;  alicuijin- 

telliganeur  flacus,  munus,  poceflas  acq;  jura,  quseifle  ciculus  exprimerc 

auc  innuere  folet.     Id  aucem  accuracc  heic  ol^fcrvandum,  quod  circa 

plerosqi  ciculos  impoficio  non  fic  perpecua  &  uniformis ,  Ced  apud  *di- 

verfos  populos,  auc  apud  eosdem  diverfis  remporibus  magnopere  va- 

riec.    Sic  prioris  generis  ciculi  apud  majores  noftros  oppido  quam 

fimpliccs  &  modici ;  &  quod  olim  viro  principi  facis  erac,  hodic  me- 

diocri  fcribx  fanridicur.     Inde  ejusmodi  ciculorum  incremenca  non 

^mper  augmencum  dignicacis  arguunc  j  fed  ubi>  ciculis  glifcencibus, 

res 


ts  LiBRi  t; 

res  ipfa  permanfic,  iftorunn  valorem  minuiffe  e/l  cenfendum.  Qvin 
&  in  pofterioris  generis  ciculis  raepilTime  concingic,  uc  ciculus  maneac, 
res  ipfa,  feu  dignicas,  &  jus  non  parum  augeacurj  auc  decrefcac.  Sed 
&  hoc  freqvenciilimum  eft,  uc  apud  diverfas  civicaces  eodem  voca- 
bulo  diverfus  dignicacis  gradus  exprimacur.  Unde  valde  impericum 
forer,  omnes,  qvi  ubiq'i  locorum  eundem  ciculum  gerunc,  eademclaf^ 
fe  cenfere.  Eft  6c  hoc  obfervandum,  aUqvando  ahcui  nudum  ciculum 
cribui  fine  re,feu  fine  fun£lionibus&emolumencisillis,qv«alias  iflum 
dculum  comicari  folencj  eo  duncaxac  finej>  uc  exceriora  infignia  &  cer- 
ffum  incer  cives  fuos  locum  per  eum  confeqvacur.  Circa  ciculos  de- 
nicf/familiarum  principalium  in  EuropapociflimumconcingiCjUcidem 
ciculus  aliqvando  nocec  profapiam  fimul  cum  pofleffione  nominacas 
dicionis,  aliqvando  profapiam  cicra  pofTeflionem  cum  folojure,  ubi 
ordo  cecigeric,  fuccedendi. 

§.  ip.  Operaciv^  qvalicaces  morales  func  vel  a^iv£,  vel/^^/m 
Illarum  nobilidim^  fpccies  func  fot€ft(ts>  jmj  &,  ohligatio.    Potejias  efl, 
qva  qvis  aliqvid  legicime,  &  cum  effedlu  morali  agcre  poceft.     Qyi 
cfFe(flus  efl,  uc  akeri  adferacur  obligacio  aliqvid  exeqvendi,  auc  a£ii- 
Ones  ab  alcero  cxercicas  admiccendi,  vel  non  impediendi;  auc  uc  va* 
leac  in  alcerum  conferre  faculcacem  aliqvid  agendi  auc  habendi,  qvas 
ancea  aberac.    Eft  enim  h^ec  qvalicas  maxime  veluc  difftifiva  fui.  Di- 
vidicur  poceflas  racione  efHcacise  in  ferfeBam  &  mperfecfam.    Illa  eft, 
eujiis  exercicium  eciam  per  vim  adferi  poceft  adverfus  illos,  qvi  ean- 
dem  illegicime  impedire  aggrediuncur,  (vis  aucem  in  civicacibus  exfe- 
ricur  pocifHmum  per  adionem,  excra  civicaces  per  bellum.)  "H^c  eft, 
cujus  exercicio  fi  qvis  illegicime  fueric  prohibicus,  inhumanicer  qvi- 
dem  cra^lacur,  ica  camen  uc  ad  idem  aflerendum  adlionem,  auc  beL 
landi  jusnon  habcac,  nifi  force,  qvod  eidem  eflicaci^  dtti\.y  necefiicas 
ftipDkveric.     Dein  incuicu  fubje<5li  poceflas  dividicur  in  ferfonalem^  & 
communicahikmy.    Illa  eil,  q vam  qvi s  in  alcerum  legicime  cransferre  non 
porefl:.    Jn  qva  ipfa  camen  nonnulia:  differencije  occurrunc.  Qya^dam 
cnim  poceftaces  ica  ardle  cum  perfona  func  conjund^,  uc  earum  a- 
6lus  per  alium  re£te  exerceri  omnino  neqveanc.    Talis  efl  poce/tas 
xnarici  \n  corpus  uxoris ,  quam  per  vicarium  obire  leges  haucqvid- 

qvam 


-    CAPUT    L  IT 

-quam  admlfennt.  Quarimdam  aucem ,  etii ipfx  qnoad  JtT^^^'  in  alium 
transferri  a  nobis  nequeanc,  adus  aliis  delegari  ad  exercendum  poflunr , 
ita  camen  uc  omnem  aucoricatem  ab  eohabeanc,in  quoifla^  radicalicer 
hccrenc.  Ex  quo  genere  eil  poceftas  regum,qui  voluncace  popul^ 
funcconfticuci.  Ifti  enimjus  regnandi  in  ahum  cransferre  nequeunc,&: 
tamen  ad  adus  ejusdem  exercendos  opera  miniflrorum  uci  poflunc_>. 
Poceflas  communicabiUs  eft,qu^abunoinalcerum  rede  cransferri  po~ 
tefl,  idq;  vel  proprio  arbicrio,  vel  accedence  aucoricace  auc  confenfu 
fuperioris.  Deniq,rerpeclu  obje(florumpleneq,poceftates  ad  quacuor 
Ipecies  revocari  poflunc.  Refpiciunc  enim  illse  Ytlperfi^as  vel  res ,  & 
ucrasqj  vtXproprias vel  aUenas.  Pocellas  in  perfonam  a£lionesq; proprias 
Vocacur  lihettas.,  (ecfi  quibus  ambiguicacibus  hos  vocabulum  laborec 
alibi  fic  cradendum.)  Qu^camennoncanquamdivilumprincipiumab 
CD,cuicribuicur,€fl:  concipienda,auc  tanquamvis  feipfum  invicum  ad 
quid  adftringendi,(conf  l.fl.D,^^  receptX.Y^Xi.ad^..  Aquil.)  fed.uc  fa- 
culcas  de  fe  fuisq,  adionibus  proprio  ex  arbicrio  difponendi.  Poceftas 
inres  proprias  vocacur  domimum.  Pcceftas  in  perfonas  alias  Impetmm 
proprie  efl;  poceflas  in  rem  alienamy?rw>^. 

§.  20.  J^^m  Yocabulumvaldeeftambiguum.  Pra^ter  illas  enim 
fignificaciones,  quibus  ufurpatur  pro  lege ,  &  complexu  feu  Syftemacc 
legum  homogenearum,  uc  &  pro  fencentia  a  judice  pronunciata;  frc- 

:  quenti/Hmum  eft,  ut  accipiaturproqualitateiila  morali,  qua  recle  vel 
perfonis  imperamus,  vel  res  tenemus,  aut  cujus  vi  aliquid  nobis  debe- 
tur.  Vidccur  camen  incer  vocabula  poceftatis  &  juris  id  difcriminis  in- 
tercedere,  quodillamagisinfmuet  adualem  prsefentiam didla^  quaHca- 

;  tis  inres  velperfonas,  obfcurius  autem  connotec  modum,  quo  quis  ea 
fic  pocicus.  Jus  aucem  proprie  &  perfpicucindicac,  redle  eam  fuifle  ad- 
quifitam ,  &  re6te  jam  obcineri.  Quia  tamen  plcr^q;  fpecies  poceftatis 
peculiareobcinencnomen,quo  eaqualitas,perquam  aliquid  nobis  de- 
beri  intellieidir,  caret,  eam  heic  peculiaricer  juris  vocabulo  infignirc 
placuic;  etfi  propcer  pervulgacum  ufum  aliis  ejusdem  vocabuli  figni- 
ficacionibus abftinere nolimus.  Referimus  autem  jus  ad qualic.i res  adli- 
Vas  eo  refpedu,  quod  propcer  illud  ahquidabakeropoflic  exigi.  Sed 
klem  quoqs  incer  qualitates  moraks  pafivas  cenfecur,  quaceiius  per  id 

'       C  aliquis 


jg  LIBRI     l 

aliquis  rcdc  quid  accipcre  potefl.    Sunt  enim  qualitates  pafHvse,  per 
quasaliquisredequidliabere,  pati,  admittere  velreciperepotefl.  Ka- 
rumtres  darividenturfpecies.    Una,  fecundum  quam  redle  quid  ad- 
mittimus,  feditatamen,  utnullanobisfit  poteftas  idemexigendi,  nec 
alteri  obligatio  idem  tribuendi ,  qualis  e/l  habilitas  accipiendi  donum 
aliquod  mere  gratuitum.    Ejusrnodi  aurem  qualitatem  non  plane  de 
.nihiio  fingi,  vel  indeUcetinteUigere,  quod  v.  g.  judici,  ne  a  partibus 
quocunq;^  pra^textu  donum  accipiat,  interdici  potefl.    Altera,  fecun- 
dum  quam  idonei  fumus  ad  recipiendum  quid  ab  altero,  non  qui« 
dem  utab  invito  id  poflit  extorqueri,  mfiforte  fubigente  neceilitate, 
fed  ita  tamen,ut  alter  idem  ex  virtute  aUqua  morali  pr^flare  tenea- 
Eur.    Ha^c  Gr^^io  vocatur  aptitudo.    Tertia  fecundum  quam  nos  al- 
terum  vel  invitum  ad  quid  exhibendum  poifumus  adigere,  &  ipfs 
ad  idem  plene  eft  obiigatus  cx  lege  aUqua  peenam  delinitam  didiu 
tante.    Obfervandum  autem  &  hoc^  multa  communiter  venire  fub 
eenfum  jurium,  quse,  fi  accurate  vehmus  loqui,  compofitum  quid 
funt  ex  poteftate  ac  jure  prefle  didis ,  involventia  fimul  aut  fuppo- 
nentia  oWigationem,  honorem^  aut  fimile  quid.    Sic  civitas  feajus 
civitatis  compleditur  facukatem  exercendi  cum  pleno  cfFedu  adus 
iftius  civitatis  membris  peculiares,  &  jus  fruendi  commodis  eisdem  proi- 
priis,  fupponens  obligationem  erga  eandem.       Sic  v.  g.  honores  li- 
teratorum  compledluntur  poteflatem  exercendi  certos  a£lus  ifli  di- 
gnitati  proprios,  &  jus  commodis  ejusdemordinisfruendijCui  infuper 
intenfio  exiftimationis  adha^ret. 

§.  21.  ohii^^atio  cft,  per  quam  quis  pr^ftare  aut  admittere  vei 
pati  quid  niecefTitaf e  morali  tenetur ;  de  cujus  fpeciebus  infra  pluribus 
agetur..    Dantur  etiam  qualitatesmorales  patibiles,  qu^  certo  modo 
iudicium  hominum  afficcre  intelligunturi  ficut  inter  quaHtates  phy- 
ficas  eo  nomine  vocantur ,  quibus  faeultas  fenfitiva  afficitur ;  ut  efi: 
honor,  ignominia,  au6loritas,  gravitas,  claritas,  obfcuritas,  &  fimiha..^ 
§.  22.  Jam  pauca  quoq^  fubnedenda  de  modis  sdtimativis  feu 
quantitatihm  mm^alihpi^,    Adparetenim  in  vita  communi  perfonas  &  ; 
res  ^ftimari  non  tantum  fecundum  extenfionem  fubftantia;phyficxj.i 
auc  intenfxonem  mocusj,  6e  qualicacum  phyficarump  prouc  confide4 

.    -  _      Lirancor] 


CA?UT    l  ^^  ip 

rantuf  tafiqnam  aliquid  ex  principijsnaturalibus  refulcans:  fed  &  fe-- 
cundam  aliud  quantitatis  genus^&diverfum  a  quancicacetam  phyfi^ 
ca  quam  machematica;  quse  quantitas  ex  impoTicione,  &  decermina- 
cione  pocencia;  racionalis  oricur.     Deprehendicur  aucem  quancicas 
moralis&  inrebus,  qux  didtur  pmium-y  &  in  perfonis,  qux  dicicur 
extfimatiOy  quarum  ucraqjfub  valoris  nocione  Venit;  &  in  adionibus, 
quae  peculiari  vocabulo  carct.  De  fingulis  fuo  loco  agecur.  Acqj  iftha^c 
de  vaTiecate  entium  morahum  pro  racione  infticuci  noflri  iufficerc 
pofTunc.  De  moralibus  adtionu  humanaru  quancicacibus  inferiusagecur. 
§.  23.  C^cerum  encia  moraUa  uci  impoficioGi  fuam  debenc  ori- 
ginem;itaabeadem  ftabiHcatemquoq;,  auc  mutationes  forciuncur, 
&  ubi  rfla  veluc  cefTaveric,  ipfa  fimulevanercunc;  non  fecus  acq;  ex- 
imSto  lumine  nmbra  fimul  difparec.    F.c  quidem,  qu^  divina  ex  im- 
poficione  orca  func,  non  nifi  divino  arbicrio  icerum  tolluncur.    Qua: 
.hominum  placito  confticuca  funt,  eodem  iterum  abolentur,  ipfa  per- 
-  (bnarum  aucrcrum  fubflancia  phyfica  haucquidquam  immucaca. 
Quanquam  enim  id  per  rerum  nacuram  nequeac  fieri,  ut  quod  femel 
efl  fadlum,  fadum  non  fic,  uc  qui  conful  fuit,  confulnon  fueriCj  uc 
camen  quis,quod  fuic,  definac  effe,  id  coca  die  videmus;  fimulq;  uc 
cncia  moraUa,  quae  in  ahquo  h^rebanc,  penicus  exolefcant,  nuMo  ve- 
lut  vefligio  reali  reh£lo.    Nunquam  enim  ens  morale  in  vim  quali- 
tatis  phyficse  evalefbere  poteffc.    Unde  valde  impericum  cQt  credercs 
fi  ahcui  perfbna  qusedam  imponatur,permidam  impofitionem  mo- 
f alem  ipfi  charaderem  aUquem  indelebilem  imprimi.     Sic  fi  ex  ple- 
bejo  quis  fiac  nobiUs,  jura  duncaxac  noVa  accipic,  fubfliancia  &  quaH- 
taces  phyfic^  nehiium  mucancur.  NobiUs  fi  fuo  ordine  ejiciacur,  jurium 
tancum  fuorum  jadlura  facic ;  quse  nacura  dedic,  omnia  incegra  perflant, 

CAPUT     II 

DE  CERTITUDINE  DISCIPLINARUM, 

qu3J  circa  nioralia  verfantur, 

/.  ^U^'%  difcifUnls  mordibm  emitudi-l^..  IniUamduntaxat  difciplinam  moralem 
nenj  apodiUtCAm  abjudicam^  caditdemon.fIratio,^U£dereii^udi-' 

2*  ^idfii  demonjirAtio*  \  ne  &  pravitate  aUmum  humana' 

$%  Frinc.piadmo^ftraitonHm^  j         rum  agif, 

C  2  5*0bjici 


ao  LIBRI    l 

S.ObjicltHrYerHmtmraUtmtncertitudo.   \        oKe  ^fi^^Utatls. 

if.  An  qmd  honejium  am^tnrpc  ante  omnem  g.  Groijj  jfementia  expendlfur* 

impojitionem  f  i  o,  In  qmntitai\bHS  morahbns  datur  lattz 

^,  AnijlttisreiargumentMmJttpHdcr?  tudo. 

S»  DelatitudmeailionummoraliHmrati.  t  t,.^idvocetur meraliter  certum, 

__  §.     L 

f35^;^\~Z^^|Nolica  dudum plerosq;  eruditorum  tenet  perfyafio,  di- 
^■v^^ifciplinismoralibusdeefleillam  certicudinem,  qua  fci- 
i^S^enci^  ali^,  &  cumprimis  machemacic^  gaudenc^  eo  , 
^r^jquod  in  illis  locum  non  habeanc  demonflraciones,  ex 
"^^^quibus  folis  liquida  fciencia,  mecuqjerroris  vacua  pro- 
venic;fedqu^circa  easdem  cognofcuncur,  probabili  duncaxac  opini^ 
one  conftare.  Qu^  res  quidem  immane  quancum  nocuic  nobiUfli- 
mis, vicieq;  human^  maxime  neceflariis  difciplinis.  Inde  enim  fadum, 
dc  fufpenfo  fere  brachio  dodi  excolerenc,  quse  camlubrico  mnici  fun- 
damencocredebanc;  &  plaufibilis  heic  negligencibus  excufacio  flippe- 
tebatj  cercis  demonfliracionibusiflahaucquidquamconcineri,  fedcraf^ 
fa  duncaxac  Ntinerva  pofle  crav5lari.  Quem  errorem  hauc  parum  aluit 
aucoricas  Anftotelis  ^  quem^  pleriq7  incellexifle  fummum  erudicionis 
faftigium  credidere,  quafi^quo  ulcerius  progrederecur  humani  ingenii 
folercia  non  haberec;    Ejus. func de difciplinis, moralibusifthsec  decre- 

t^V.WlC.d.Q.  Nicom,  l.I.  C.L,  To  dK;,oi^sq  ^XOfJt-o^iXijg  h  a'7s-a,av  '{Q^g  Koymq^  s^ 
^rileov^  dccuratd  tr^aci-atio  non  fimUv  modom  unoquoi^  genere  exqmrenda 
^Jio-  T<x,Kak0L^.  m  dtK-aja^n^^-Cuv  jfTiroPiijiKn  o-KSTr&fla^y.  Tocdvjwsz^^  2^i<pa-^ 
t^^-n^,  Ts-XdvriV,  uic^i  ^oxmvo^M fzovov  e^vajy^pvcrH  ^'i ^rj^^  Honefta  autenK^ jur 
fta^  de  quihm- civilts  difciplina  confideraty  tantam  differenttamtantum^ej*z:^ 
rofem  m  jehahent  yUt  lege  non  natura  eftfe  videantur,  Kyaivrilh  h  '^  loi"- 
^ct)v }ig:\  sK^j^ii^Tm^Xsyovjag-TrzLXU^^^K^  TaTTca.  TuXriS-k  sv^eiKvui&ai-  Contenti 
igituf'  crinim)  fi  nosy  cum  de  tahhm- (^extalihusdifterammjpngmquadam 
idmervay  at^  adumhrata  Jigufattone  'uerum-  ofiendamtis.  m^irajhuf/^svii 
'^s9iVB7n  locr^lgv  7dK^t(^sij7n<^yiT&iv  >ca3-"  syca(^vyst@^y  sCp'  ooov  ri  t^  'n^dyfJLO.' 
"J^^pvcng  s7n^sxfl<^-  Tla^a7rkncno3/y6  (pcuvsjaji,  fjLa&tjfjia^iKS  rs  TnS-avoAoySv- 
7(^  dTTz^sxeSai,  ^^  fn^Jo^tKov  ^^« J«?  d7mi]eiv.  'Eft  enim  eruditi  eatenus 
€xa^am  m  unocjuo^genere  explicationem  rcqmrere,  qmtenui  ^ati  m  //- 


CAPUT.    II.  2X 

/^^-  ndtufapotef}.  7{im  i^mathemiticmfuaf.mihm  utentem  adijrohare} 
^  ah  0'>*atofe  demonjirationes  exigeve^  ftmile  vitium  videtuv.  Enimvero 
Htifbla  hujas  aucoritate  hautquidquam  movemur;  ita  quid  ad  racio- 
nes  ipfius  aut  aliorumpr^cipuasrerpondendumric,exponemus,pofl:- 
quam  de  nacura  demon/lrationis  pauca  pr-^miferimus.. 

§.  z.  Demon/lrare  igitur  nobis  eft,  rerum  propolitarum  certi- 

tudinem  necefiariam  e  certis  principiis  tanquamfuiscaurisindubitaco 

cognofcendam  fyilogiftice  deducere..    Quod  quanquam  in  fe  ma- 

nifeftum  fic,  &  ex  quotidiana  Mathematicorum  praxi  liquido  adpa- 

reat,  quibusnemo  lanus  artificium  demonftrandi  abjudicavic;  tamen 

unius  atq;  ulcerius  vocabuli  prava  incerpretatio  eftecic,ut  plurimiphi- 

lolbphorum  hadenus  mifere  heic  fuerint  hallucinati,  &  ex  multis 

philofophi^  partibus  per  fummam  infciciam  demonflrationes|^exclu- 

ferint;     Origo  erroris  inde  porifHmum  promanavit,  quod  cum fuhje- 

Cium  demonflfationis  necesfarium  effe  debere  dicatur,  idillihocmodo 

fint  interprecaci ,  quod  in  fyllogifmo  demonflrativo  fubjedum  con- 

clufionis,  prsedicato  contradiflindum ,  debeat  efle  ens  neceffario  exi- 

ftens.  e  g.  in  trito  illo  exemplo,  &  quo  tanquam  cothurno  utuntur, 

Bomo-eft  rifibilis,  quia  rationaliSji^^^^^^fubje^tnmdemonflrationisha- 

becur; qui utiq,ensneceffarium.  Enimvero  fubjedtum demonftracio- 

nis  non  eft:  fimplex  aliquis  terminus,  fed  integra  enunciatio,  cujusne- 

ceflaria  veritas  ex  certis  principiis  fyllogifticededucitur.  Ubi  quidem 

parum  inrereft,an  fubjed\im  propofitionis  demonfTtrabilis  neceffario' 

exiftac,  vel  non;  fed  fufficit,  fipofitaejusexiftentia  ccrt^  ipfi  affe£ti- 

ones  neceflario  competant,  easq;  eidem  competere  ex  indubiis  prin- 

cipiis  oflendi  queat.    Sicut  parum  mathematjcis  cur^eft,  neceflari- 

um  an  (^ntingens  fit  ens  triangulum,  dummodo  id  demonflreturj. 

cjus  angalos  effe  duobus  re6tis  sequales     Adeoq;  neceflarium  dicitur 

fubjedum  demonftrationis  propter  neceffariam  connexionem,  qua^ 

in  ea  enunciatione  prsedicatum  fubjedo  coh^ret. 

§.  3.  Qiiales  autem  oporteat  effe  illas  propofitiones,  per  quas 
demonflratio  fit  exfine,  &  eftedu  hujus  facilc  intelligitur.  Scientia 
cft  illud,  quod  per  demonftrationem  qu^rimus,  idefl^cognitiocertaj. 
liquidajSc  ab  erroris  metu  immunis.  ii.oiv\i^  v7nAafji,^civo[ji,£v,dcJ7h<^f^s&ce>- 


%t  LIBRI    I. 

fjtri  svUx^^^  «'^ ^'f  «%«!'•    ^^^^f^  idquodfilwiUy r.onpjje  ditey fife hahn 
exifimamm.     Anftot.  Bthic.  ad'Nicom.  I.VI.  c.3.     Igicur  veras  efle  iJlas 
neceilum  e/ljreapfe,  nonex  folaconceflione,  auc  exhypothefi.  Nam 
ecfiex  pofica  hypochefi,  mulcce  conclufionesconcacenac^  deducique- 
ant:  nonpollunc  non  camen,  qu^  exprincipio  velucprecario  autilli- 
quido  derivancur,  fcacuriginisfua^indolem  fapere.    Ec  fi  velmaxime 
dencur  dua^hypochefes  concrari^e,  quarum  alcerutram  Veram  efie  nc- 
ceflum  fic,ex  iisdem  tamcn-rooTiduncaxacindubicacodemonflraripo- 
terit,  d  ho-n  firiTiicacem  fua  hypochefeos  femper  canquam  conditionem 
lupponet.    Fasdem  quoq^  oportet  efle^r/w^,  idq;  ut  vel  uiteriori 
probatione  non  indigeant,  fcd  ipfa  fui  evidentia  fidem  mereantur; 
vel  ut  demum  ulcimo  ad  aliqvam  primam  vericatem  reduci  queanc. 
Quemadmodum  autem  qv^dam  propofitiones  a  primis  principiis 
propius,  qv^dam  longius  abfunt;  ica  non  efl  credendum,  qvamvis 
demonflracionem  unico  fyllogifmo  femper  debere  abfolvi  \  fed  a  pro- 
poficione  demonflranda  argumencationes  eousq;  fiint  continuandse, 
donec  ad  primum  ahqvod  principium  deveniatur.    Non  enim  iili 
folumre^Ie  ratiocinantur,  q  vi  fubinde  quicqmd.,4tqm,  etgo  ingeminanc; 
fed  &  qvi  incipiendo  a  principiis  evidenti/Timis  texere  norunt  difcur- 
fum  ex  confeqventibus  continuo  neceffariis.    Reqviricur  &  hoc,  uc 
immediat£  finc  esedem,  idefl,  citra  interruptionem  aut  hiatumexfe 
continuo  fluences.     Ad  cacen^  namq;  inflar  confercam  oporcec  efTe 
argumencacionem  demonflracivam,  fingulis  enunciacionibus  veluc 
annulacim  mucuo  nexis,  qvarum  una  abrupta  aut  deficiente,  tota  ra- 
tiocinij  perit  compages.  Caufi  dcniq^co^eh^omidcoCunty  quodratlon 
concineanc,  quare  in  propoficione  dembnftrabili  prasdicacum  fubje- 
^lo  neceflario  compecac.     QVce  omnia  prohxius  explanavic  Erhafd. 
VFeigelimmAnalyfiAnJlotelica  exhuclide  re[lttuta,Q^o  exnoftratibus  de 
illa  dodrina  hadenus  nemo  meHus  efl  meritus. 

§.  4.  His  prsemifHs  ulcerius&  hoc  obfervandumjCtfi  qvicqvid 
cfl:  difciplioarum  rhorahum  id  habeant  commune,  ut  non  intra  nu- 
dam  theoriam  fubfiflant,  fed  in  ufum  transferridebeant:  non  levc 
tamcn  difcrimen  incer  duas  illarum  prsecipuas  Hcet  deprehenderc; 
quarum  una  vcrfatur  circa  re6licudincm  a^lionum  humanarum  in 

ordine 


CAPUT    II  25 

brdine  ad  legesjaltcra  circa  dexcram  gubernationem  a^^iortnm  fua- 
rum  &  alienarum,  ad  fecuricacem  &  ucilicatem  pocisfimum  publicam, 
Poilerior  qvippeh^c  fedem  fuam  pocirtlmum  forticur  fubprudencia, 
qvam  Anjloteks  ad^  mam.  l.VL  c.f.definic?|/i/  dAfj^^^fifjet  A^yyTitaali- 
KYiv  'ssBi  /^  dv^^odTTCti  dyct^ci,  ffg^  Kaaci.  habitum  vevum  cum  fatione  aciivum 
circa  ea.qu^  hona  ^  maU  hominijum.  Unde  prudentis  officium  d.  1. 
ita  deflgnatur ;  (J<?>c«  In  (p^ovifxa  «ra/,  to  ^vvuSaj  KccAcog  f^y^svauc^  •rs^  rd  du- 
7aJ  dyaSot  k^  (7Vfi(ps^ov]u,  «r^V  '^h  ^v  oP^ov.  Videtur  frudentis  vin  ejppro- 
-pnumjfojje  f^ecte  conjutaH  de  iis,qu£  fibi  ipfi  honafunt  ^  utilia  ad  hem 
vivendum  in  univerfum.  Atq;  haec  fua  dogmaca  fuperflruic  axiomati- 
bus  formatis  ex  dextra  morum  humanorum  acq;  evencuum  in  re- 
bus  humanis  obfervacione  & collatione.  Fabius apud LiviumX. 22. v.3^. 
Hon  eventPLS  modo  hoc  docet^liultorum  tjie  magijlereji  :fed  eadem  ratio  qud 
fuit^futuva^j^  donec  e^dem  fes  manebunt ,immutahilis  efi.  Ifla  tamenaxi- 
omata  cam  firma  cfle  non  videntur,  ut  inde  demonflrationes  indu- 
bise  deduci  qveant,  proprer  infignem  lubricitatem,  &  inconflantiam^ 
qva;  fubinde  in  hominum  ingeniis  occurrit;  &  quod  eventus  rcrura 
f^penumero  levi  momenco  impulfi  in  diverfum  cadant.  Accedic 
qvodm  adpiicacione  iftorum  axiomacum  humana  perfpicacia  fre- 
quenter  faliacur  propcer  improvifos  cafus,qviomniarepencecurbant;; 
&  qvod  divina  providencia  morcaiibus  eciam  afluciiTime  difpoilca 
faepe  eiudere  fbleac.  Unde  qvi  in  adlu  rcrum  verfantnr  confilia  fua 
hautquidquam  ad  dK^l^HAv  demonfiracionum  exigere  laboranc;  fed 
«bi  fagaciffima  circumfpeflione,  &  quadam  quafi  divinacione  fuerunt 
ufi,  evenrum  fatis  commktunc.  Vid.  xSamuel.  X.  v.  12.  Sicuci  &  pie- 
riq;  circa  comparandam  prudenciam  fufficere  pucanc  fequi  liiudv^v- 
JtoteLtS  aa  Nicom.  i.  VI.  C.I2  ch  Tr^a-sx^^  '^<^^  sfiTrsi^m  Hig)  'n^sgQvre^m  rj 
<P^vi(Mm  r^-q  dvuTr^^&iK-wiq  (pdoTcn  n^^o^etig  j  yx^^rfof  rm  d-rfo^^lsm,  %^ 
yd^ro  sx^v  sk  rrjq  sf/.7rci^ug  of^iua^o^ooai  rdg  dpxdg.  Veritorumhominum 
^  Jeniorum  Jeu frudentum fronunciatiqmhus  dr  opmonibus  abs^^  demon^ 
firationey  nm  mmm  quam  demon/lratiomhus  attendendum  ejh  quia  nam^ 
€x  ipja  exferientia  vfumhabent ypnncipia  mtuentuf.  Verum  fuper  hac 
Heiena  alii  cercent.  Aft  ilia  difcipima,  qu^  confiderac ,  quid  in  a£i:i- 
onibus  huraanis  ficredum  &prayum;^6ccujuspr£ecipuamparremnos 


24  LIBRI    L 

jam  tradere  irsflicLiimns,  omnino  ejusmodi  fundamentis  nitittir,  t^ 
cxinde  genuinje  demonftrationesj  qua;  folidam  fcientiam  parere  fim 
aptse,  deduci  queant.  Adeoq^  ejusdem  decreta  ex  certisprincipiis  ica 
derivari  poflunt,  ut  dubitationi  locus  non  amplius  fuperfic.  Seneca. 
de  henejicm  1.  VII.c.I.  Natura  quicqmd  nosmeliores  Leatvs£  fa^urum  ej% 
aut  in  afertOj,aut  in proximo  ^ofait.  Quod  eo  clariusfiet,  fi  qu^  incon- 
trarium  heic  adduci  poflunt,  difcuflerimus. 

§.  f .  Sunt  igitur,  qui  jadant^  res  morales  in  uniVerfum  elle  in^ 
certas  acinftabiles.    Non  pofle  autem  majdrem  certitudinem  efle  ip- 
fius  fcienti^,  quam  earum  rerum,  quze  fciuntur.    Ad  hoc  repcnitur: 
etfi  entia  moralia  fuam  originem  debeant  impofitioni,  eoq,ipfo  non 
fmt  abfolute  neceflaria;  non  tamicn  adeo  diffoluto  ac  vago  modo 
provenerunt,ut  eam  ob  caufam  incerta  peiiicus  fitciroa  eadem  fcien- 
tia.     Pleraq;  enim  ut  inducerentur,  poflulavit  ipfa  hominis  conditio, 
a  Creatore  Optimo  Maximo  eidem  pro  bonitate  &  fapientiafuaafli- 
gnatajutifth^c  faitem  incerca  acq;  inllabiUa  vocari  haucquidquam 
pofHnc.     Id  quod  infra  clarius  adparebitj  quando  in  originem  legis 
naturalis  inquiremus.    Et  fi  vel  maxime  aciiones  humanx  ideb  mo- 
ralesdicantur,qvodfmc  non  neceflaricE,  fed  liber^eiex  eo,tamen  non 
confequitur  j  poficis  certis  principiis  non  pofTe  competere  illis  adlio- 
nibus  ejusmodi  ,afFe(3;iones,  qva^  de  iis  indubio  poflint  demonflrari. 
^ec  ad  rem  facit,  quod  aliqvi  de  a6lionibus  humanis  liqvidum  pofle^ 
ferri  judicium  negent  ob  varietatem  circumflanciarum,  qvarum  Vel 
iinica  aliam  adiioni  affeQionem  conciUare  videacur :  unde  &  legislaf 
tores  raro  poflinc  ferre  ejusmodi  legem,  quaf  nullam  admiccac  excep- 
tionem,  acq;  adeo  ubi  deferca  legis  liccra  non  iic  ad  ^eqvicatem  recur- 
rendum.    Nam  dantur  uciq;  cerca  principia,  ex  quibus  oflendi  poflic, 
qvancam  vim  qvseHbec  circumftantiarum  habeac  circa  afficiendam 
auc  variandam  aiiqvam  a6lionem.    Ec  illa  ipfa  principia  faciunc,  uc 
legislacores  fxpe  non  ica  anxii  finc  circa  excipiendos  a  legibus  fuis 
cafus  peculiaribus  circumftanciis  veftites^  fed  paulo  fecurius  verbis 
generaiibus  ucancur.     Scilicec  qvia  confidunc  judices,  qvibus  fa(5la 
peculiaria  ad  leges  exigere  incumbit,  intelledluros  qvid  qv2e\as  cir- 
cymilancia  circa  aftionem  aliqvam  yaieac.    Ec  ex  hjs  fere  pecenda 


CAPUTII.  af 

^eft ratio  11. 5.  4. f . <?.  D,  de  legib.  Jura  conjlitm  oj^ortet^  ut  dixit  Theophra^ 
'fit4^  in  his  3  qn^  cJtH  to  T^XHqDv  accidHnt 3  non  qu<z  d%  -ze^Asy^.  Bx  his^  qm 
fofte  u^o  altquo  cafii  accidere ^of^unt  Jura  non  conflitmmtur.  to  yd^  cLtcu.^ 
fi  ^)g  'Es^f^aJvi^mv  h  vouo&srou.  ldquodfimel(^bi^  exfiit^pr^tereunt  legis- 
iatores.  Ail  hinc  nonconficicun  quoddecreca  juris  perpetui  aliquan- 
do  fallant;  fedquodoper^  preciumnonfic,  uc  legislatores  fcripcas  le- 
gespromulgent  circa  cafus  raridlme  concingentes ;  cum  illi  per  judi* 
ces  ex  principiis  juris  naturalis  facile  decidi  queanL^, 

§.  (f.  Ad  hoctamen,  ut  difciplina  juris  natur^,  circa  quani  oc- 
cupamur,ver£e  fcientix  menfuram  implerepoffit.hautqvidqvamne-' 
ceflarium  arbitramur  cum  nonnullis  ftatuere,  qusedam  per  fe  citra  o- 
mnem  impofitionem  efle  honefla  autcurpia:  &  h^cfacere  obje«ftam 
juris  naturalis  &  perpetui;  cumilla,qu^ideo  honeftaaut  turpia  funCj, 
qvia  legislator  voluic,  fub  legum  pofitivarum  cenfum  veniant.  Cum 
enim  honeftas  five neceflitas  moralis,  &  turpirudo  fmc  afFediones  adli- 
onum  humanarum,  ortse  ex  convenientia  aut  difconvenientia  a  norma 
feu  lege;  lex  vero  fit  juflqjn  fuperioris ;  non  adparet,qvomodo  honeftas 
auc  turpicudo  intelligi  poflit  ante  lege,  &  citra  fuperioris  impofitionem. 
Et  fane  qui  extra  impofitionem  divinam  moraiitatis  adlionum  huma- 
narum  ^ternam  aliquam  flatuunt  regulam,  nil  aliud  mihi  videntur 
agere,  quam  ut  ir^EO  adjungant  principium  aliquod  coseternum  ex- 
trinfecum,qvodipfe  in  aflignandis  rerum  formis  fequi  neceffumha- 
buerit.  Fatentur  pra^cerea  omnes,  DfiuM  uti  ornnia,  ita  &  hominem 
liberrima  voluntate  creafle;  cui  confequens  efl,  in  beneplacito  ejus- 
demfuifle,qualemhomini  naturam  vellet  affignare.  Qua  rarione 
igitur  adioni  hominis  pofQt  competere  aliqua  afTeclio,  qva;  ex  ne- 
ce/Iitate  intrinfeca  &  abfoluta,  cxtra  Dei  impofitionem  &  beneplaci- 
tum,  promanet  ?  Sic  ut  revera  omnes  motus  &  a6liones  hominis,  re- 
mota  omni  lege  tam  divina  qvam  humana^fmtindilfercntesi  earum 
autem  aUqvje  ideo  tantum  nacuraliter  honeftce  aut  turpes  dicantur, 
qvod  eas  fieri  auc  omitti  qvam  maxime  reqvirebat  conditio  natur^, 
qyam  Greator  homini  libere  attribuir.  Non  autem,  qvod  citra  o- 
mnem  legem  in  ipfo  motu, &  adplicacione  potenciae  phyficee  perfe 
infic  aliqva  moralitas.    Jndc  videmus  qvondie  bruta  tales  adtus  exer^ 

D  cerc 


2S  LIBRI  I 

cere  cicra  peccatum,  qvibus  homo  patracis  graviflimo  fefcelere  fue- 
rac  ob/lrid:urus.  Non  qvod  mocus  phyficus  hominis  &  bruciin  Cc 
difFerant;  Ccd  qvia  qvibusdam  hominis  adionibus  moraHtas  per  le- 
gem  eft  impofica,  qvae  a  bruci  adibus  abeft.  Nec  eft,  qvod  qvis  re- 
geraci  cum  homo  racione  gaudeac,  qva  brutumdeflicuicury  igitur  na- 
turale  difcrimen  incer  hujus  &  iliius  adiones  exiiliere.  Nam  fi  con- 
fideremus  racionem,  qvacenus  non  eft  imbuca  cognitione  &  fenfu 
legis,  feu  normae  moralis,  poceft  qvidem  ifta  fortafle  homini  fuppe- 
ditare  faculcacem  expedicius  auc  dexcerius  qvid  agendi  qvam  brucum , 
viresqi  nacurales  per  folerciam  adjuvare.  Verum  uc  cicra  reflexio- 
nem  ad  legem  in  hominis  adionibus  moraUcaccm  deprehenderepos- 
fic,  id  ^eqve  e/l  impoffibile,  acq;  coecum  nacum  difcrimina  colorum 
dijudicare.  Opponicur  qvoq;  illud //?'//?<?/^/^  adNicom.  Lll.c.c^.^zff-a- 

^y&i\KiJLfiivci  fiilci  TTJg  (pctvXoTyil^'  hov  tTnxcx^^sy^ccKicc ,  dvod^uvllat   (pBov(^ 
H^  stt)  mv  TTJ^d^sMVj  iut>oix,dciiK\o7ni,   clv^^cpovicc.     Nei^tdmenomnis aElia, 
emnisq^  ajjecim  mediocritatem  admittit ;  nonnuUi  enim  fmt  affeclm,  qpfi 
Jiatim  vel  ipfo  nomine  cnm  fravitate  imfhcantur>  ut  malevolentiay  im^u^ 
dentia^  invidia :  ^'  item  a^iionesj  ut  adulterium,  fuftumy  homicidmm.     0- 
mnia  enim  h<&c  i^hujmcemodi  ita  appeHantur  3  quia  non  txceffm  i^foMm-^s^ 
aut  defeBm,  fed  ipfa  malafunt :  utnuCa  modo  fofit  quispam  in  iffis  reBe 
agcre^  fed  feccare  femfer  neceffe  fit.     Enimvero  non  feqvicur,-  dancur 
Vocabula  afFeduum  aucadlionum,  qua^  vicium  defignenc  per  fe,  non 
propcer  excedlim  auc  defedum:  ergo  dacur  aifedio  auc  adio   infe.| 
Eurpis  cicra  refpcd:um  ad  legem.     Quin  hxc  ipfa  vocabula  non  no-  \ 
Cant  nudqs  &  fimplices  mocus  adusve  phy ficos,  fed  cales,  qui  legibus^  ■ 
repugnanc.    Cur  enim  3hxcu^s>icLKla^^  invidia  pravi  habencur  aflfe- 
£tus,  qvam  quia  periegem  nacuras  ab  homine  nihilhumani  debecelfe ' 
alienum;  cui  repugnac  non  niiiex  aliorum  malis  I^dciam  capere,  & 
incabefcere  videndo  fuccediis  hominum.  h6A.StGhMisfrm.i^\^  Sic 
quid  eft  impudenria,  nifi  prava  firmicas  animi adverfus  ea,qvibus 
pacrandis  leges  erubefcere  jubebant?  Nam  non  erubefcere,  ubi  leges. 
id  nolunc,  excra  reprehenfionem  cffc.  Sicadulceriumeftpolluciouxo^ 
ri§  alien<Cj  quamleges  foli  raarico  fuo  addicebanc.    Furcum  e/l  accre-- 

^acia 


CAPUT  rr.  %7 

£iatio  fei  alicns  itivlto  domino,  qvem  leges  folumejusarbitramvo^ 

lebant.     Homicidiumeflca^des  iiominis  mnocencis,  &contra  leges. 

Jnceftume/I:  eommixtio  cum  tali  perfona,  absqua  leges  abftinere  ju- 

bebant  ob  reverenciarn,  qvam  vicino  fangvinihominesicidem  ex  le~ 

ge  debenc.     Sic  de  aliis  qvoq;  judicandum.  A/l  fane  fi  abs  his  omni- 

bus  removeas  refpedum  ad  legem,  in  ipfo  aduphyfico  nuUa  impli- 

catur  contradidio,  proptcr  quam  ifla  etiam  citra  legem  necelTario 

turpia  intelligi  debeant.     Hocenim  modo  utiq-,  indifFerentia  funC; 

mifceri  cum  ilia,  qvx  origini  tu^  naturali  proxime  junda  eft :  mifce- 

ri  eidem,  cuimifcetur  &  alter,cuitamen  in  eam  nullum  peculiare  jus 

competit;  eripere  vitam  ei^  quifimilis"  tecum  ell:  fpeciei :  fumererem, 

qvam  alins  in  fuos  ufus  deflinaverat,  cui  tamen  nullum  jus  per  leges 

datum  erat  reliquos  inde  excludendi.    Quod  autem  multi  naturalem 

iftam  indifFerentiam  segre  concipere  queant,  inde  eft,  quod  a  teneris 

iflorum  vitiorum  deceftacio  nobis  fuit  inculcatai  quse  opinio  fimplici 

adhuc  menci  impreffa,  in  vimnacuralis  cujusdamaffedlus  videcurin- 

Valuiffe.    Unde  adparet,  non  fatis  expendiffe  hanc  rem  Gtotium  dc 

J.  B.  &P.Ll.c.i.§.io.  dum  inter  illa,  ad  qu^  divina  fe  potentia  non 

'  extendic,  eo  quod  contradicftionem  involvant,  referc  malifiam  quo- 

rundam  aduum  humanorum.    Equidem  non  poflunc  non  bis  duo 

effe  quacuor,  quia  bis  duo  &  quacuor  reipfa  func  unum  &  idem,  vo- 

cabulis  cancum  differunc,  aut  modo  concipiendi :  manifeftinima  autem 

contradidio  efl,  idem  fimul  efle  idem,  &  non  effe  idem.  Afl  talis  fa- 

ne  concradidio  nonadparetin  adibus  juri  natur^  adverfantibus.  Un- 

de  idem  mox  eam  malitiam  derivatum  it  ex  comparatione  ad  natu- 

Ydmfana  tatione  utentem.  Atqui  in  ipfo  vocabulo  fdUiZ  t-atipnis^  quando 

homini  tribuitur,  ineft  refpedus  ad  legem  focialicacis  a  Creacore  ho-" 

mini  injundam.    Sicuti  eciam  ib.  §.  u.  aliqvid  juris  nacurahs  efle ,  pro- 

bari  aic,  cx   conveniencia    auc    difconveniencia    neceflaria   cum 

naturarationah  ac  fociali.     Acqui  focialem  naturam  homo  fortitus  efl 

non  ex'  immutabili  quapiam  neceflitate,  fed  ex  beneplacito  divino. 

Igitur  moralitatemqvoq;adionumipfi,ut  fociali,  convenientium  vei 

difconvenientium  ex  eodem  fonte  derivari  par  efl.    Ut  adeo  ifla  his 

competac  non  ex  neceflTicace  abfoluca,  fed  hypochecica,  pofita  ea 

D  2  condi- 


ZB  LIBRI     I.      ^ 

conditioiie,  quam  homini  prar  reliqvis  animantibus  Deus  libere  aflT-, 
gnavit.  Neq^  in  didis  Sacra^  ScripturcCj  qua;  d.l.allegantur  altcrius 
fententia^  defenfonbus  aliquid  eft  prsefidij.  Nam  fine  dubio  ab  initio 
Deus  Iiumano  generi  denunciavit,  fe  bonis  foreremuneratorem,ma- 
iis  vindicem.  Hel?f.  XL  6".  &fe  cuiq;  daturum  fecundum  fua  opera. 
Rom  IL.  (^..  Abs  quo  cum  veracitas  eum  fua  difcederenon  patiatur 
rede  huc  provocat  Abrahamus  G.^^efXVllJ.if..  add.  Ezech. XVIII. 2f. 
IlomJlL<S..  Aft  qvomodo  inde  feqvitui-,  moralitatem  inelle  adioni- 
bus  humanis  per  fe  citra  impofitionem  divinam?  Sicuti  nec  dum  ad- 
paret,  quomodo  eadem  conclufio  elici  qveat  ex  fententia  illa  apud 
£/^/.c.V.3. merito  omitti  culturam  cjusrei,  in  qva  oleum  &  opera 
neqvidqVam  perit.  I3eniq,  M^ck  VI.  2.  dicitur  qvidem,  proprio  ex  ju^ 
dicio  mortales  intelligere,  par  efle,  ut  pro  beneficiis  reddatur  gratia.. 
Sed  ex  hoc  non  licet  cdlligere  j  ergo  quod  homines,qvibus  eft  bene^ 
ficiorum  fenfus,  debeant  efle  grati,  id  ipfls  non  efl:  aliqua  lege  injun- 
dum, fed  idem  ante  omnem  legem  perfe  eil  ncceflarium.  Ex  qvi- 
bus  adparet,  didlumillud,  qvod  multisinoireefl:;  prascepta  jurisnatu- 
rx  eflTeseternse  veritatis  j  ita  limitandum,  ut  ne  ifl:a  a^ternitas  ultca  im- 
pofitionem  divinam,aut  originem  generis  humani  protrahatur.Qvan- 
quam  revera  seternitas,  qv2e  legi  naturas  attribuitur,  ex  oppofitionc 
legum  pofitivarum,qv^:mutationi  fubjed^funtj^^ftimanda.&inter-^ 
pretanda-efto.  ~  - 

§.  7.  Nonnulla  etiam-apudVurgumprobabilicate-urgeiTpoCeflV 
a£lionibus  humanis  honefl:atem  ac  curpinjdmgm  per  fe;  &  ex  fua  na- 
tura  inefle,  non  autem  ex  impofitione,  ideoi.quod- turpium  fadLorurn- 
velut:  naturalem  fenfum  videacur  habere  ipte  fangyis,  ad'  iftbrum 
memomm:  aut  exprobrationemi  etiam^  nobis.  invitiSj  faciem  rubore 
f ufFundens.  Jam  autem  non  videri  congruum,  qvalitati  morali  at- 
mbuere  effedlum  phyficum.  Quin  contra,  cum  certus  motus  fangvi- 
nis,  ruboremin  facieexcitans^  tanquam  effedlus  phyficus  ex  adione 
turpi  refultec,  turpitudinem  qvoq;  afIe(ftionem  feu  qvaiicatem  phy- 
fica m  &  neceflariam  ad:ionis  habendam.  Ubi  fatemur  quidem,  fa- 
pienciflimumCreatorcm  animishominumindidifle  affcdum  pudorisj 
^vi  eflcc  veluc  cuflos  vircucis^  &  validum  fr^num  reprimendse  mali- 


CAPUT  II. 


-y' 


tiT.  Probabile  quocf;  videtur,  ni  Deus  voluiilet  homincm  fuas  adio- 
nes  ad  legem  Componere,ipiiim  iiunc  aftedum  animis  liumanis  non 
fuifleinfituru;  cumcicrahocnullus.ejusdemufus  adpareac.  Knimvero 
liihil  repugnat,  qvaUcacem  ahquam  moralem,  quseqiadeoimpoficio- 
ili  fuam  debeac  originem,  inhomine  falcem  mediace  producerc  effe- 
£tum  phyficum;  quippe  cum  anima,  corpori  conjundiflimaj  duni 
ifta  moraUa  adprehendic,  iisdemq;  afficicur,  eo  ipfo  qvoq;  mocum 
parci  ahcui  corporis  poHic  imprimere.  Probeaucem  obfervandum, 
pudorem  oriri  non  ex  fola  adionum  curpicudine,  verum  ex  quavis 
re,  eciam  morahcer  non  curpi,  qu^  exiflimationem  noftram  lesdere 
credicur..  Bft  quipp^p^dor  /fecies  aliqua  mftitm.fundata  Juper  ^morem 
fuimetiffiHSy  C^  qmfrocedit  ah  o^inione  velmetu  'vitupenj,  juxta  CaHhef 
de Pafion.art. sof.  Aut, uti Ari/loteles loquitur vJoetor. La. c.^.,  Au'w>j 77^ 
#($t)  'm^%n  '^j^Td  «V  ctoo^ictv  (pciivofisva.(ps^eiV  tzov  aciKcov.  l)Olorquiaam'td^ 
confufio  in  iis,quiz  ad  ojfenfionem  exiftimationis  videntur  peftinere.  Sci- 
licec  ambiciofum  efl  animal  homo,  fueeq;  prieflancise  cumprimis  ja- 
ftabundum,  quodq;  maximam  animi  voiupcacem  in  eo  repoficam 
habec,-fi  cafia  in  fe  deprehendac,quibus  fe  pras  ahis  efl[erre,ac  gloria- 
ri  queac,  De  cujus  pr^fiancia;  opinione,  ubi  quid  apud  ahos  fibi  de- 
ceflurum  metuic,  peniciflijiiam  animo  concipit  triftitiamj  cujus  fig- 
num  in  propria  Velut  human^  dignitatis  fede  adparet,  dum  cor  re- 
pente  fangvinem  verfus  faciem  propelhc.  Afl  non  ex  fola  peccaco- 
rum  abftinentia  pra^ftanciam  fuam  vult  ^ftimari  homo,-  fed  ex  ahis 
quoqi  rebus,  quibus  moraUtatis  niliil  inefl..  Unde  multos  videmus 
valde  erubefcere  pufiUa  flatura,  craudicatione^. calvitio , ftruma,  gib- 
bere,  aut  aha  corporis  deformitate,  certo  morborum  genere,  pauper- 
tate,  fordidisveflibus,  ignorantia  xciam  qusecicra'  culpam  adefl,  er- 
rore  etiam  innoxio,  ahisq;  rebus,  qucC  morahter  turpes  non  funt.  Add. 
Sirac.  c.  yiAl.l^.feqq.  Et  inter  peccata  illa  pociflimum  ruborem  in- 
-  cutiunc,  quce  pecuhariter  infirmicacem  auc  abjedionem  animi  arguunt, 
I  qusq;  adeo  nos  vihores  reddunc ;  &  quidem  non  apud  quosvis,  fed* 
apud  illos,  a  quibus  pr^cipue  aeftimari  cupimus.  vid.  Atiflot..Rhetor,. 
iLlI.c.6'.  Quiaucem  femel  exiftimacionis  curam  digefferunc,  etiami 
twrpifTimis  non  ampUu3  erubefcunt;  add,  Cmhefde  faiuomM-W^.' 

T>  X  ' Iflh:gc^ 


^  LIBR!    i; 

IRhxc  tamen  omnia  liautqvidquam  faciunc  ad  defrahcndam  difci- 
plinis  moralibus  cerdtudinem,  qu^  adhuc  fatis  firma  haberi  potefl, 
li  vel  maxime    morahtas  adionum  humanarum  impofitioni  origi- 
.  nem  debeat. 

§.  8.  Scd  qvid  fiet  de  tantopere  jadata  latitudine  morah,  qv^ 
fubinde  r^  dy.^.(^sia  mathematica^  opponitur;  anne  &  iila  certitudini 
hujus  difciplinje  aUquid  detrahit?  idveromanifefle  adparebit,  ficon- 
fideretur,  quousq;  demonftratipnes  heic  adhibendas  afleramus,  &  irt 
quibus  demum  rebus  ifla  latitudo  deprehendatur.     Adhibentur  igi^ 
tur  potiflimum  demonfirationes  in  morahbus  circa  quahtates  mo- 
rales  ha^lenus,  ut  eas  adionibus  &  perfonis  certo  competere,  &  qui- 
bus  de  caufis ,  conflet;  puta,  an  harc  a£lio  fit  ju/la  Vel  inju/la,  an  in 
hanc  perfonam,  in  genere  confideratam,  cadat  hoc  jus,  aut  hiuc  obh- 
gatio.     Quaha  itahquido  exgenuinis  fuis  principiis  &  caufis  deduci 
pofle  aflerimus,  ut  nemo  fanus  iflia  in  dubium  revocare  qvcat    Etfi 
qua  heic  occurrerit  latitudo,  aut  ahquidei  analogum,  iha  certitudini 
ipfi  per  fe  nihil  officit.    Equidem  in  ipfa  a£lionum  bonitate  &  mah- 
cia,quatenus  notat  convenientiam  aut  aberrationem  anormalegis,la- 
titudo  non  videtur  dari,  quin  ri:atim,quod  aredlo  dicefrerit,infepra- 
vum  fit  habendum.     Contingit  nihilominus,  ut  alio  refped:u.,  faltem 
inter  homines,  aliquod  heic  quoq;  deprehendatur  latitudinis  inftar  j 
(nam  alias  ladtudo  proprie  tantum  in  quandtate  cfl.)    Et  quidem 
primo,  quia  in  ipfis  legibus  vis  adftringendi  mortales  non  eodem  fe 
modo  femper  habet,  fed  circa  quasdam  a6i:iones  prsecipiendas  auE 
Vetandaslaxior,  circa  alias  flridior  adparet,     Unde  eft,  ut  aliud  jure 
ftrido,  aliudex  seqvicare  deberi  dicatur,     Qux  in  eo  differunt,  quod 
iflius  pra^ftandi  major  neceflltas  incumbat,  ad  hocautemmolliusad- 
flringamur;  etfi  hujusquam  illius  objeflum  latius  fefe  extendat.  La- 
tius  quippe  patent  aliarum  virtutum,  quam  jufbitise  ofiRcia.    Quin  & 
contingit,  ut  inter  homines,  &  in  foro  humanolevium  a  legeaberra^ 
tionum  exigua  habeatur  ratio.     Qy^dam  edam  tam  langvido  modo 
pr^cipiuntur,  ut  fere  in  cujusvis  pudore  pofitacenfeantur;&  laudem 
mereatur,  qui  fecerit,  rcprehenfionem  non  adeo  formidet,  qui  omiferic. 
Ec  huc  referre  videtur  Gmm  l.L  Q„%.%.<$,comuhinatum^divommn^ma~ 

trimo^ 


CAPUT.    IL        ,  >J 

trmomum  cum^knhm  fosminisy  antequam  l^ge  divina  ifta  incerdice- 
rencur.  Suntquidem  h^c,  aic^  ejmmodi^  ut  eis  ahfimere  honefttu6  ejje  dh 
^etipfa  ratio-)  at  non  taluj  ut  ahs£  lege  divina  nefas  (id  eft  atrox  de- 
lidum)  in  illts  adpareat.  De  quibus  camenruoloco  agetur.  Huc  fpe- 
£lac  quocjj  illud  AtHjiot,  Nicom.  II.  cult.  i  fjSl^  (jlik^v  r8  sv  is^^aAvo^Vs  8 

\^ifarum  a  re^e  agendofve  ad  majuSy  five  ad  minus  declmat,  non  vi- 

tuperatur\fed  qui  multum  excedit:  is  enim  fninime  latet.     Ssepe  etiam 

accidic,  uc  aliquid  infe  fic  indebicum  ac  indifFerens,  uc  camen  ejuso- 

niiflio  quam  adlio,  aucvice  verfa,  majorem  ucilicacem  femper,  auc 

rcerco  cempore  adferac.     Quo  percinec  illud  Apojioli  i.  Cor.  VLl2.  VIL 

6.7.d'9.  X.  23.  Eodem  fpedac  quoq;  i]iu6.  Grotij de^.KS^cy.l.l,  c.\. 

§.lo.  Interdum  fer  ahufionem  ea,  qv<e  ratio  honefia  y  aut  oppofitis  meliora, 

ejje  mdicaty  etfi  non  dehitaj  dici  jurvs  naturalis.     Ex  quibus  incelligi  po- 

ceil:,  an  &  quacenus  bono  pofllc  dari  aliquid  melius.    Scilicec  fi  bo- 

num  prefle  confideremus,  pro  eo  quod  congruic  cum  lege,  manife- 

ilum  eft,  bono  meiius  non  magis  dari,  quam  redo  redliiis.    Poceft 

tamen  unum  bonum  alcero  melius  diei  pro  diverfo  necelTicacis  gra- 

du,  qui  in  ucroq;  deprehendicur,  &  per  quem  unum  alcericedic,  fi  u^ 

trumqj  fimul  obiri  ncquic.vidM^/^/^^.VIII.2I.22.ubi  bonumerac  mor- 

tuum  pacrem  fepelire,  melius  Cliriftum  fequi.     A^or.  VI.2.  bonum 

erac  miniftrare  pauperibus,  fed  melius  prsedicare  Evangelium.    Q^ 

de  re  infra  pluribus  eric  agendum.    Quando  deniq;  adiones  in  fe  li- 

cicas  &  indifferences  ucilicas  mecicur,  una  melior  altera  dicicur,  prout 

plus  emolumenci  ex  ea  provenitL... 

§.  5).  Ex  hifce  quoq;  explicanda  func,qujea  Grotio  l.II.c.XXIIL 
§.I.  craduntur,circacaufas  dubiorum  in  adionibus  moralibus.  Ubi 
aic,  m  moralibm  nan  dque,  ut  in  mathematicis  difiiplimSj  certitudmem  inve- 
mri:  quod  eo  evemty  quia  mathematicdi  dfciflm^  i  matcria  omni  formas 
feparantj  ^  qviafimM  ipfi  tales  plerumg.fant,  ut  mhil  haheant  inter- 
jeciumyjicut  mter  reclum  S"  curvum  nihdefi  medij.  At  in  mo'>^alibm  eir' 
cumjlantu  etiam  mimmd>  variant  materiamj  &formie  de  qmhm  agitur, 
folent  hahere  interjecium  aliquidy  ea  latitudmej  ut  modo  ad  hcc^  modo  ad 
iiiM-d  ^xtrenmm  p^opm  Mccdatm\  Ita  ^mm  mter  id^  qmd  fi^fi  opo^^^etf 

&  mter 


3%  LIBRl    I. 

^  inter  idquodjiefi  nefas  eji,  medium  efi  quodlicetj  fedmodo  huic,  mdd^ 
iluVdrti  p^ofmquiti^  '■  uride  amhigui: as  fkpe  mcidit,  ut  in  crefufculo»  autm 
muafrigida  caiefcente.  Ubi  fatemur  tum  circa  alias  adiones,  tumpo- 
tiiTimum  circa  fufcipiendum  bellum  pofle  dubium  oriri,  vei  quia  de  U 
fadlo,  ob  quod  bellum  movetur,  nondum  liquido  conftac,  juftum  an 
injuftum  fuerit;  vei  quia  non  adparet,  an  illud  ad  belium,  rem  peri- 
cuiofa;  plenam  ale^,  &  fecum  tanta  mala  trahentexm,  fufficiatj  vel 
qvia  adhuc  ancipiti  momenco  nutant  rationes ,  an  temporibus  reip.. 
vexpediat  injurias  bellc  exfequi,  an  potiuseasdem  digerereautdifterre, 
ne  intempeftive  fufcepta  ulcio  plura  mala  arceflat.  Sed  quod  caufae 
dubirandi  provenianc  ex  ipfarerum  moralium  incertitudine,idvero 
negamus.  Qupd  in  mathematicis  tam  accurac^  dantur  demonftra-  \ 
fiones,  caufa  non  eft  abftraclio  A  materia,  i^cd  alia,'quam  mox  adfe- 
remus.  In  moralihus  circumftantiam  minimamvariare  materiam  ambi- 
gue  dicicun  Si  enim  hic  eft  fenfus;  minimam  circumftantiam  vari- 
are  a£i:ionis  qualicacem  i.e.  efficereut  ex  bonaftac  mala,  id  nihil  facic 
ad  incercicudinem  difcipUn^  moraiis.  Kam  &  hnea  qua?  vei  mini- 
mum  a  redlicudine  difcedic,  in  curvicacem  degenerac;  neq';  camen  in- 
de  in  geomecria  aliqvid  incercitudinis  provenit.  Sin  hoc  dicicur, 
aninima  circumftancia  incendic  auc  mJnuit  adionis  quantitatemj  id 
fakem  in  foro  civiH  femper  verum  noneft,  ubi  f^pe  minima  noncu- 
rac  pr^or.  Ec  ponamus  hoc,  ne  hinc  tamen  quidquam  certitudini 
in  raoralibus  decrahicur ;  cum  eciam  in  machemacicis  vel  minima  ac- 
ceftio  auc  deceftio  quancicatem  variec.  Licitum,  quod  inter  pr^ce- 
pcam  &  vecicnm  eft  medium,  interdum  ad  alcerucram  parceni  ver- 
gere  eo  refpeflu  diximus,  quod  illud  quandoq;  omitti,  quandoq;  fi- 
eri  magis  expediac.  Verum  neqj  id  ullius  incercicudinis  caufa  exiftic; 
neq,-  exinde  formacur  ejusmodi  medium,  quod  redum  an  pravum 
lic  dignofcere  liquido  non  Hceac.  Unde  non  congruunt  fimihtudines 
dc  crepufculo^  &  aqua  cepida.  Hsec  enim  ftjnc  ex  eo  genere,  qu^ 
folenc  vocari  media  parcicipationis  j  ficut  tepidum  de  calido  &  frigi- 
do  participat.  Sed  qu^  vocantur  media  negationiS,  quale  eft  indif- 
fcrens  &  licicum,de  neucro  excremorumahquidcrahunc,feddeucrocf; 
^que  negantur.    iEque  enim  dicitur,  bonum  non  eft  indiiferens,  & 

malura 


CAPUT    II.  33 

malum  non  eft  indifferens.    Quale  medium ,  quomodo  incertirudinis 
caufaeflepofric,  nonadparec 

§.  lo.  Reveracamenaliqua  latitudo  deprehenditur  in  quantica- 
tibus  moralibus ,  eoq,-  potiflimum  nomiiie  difciplin^  Mathemacicac 
morales  rubtiiitace  judicantur  cxcellere.  Cujus  rei  racio  dependec  a  di- 
verfa  natura  quantitatis  phyficse ,  &  moralis.  Phy fic^  enim  quantita- 
tesintei^feexadtifrimccomparari,  menfurariq;  ac  in  certaspartcs  divi- 
di  pofTunt :  idq'i  quia  repraefentantur  in  materia  fenfibus  fubjeda.  Unde 
accuratehccc  determinare ,  quam  rationem  aut  proporcionem  iilx  in- 
terfe  habeanc,  accedencibuspr^fertimnumeris,  quorumopeiflaom- 
nia  fubcihffime  cxprimuntur.  Ac  funtprxterea  quantitates  iHx  aU- 
quid  naturale,  eoq;  immotum  &  perpetuum.  Aflquantitatesmora- 
lesproveniuntcximpofitione&seftimatione  entium  intelHgentium  & 
liberorum,quorum  judicium  atq;  placicum  utifubmenfuramphyficani 
non  cadit ;  ita  quod  iflia  tanquam  quantitatem  fuaimpofitione  conci- 
piunt  atq;  determinant,  ad  fimilem  menfuram  revocari  nequit ,  fed  ve- 
lut  libertatem  ac  laxitatem  fuce  originis  retinet.  Neq;  vero  finis ,  ob 
quem  quantitates  morales  funt  introduclse,  e  jusmodi  fubtiUtacem  &  mi- 
nuciarum  confe(3:acionem  requirebac ;  fedad  vicsehumanseufumfiif- 
ficiebac,  7nx,xo^cog  perfonas^res  acq;  adiones  aeflimari ,  atq;  incer  fe  com- 
parari.  Sic  igicur  lacicudo  deprehendicur  in  valore  perfonarum  fivc 
exiflimacione ;  per  quam  fic,  uc  licet  incelhgamus,unam  perfonam  alceri 
effe  prseferendam  ;  noncamenpraecife  poffimus  decerminare,  duplo, 
triplo,  an  quadruplo  una  alteram  dignacionefuperec.  Simihs  quoq; 
lacicudo  in  pretiis  diverfarum  rerum ,  &a6lionumincommerciumve- 
nientium  occurrit,  per  quam  vix  aliarum  rerum ,  pra^terquam  qua;  fun- 
£iioneminfuo  genere  recipiunt,  pretia  adunguemexsequari  poflunt; 
decsetero  ferepro  sequahbus  habentur,  prouc  quccq;  hominum  conven- 
tio  &  placicum  decerminavic.  SiC  &  non  nifi  cum  iacicudine  aUqua  ex- 
sequacio  incer  dclidla  &  poenas  inflicuicur.  Quis  enim  examuflim  defi- 
jaiveric,  quoc  plagae ,  &  qua  violencia  incufTx  acrocicacem  cerci  v.  g.  furci 
cxjequenc  ;  fed  heicquoq^seftimaciopaulocraflius&fecuriuscapicur, 
Sed&inmulcisvic^  human^negociis  infignis  quandoq;laricudocon- 
(picicur.  -Le^islacores  civiles  non  omnia  ad  vivum  folenc  refecare. 

E  Aii' 


54  LIBRI     I 

Alitetlcgesy  iiiquitC/<f^ri?  offic.3.aliterfrjllofo^hitollmtaflmia4\leges,  quate- 
m^  manu  tenen  resfojfmt  •  fhilofophi ,  fuatenm  ratwne  ^  mtelligentia.    Kc 
indicundo  jure  mimmafere  aFra^corenon  curan  tralacitmm  e/l.    Sic 
& in arbicriis  bonorum  virorum  fuo  velut  jure locum  fibi  vindicaclaci^ 
tudo.     Porro  in  exercenda  jufliicia  vindicaciva  non  folum  clementi^, 
fed  &  ipfi  rigori  aiiqua  lacirudo  mdulgecur.    Qup  fpedac  iiiud  TacUi  An^ ' 
nal.  XIV.  4  4.     Habet  allquid  ex  miquo  owne  magnum  exemplum ,  quod  con- 
trafmgulos  utilitatepibltca  rependatuf.  Et  illud  J  afonis  Phera^i  ap.  Plutarck 
defanitate  tuenda,  &  m  trc<.cep .getendA  Teif.  dvccynctjov  doiKeivJdijtiHpdyg 
Pako^svii^  Id  iMydXa  liKcnti^cctyw.     Neceffe  effe ,  ut  in  mmut^s  rehm  injujie 
agant,qui  m  magmsjujlitiamfervare  velmt.    Quin  &  plereeq;  virtutes  ex-< 
cra  jufticiam  in  ex-e.rcitio  fui  fat  ia^a  libertate  &  latitudine  gaudent ,  puta 
mifericordia ,  liberalitas ,  graticudo ,  ^quitgs , caritas.     Sic  quoq; in  vita 
communi  vocabula  habitum  denotantia  non  citra  latitudinem  fre- 
quenter  hominibus  imponuntur.       Unde  juflus  audit ,  qui  paucula 
iniufta  ctiam  ftudio  perpetrat.    .  Deniq;  fi  quando  in  moralibus  non- 
nullse  quanticates  ad  pundum  ufq;  redudaftdeprehendantur ,  uti  in  pre- 
dis  quarundam  rerum,  in  temponbus  fatalibus,  ahisq;  ;  ifta  tamen  tam 
prsecifa  determinatio  non  tam  ex  ipfis  rebus ,  autftemporum  momentis,,, 
quam  ex  impofitione  &  placico  hominum  provenit.    Ex  hifce  igitur^ 
genuinum  difcrimen  inter  matliematicas  &  morales  demonftrationes 
patere  arbitramur  \  quod  nempe  illa?circa quanticaces potiffimum,  qucC 
ex fuanatura  exadiflime  determinariapt^ func,,verfentur ;,  ha^ auteni 
certam  duntaxacqualitatemdefubjedio  demonftrare  fataganc ,  quan- 
ticatummoralium  determinatione  inlaxiorefere  voluntatis placito re- 

Haa..  ^ 

§.  II  Cavendum  tamen  eft,ne  hanc ,  quam  ha£Ienus  adftrudumi 
ivimus,  certitudinem  moralem  confundamus  cum  ilia ,  qus  fepe  qux- 
ftionibus  fadli  adplicatur  ;  quando  e.  g.  dicimus^hoc  vel  illud  moraliteri 
certum  efle ,  quod  a  ceflibus  hde  dignis  fuit  confirrnatum.  Iflh^c  enimi| 
certitudo  morahsnihil  aliud  efl ,  quamfirma  aliqua  prieiiimtio ,  valde<:; 
probabiiibus  ratiombus  fubnixa ,  &  quse  nifi  rarillime  fallere  poffic.  Ett 
hanc  a  priori  non  facis  dillinxit  Zieglerm  ad  Grot.  \.  2.  c.  20.  §.  i.  dum  comj 
mumora  quidem  pr^cepta  Echicae  ^que  evidencia  efleconcedit ,  acqg 

fcien^ 


CAPUT  iii.  sr 

fcientiarum  proprie  didariim  propofitiones ; ' conchfiones  fkmt^^fanku- 
lanores certltudmemlonge minorem y  (jr  contrdmulttm p-^c  oojcm*itatis  cm- 
junctumhAbere^fiodres ipfa >  deqmbiis  loquuntur^  multismodis?nutabilescr 
contmgentes  (int.  Et  exempli  loco  fub jungic ;  moraUs  certitudo  ^  euiden- 
tid  eft ,  verum  ejfe ,  quod  vir  bonm  (^ gravi^s pirejurdndofoknniter  cenfirmat.^ 
^udi  tamen  evidentia  non  ahfolute  tab^  ejlyfedfcundum  quid ;  quid  nonfim- 
i  pliciter  imfofibile  cfl ,  hominem  jufium  -^gravemf  eiefar  e ,  cum  pOjl  it  virtute 
fua  deficere.  Atqui  longe  alia  eft  cercicudo ,  qua  fcicur ,  perjurium  qKq. 
malum  ;  &  quacredicur,  virumbonum  non  pejerare  ;  neq;  poilerior 
proporitio  proprie  con  lufio  eft,  qu^ ex  priori  deducicur.  Sic eciam 
moralitercercahabecurndes  liiftoricorum^  quando  teftancur  dere,  a 
noftra  memoria  remociflima,  &  cujus  non  amplius  ceftimonia  veluc  re- 
alia  excanc ,  prcefemm  fi  plures  eadcm  rradiderinc.  Namnon  eft  pro- 
babile ,  plures  de  compado  falfa  poflcricaci  voluifle  propinare ,  auc  fpe- 
rare  pocuiiTe,  mcndacia  fua  non  in  apricum  produ6lum  iri.  Ecca- 
men non  defunc exempla  popularium veluc fabularum ,  qu^  mulcis  fc- 
culis  fub  fpecie  veri  fefe  vendicaverunt. 

CAPUT    III. 

DE  INTELLECTU  HOMINIS, 

prout  concurritad  aftiones  morales. 

,^  t  IfttelleHfis  dutx,  facuhates  ■ 

^,  Facultati  imelleUiis  repYiSfentativA 

^fialis  indoles  ? 
$ .  Intelle^ns  circa  moralia  natHrditer  re 

^us  <?/?. 
4..  Confciemia  quid ,  &  f^ustuplex  ? 
j .   Confcienti  a  refia ,  probal^iUs, 
6,  ReguUconfciemitz prol>ahtlis.  J/j.  Errorpra^ictis. 

1 6.  Error  eirca  aHionem  malam» 


p.  Scrupnlofa» 

10.  Iijnor^ntiat^uid,  & qmtuplext 

1 1 .  Error  qui^jtplex, 

1 2.  Error  circa  aUiones  licitas. 

13.  Enor  iheoreticHs  circaa^ionesnecef-' 

farias, 

14.  Jiutindijferentes, 


7.  ReiuUcircaeligenda  milia» 
i,  (^onfciemiadabia 

Um  difciplina^  hujus ,  quam  evolvendam  fufcepimus ,  hoc 

prcccipuum  fic  opus ,  uc  quid  in  adionibus  humanis  resflum 

auc  pravum ,  bonum  auc  malum ,  juftum  auc  injuHum  fic, 

E  2  •  de- 


^S  LIBR!    l 

dcmonftretur :  ante  omnia  iftarum  adlionum  principia  &  afFediones, 
tumquarationeper  ijnpucacionem  cumhomine  moraliter  velut  con^ 
nedi intelligantur  >  er unt  confideranda,  Ex  hoc  igitur  dignitas  homi- 
nisprasbrutismaxime  elucet,  quodiftenobili/Iimaprcedituseftanima, 
qu^  &  inligni  iumine  circa  cognofcendas  &  dijudicandas  res ,  &  exqui- 
fita  mobilitate  circa  easdem  adpetendas  aut  rejicicndas  poilet.  Sicut 
eo  nomine  adiones  humanse  ionge  eminentiori  ciafTe  cenfeantur  > 
quam  mocus  brutorum,  quos  ftimuli  {enfuum  citra  antegreflam^  fere  re- 
flexionem  eliciunt.  Ilia  porro  animaf  humanse  potentia>^  quseinftar 
aliquodiuminisgerit ,  intciiedusnomine  venit,  cujus  dua^  velutfacul" 
Eates  Goncipiuntur,  quas  circa  a£liones  voluntario  fufceptas  exferit.  U- 
na  efl  y  per  quam  veiutin  fpeeuio  objet^um  voiuncati  fifticur ,  &  qua;  in 
ipfoficratioconvenientiseauc  difconveniencise ,  bonicacisauc  maiiciap, 
fimpiiciter  oilenditur.  Altera,  per  quam  rationes  bonitatis  aut  mali- 
ti^ ,  qu«  ihrc  circa  muita  objedla  in  utramqj  partem  ofFerunt,expendun- 
£ur,&  comparantur,  ac  demum  quid,  quando ,  &  quomodo  agendum 
fit  judicatur ,  Hmuiq;  de  mediis  ad  finem  maxime  accommodis  conful- 
tatur. 

§.  s.  Efl  autem  circa  priorem  inteiiedus  facuitatcm  obfervan^ 
dum  3  iiiam  efle ex  earum  genere ,  quas  communicur na.it4rdes  vocant  y 
concFadiftindas  lihe'i*ts  facuiracibus ;  frc  ut  penes  hominem  non  firaiicer 
res  adprchendere,  atq;  iliar um  imagines  intelleclui  {^^^  offerunt.  Id  ta- 
meneflpcneshominem,  objedoconfiderandoacriterincumbere,  & 
accurata  medicacionc  raciones  bonicacis  &  maiiiiee  exad:ius  trucinare^ad- 
eoq;  non  in  nuda  duntaKat  fupcrficie  hcerere,  fcd  in  ipfa  rei  veiuc  vifcera 
penecrare;  Quo  fado  eriam  accuracum  de  objedo  fcqui  pocefi;  judici- 
um.  Quemadmodum  in  diicernehdis  per  vifum rehus  raultum  inter- 
eft,  volanti  quid  ocuiapercurras ,  an  intenta  acie  contempleris.  Undc 
,  obiter  ioteliigitur,  quoufq;  culturse ,  &  iegibus  circa  hanc  anim^  partem 
locus  fit.  Id  fcilicet  homana  opera  preeflari  nequic ,  uc  inceiieftus  res 
ahcer  adprehendac,  q  iam  ift^  adparenc.  Ec  cum  aflenfus  feu  fides  non 
poflic  non  reipondere  fpeciei  ab  inteileduadprehenf^ ;  non  pocefl  quis 
aiiter  de  re  judicare,quam  prout  ipfe  eandera  percepiffe  vifus  ef!:;  neq;  uc 
fecus  faciatj  ulla iege recle  quis  exegeric.    Quia  tamen  obiter  confide^ 

raii- 


raftcem  mulca  folent  fugcre ,  quae  curiofe  rimantibus  ultro  fefe  velut  of- 
runt  ,•  igitur  &  ad  confirmandum  intelledus  judicium  plurimum  valec 
diligensrerum  concemplatio  ;  &  ut  huic  idonea  fuppetatoccafioilU 
profpicere  debent ,  quibus  aliorum  cura  demandata.  Qui  etiam  poenis 
fancirepofluntjUt  quis  folicite  adhibeat  illa  media,  quibus  rerum  obfcu- 
ritas  difpelli ,  earundemqj  genuina  conditio  repr^fencari  valet. 

§.  3.  Porro  cuminteiledtus  velut  facemprsferatnoflrisaflioni- 
bus,  eoq,nonredepr^ucente,  nonpoflimusnonin  devia  aberrare; 
pro  certo  ftatuendum  efl,  &  in  ipfa  facultate  adprehenfiva,  &  in  judicio 
naturalemineffe  re£litudinem,  qu^,  debitaabhibitaattentionenosde- 
cipi  circa  res  morales  non  patiatur  j  nec  utrumqj  ita  depravari ,  ut  circa 
casdemnonpofHmusnondecipi.  Sane  fpeculummaleconformacum 
utiqj  diftortas  imagines  refert ;  &  bilis  lingUcC  fufFufa  de  faporibus  rede 
judicare  prohibeL,.  Nec  vitio  nobis  verti  pofTet,  quod  male  egerimus, 
fi  bonum  &  malum  liquido  difcernerenon  datum ;  &  non  nifi  per  fum- 
mam  iniqvitatem  imputaveris  errorem  ,  qvem  exuiflc  nunqvam  li- 
cuit.  Ergo  nifi  omnem  adionum  moraUtacem  veUmus  evertere ,  om- 
nino  tenendum  efl ,  intelledlum  hominis  naturaliter  efle  re£lum,  &  pra^- 
mifla  debitainqvifitioneresobjedlashqvido,  &  prout  in  fe  fiint,  ad- 
prehendere.  Qvinnec  judicium  pradicum ,  falcem  circa  generalia^ 
pr^cepta  juris  naturalis ,  ita  pofle  depravari ,  ut  qv^  inde  fufcipiuntur 
aclionespravee,  ipfineqveant  impucari,  velutex  invincibiherroreauc 
ignorancia  profeto.  Qyo  loco  monemus,  hon  efle  nobis  heic  fermo- 
nem^qvid  circa  res  a  peculiariDEi  revelatione  peiidences  incelledlus  jam 
nofler  valcac  cicra  fingularem  divinicus  allubcfcencem  graciam_j ',  de 
qvo  alcerius  difciplina"  efl  inqvirere.  Neq;  de  eo  fumus  folicici,  an  qvis 
circa  vericaces  cheorecicas ,  flibcili  mencis  indagineinvefligandas,  per 
pravam  informationem  falfam opinionem  itapofTicimbibere,  uc  eafe 
exfolvere  nulla  ratione  qveat^.  Scd  agimus  de  viribus  incelle£lus  ^ 
prouc  ilhs  opus  eft  ad  adiones  legi  nacur^  rite  atcemperandas.  Ubi  ar- 
bicramur ,  nullum  hominem  eerate  matura ,  &  rationis  compotem  ram 
hebetem  efle,  qvin  comprehcndere  qveat  fakem  generalia  jurisnacu- 
ralisprsecepta, & qvse in vita  communi freqventiflimum uHjm habent, 
quamq;  iila  com  hominis  natura  rationali  &  fociali  habeant  conveni- 

E  5  en= 


38  LIBRI    l 

enciam  perfpicere.  Er  uC  maxime  qvis  pcr  focordiam  dc  urio  atq;  aIce-= 
ro  prsecepco  nunqvam  cogicavcric,  auc  ex  prava  informacione,  Vel  cor-> 
rupco  per  viciofam  afl Vecudinem- ,  pravosq;  afFedlus  animo ,  vericacem 
&necelIicacemeorundemindubiumrevocaverit_.,  auc  concrarias  legi 
nacurali  agendi  regulas  fibi  finxeric :  iilami  tamen  ignoranciam ,  auc  er- 
roremhaucqvidqvamarbicramurinvincibilem.,  qviq;  adeoefficiat,  u£ 
inde  fufcepca^  adiones  non  poflinc  impucari.  Ita  enim  ifba  func  ©xpofi- 
ta ,  ica  penicu^  nacura^  infica^,  uc  nunqvam  coufq;  obbruce^cere  poflic  ho- 
mO;,  q vin  ad  ifiia  adprehendenda ,  ac  dijudicanda  fic  adiiucidoneus. 

§.  4.  Solecprxcerea  judiciumincelledtus  circaadionesmorales, 
qvacenus  iflre  cognicione  legumeftimbucus,  peculiari  nomine  vocari 
coMJcientta.  Qyam  prouc  a£liones  hominum  ancecedic ,  auc  confeqvi- 
rur ,  diftindioniscaufa,  poflumus  vocare  an-ecsdentem,  vel  cp  ■jeqven- 
tem.  Hzec  efl:  judicium  veluc  reflcxum  inccUciflus  fuper  omi (lis  auc  com- 
miflisadprobans  bene,  damnansfecusfadla  ;  cui  comesfeqvicurtran-^ 
qvilhcas,  auc  inqvies  animi ,  prout  cuiq;  ifba  teftimonium  ferc ,  &  de  pa- 
ce  aucira  legislatoris  fperare  jubet^.  Illa  vero  facla  ancecedir,  qvid  bo-. 
jium^  quidq;malumfic,  &ideoagendumvelomicccndumdid:icans. 

§,  f.  Confcientiarcdeinformacaduplici  femodohabec;  vcl  e- 
him  liqvido  inteiiigit,  perfuafionem ,  qvam  fuper  agendis  vel  omirtcn- 
dis  obtinec ,  cercis  &  mdubiis  principiis  nici :  vel  perfvafionem  q videm 
fuam  pro  vera  &  cerca  habec,  ncc  qvarceam  in  dubium  revocec  idoneas 
rationes  videt ,  etfi  eandem  ad  formam  demonftrationis  deducerg  non 
norit^  fed  topicis  fcrc  argumcntis  adquiefcat-^.  Illam  vulgo  folcnt  vo- 
care  confcienciam  y*eBamy  h.^nz-probabiiem.  Circa  confcienciam  re6lam 
harx  cradicur  regula ;  omnis  adio  fponcanea ,  quse  fic  contra  eandem ,  & 
omnis  omiffio  adionis,  quam  eadem  neccfTariam  di6ticac,efl  pcccacum) 
&  qvidcm  canco  gravius ,  qvo  liqvidius  officium  fuum  homo-mccllige-» 
bac,cujusCransgre(Iioeo  majorcmanimimaliciam  arguic.  Vid.Z^^^XII. 
47. 48.  Confcienciam  autem  probabilem  a  reda  diffcrrc  arbitramur 
nonqvoadipfam  perfvafionis  vericacem  ,  fed  qvodeandem  ad  mo- 
dum  dcmonflirationis  adornacam  ita  artificiofe  deducere  ignorcc ,  a- 
deoq;  rcclitudinis  fii^e  ita  evidentem  &  immotam  non habeat cognitio- 
nerrL).    Non  eaim  dacur ,  uc  alii  ioqvuntur ,  probabilc  in  fe ,  fed  tantum 

re- 


CAPUT    III.  3^ 

refpe^lu  nortri  inceliefims.  Ec  ifta  ratione  pieraq;  pars  mortalium  fuas 
adliones  regic>.  Paucis  qvippe  vites  tiuman^  officia,  qvomodo  ex  pri- 
niis  foncibus  profluanc ,  periu/lrafle  dacumefl.  Piurimos  vicx  com-= 
muniscenor,  &docentium,  cxcrafraudis  fufpicionem  poficorum,au-', 
toricas ,  &  ipfa  adfvecudo ,  &  manifeilus  actionum  decor  auc  ufus  ica 
fecuros  reddic ,  hc  intaiium  racionescuriofiusinqvirerefupervacuum 
pucenc.  Qvemadmodummagnaparsartificumadcompendiofaquie- 
dam  inftrumenta  opera  fua  exegifie  fatis  habec  ;  arcificiofa  eorundem 
demonflratione  mactiemacicis  reiiifla_^.  Idq;  eo  magis  obcinec  circa 
propoficiones,  qvx  a  primis  principiisiongius  difianc^  qvxq;adco  ope- 
rofiore  dedudione  indigenc  ;  qvalem  compreliendcre  efl  fere  fupra 
capcum  eorum,  qvi  fcienciis  variis  animum  non  iiabenc  fubadlum.;. 
Quo  pado  camen  nihii  pr^efidii  accedicpefliienci  ifli  probabiiicacijqvam 
recenciores  Cafiflse,  &  Jefuica?  pociiHmum  comminifcuncur ,  qvx  CcCc  in 
foiamaucoricacemuniusDoiSi:oris,  eciam  a  racionibus  deflicuci,  &  abs 
qvo  cseceri  difl  entiunt ,  refoivit_..  Qvo  flgmento  omaiem  dodrinam 
moralem  fubverti,  confcientiasq;  hominum  a  iibidine  facerdotunij  $ 
commodisfuisveliiicantium,  fufpendi  manifefle  oficndit  Lud.  Mo^f^l- 
tim in  lite?*i^ proviucUlibfi^ ,  &  ad eafdem  VVendrockim  y  & Sam.  Rachelim,. 
Ubi  iiiud  infi  .per  obfervamus ,  maie  ab  iftis  confundi  probabiiicacem  fa- 
fti,  cumprobabiiicace  dogmacis  &  Veiuc  juris.  In  qv£efiionibus  eqvi- 
-dem  fadti  unius  viri  gravis  aucoriras  poteflefricere  aiiquam  probabilem 
pracfumcionem,  &  probacionem  femipienaiTLj.  Sed  in  definiendo  jure 
abfurdum  plane ,  &  cenierarium  fueric ,  unius  viri  eflaco,  racionibus  noii 
fuffuico ,  &  abs  qvo  aiii  non  minori  aucoricace  pr^diti  in  diverfa  abeuntj 
tancumcribuere,  uciiiud  pronormaagendorumcutoponicadmiccci. 

§.  6.  C^cenim  foienc  vuigo  nonnuil^  regula^  pro  informanda 
confciencia  probabili  tradi ;  de  qvibus  noftra  fentencia  eff ,  eas  locum 
pofle  iiabere,  qvando  inter  fecollidi  videtur  jus  firidlum  &  ^qvicas ;  auc 
qvandoucraq;  pars  eflqvidem  extra  obHgacionem  legumj  ica  camen 
uc  vei  una  propius  ad  iioneftum  videacur  accedere ,  vei  una  m_agis  apca 
judicccur,exqvacommodum,  aucincommodum aiiqvod  proveniac,, 
qvam  aicera_^.  Nam  in  iis,  qvjelege  aiiqva  proprie  prsEcipuncurauc: 
Tecantur ,  non  dacur  ejusmodi  eledio ,  uc  uno  reie(fto  aicerum  liccat  fuf.- 

cipci" 


40  LIBRI    I. 

cipere ,  (qvippe  cum  leges  definite  qvid  vetent ant  jubeant,  non  per  piu- 
ra  ac diverla velut  ^qvipollentia  fibi  fatisfieri  velintj )  fed in  lic^itis  dun- 
caxat,  q  vseq^  adeo  extra  lcges  funt  pofita_^.  Sunt  autem  regulas  iRx  ferc 
tales.  I.  inconfcientiaprobabiliduabusfententiispropofitis,  qvarum 
cr.ni  neutralegiadverfetur,  unafirmioribusrationibusnititur,  akeratu-^ 
tior  videtur ,  utralibet  fufcipi  poteft.  2.  Duabus  fententiis  propofitis, 
qvarum  altera  infirmioribus  rationibus  nititur ,  altera  tutior  videtur,  re- 
de  tutior  iili  pr^fertur.  $.  In  confcientia  probabili  vir  dod:us  eam  fen- 
tentiam  feqvi  potefl ,  qvs  fibi  probabililTima  videtur,etfi  aliis  forte  talis 
non  videacur ;  nifi  ex  eo  incommodum  aliq  vod  metuacur,  qvod  a  com- 
muni  opinione  abeat-^.  4.  Indodus  tutifTimo  feqvitur  autoritatcm 
prudentiorunij.  f.  Alteriusimperioobnoxiusredcpoteftjuflli  fupe- 
riorum  agere ,  qvod  illicitum  certo  non  novit,  etiamfi  non  ita  probabile 
fibi  videatur.  <5".  In  rebus  parvi  momenti ,  fi  utrinq^  fint  probabilia  ar- 
gumenta ,  ucrumlibec  potefi:  cligi.  7.  In  rebus  magni  momenti ,  fi  u- 
trinq;  fe  ofl:endantargumenta  probabilia,  praeferenda  efl:  pars  tutior,  feu 
ubi ,  fi  vel  maxime  a  fcopo  fit  aberratum ,  non  adeo  grave  provenire 
pocefl:  maium ,  qvam  fi  ex  altera  parce  fuiflec  impadlum. 

§.  7.  Porroecflnobisheicmaximedebono&malo,juftoq;&in- 
jufl:o  agere  fic  propofitum,  difq  vifitione  de  utili  &  inutili  ad  aliam  difci- 
plinam  rtjcd:2u;  camen  non  abs  rc  fuerit  paucis  qvoq  j  lioc  loco  attinge- 
re ,  q vas  regulas  in  deliberatione  circa  utile  judicium  intelle£lus  refpice-  ' 
re  debeat-^.    Prarfertim  cum  fuperiores  hifce  fere  nitantur,  &  in  dirigen- 
dis  nofl:ris  adionibus  non  minima  foleat  haberi  ratio  utilitatis :  juxca  il- 
lud  Apoftoli ;  I.  Coymth.  VI,  12.  omma  mihi  iice^f:,  jntmpc  de  qvibus  ibi  ege- 
VQit^fedmnomnia  cxfediunt.     Etin  muneribuscivilibusfjepencgotiain- 
junda  alicujus  prudenci^  &  dexceritaci committuntur ;  ubi  fane  male  e- 
gifle cenfetur ,  qvi  per  imprudenti am  aut  focordiam ,  q vod minus  utile 
erat,  fufcepiL-».    In  deliberationibus  igicur,  qvsecircacaliainfl:icui  fo- 
ienc ,  ad  qvse  necefljcacc  auc  obligacione  decerminata  non  adfl:ringimur, 
(ncceflicas  q  vippe  deliberationem  excludit,&  obligatio  determinata  fo- 
lam  exfecuti onem  agenti  relinqvic ; )  id  fiindamenci  loco  fupponicur ,   ,1 
ncqvidfiifcipiacur,  exqvo  morali  aellimacione,  ( i.  e.in  qvancumhu- 
manaprovidentia  incer  inccrca  cafuum  j  &  fucuri  obfcuricatem  penecra- 

.  re 


cAvur  III.  41 

re  poteft,}  tantundem  mali  atq;  boni,  aut  etiam  plus  mali  quam  boni  vi- 
detur  oriturum_j.  Cu jus  ratio  in  propatulo  efb.  Tantum  enim  de  cu- 
iusq;  rei  bonitate  decedit ,  quancum  illa  mali  habet  ad jundum ,  adeoq^ 
exuit  rationem  boni ,  ii  ^quale  fuerit  maluiTU.  Infauftum  cenfetur 
prxdium ,  cu  jus  reditus  impenfas  non  fuperant-^.  Sufcipiuntur  quippe 
cjusmodires,  dequibusjamloquimur,  eofine,  utemolumenti  quidin- 
de nobis adquiratur.  Xcno^ho^a  remm  Gr^c.  1.  VI.     Non lilos  Uudandos cen- 

fio^qui  m  certammihm  Japm  vi^oriamacglonam  retukmnt  \  ita  tamen  con- 
tendunty  ut  non  antea  deftfiantj  quam  victi  lahorem  demum  amittant,     Ne- 

:  queakdL  lufoi*es^  quicumfemellucrantur,  indeduploflu^ferdunt^quamkcrum 

jam  anteafartum.  Videmm  enim  tales  utpkrmum  adextremam  redigiin^^ 
0piam7~^^U£  dr  nos  confiderate  decet^  neq;  unquam  eo  certaminis  defcenderej 
uhi  aut  omma  viicere,  autcun^faferdere  neceffumfit,  Ex  quibus  ifta  dedu- 
cit  confedaria  Grotm  1.  II.  c.  24.  §.  f .  I.  Si  res,  de  qud  agitur,  d>qualem,  mo- 
fali  dflimationej  efficaaam  hahere  videatur  adhonum  &  ad  malum ,  i.  e.  fi  ^- 
quefaciledamnumquamlucrumexeaprovenirepodit:  ita^denium  efl 
eligendafi  honum  aliquanto  plt^  haheat  honi^  quam  makm  malh  i.  e.  fi  lucrum 
longe  ma  jus  futurum  e/l^  ubi  res  bene  ceilerit,  quam  damnum ,  ubi  fecus 
alea  ceciderit.  Sic  temerarium  non  fuerit  decem  periculo  exponerc ,  fi 
centum  fis  lucraturus ,  ubi  fors  faverit^.  Conf.  Bfi^teti  emhind,  c. 3f .  3<5'- 
%  Si  videatur  ejje  aquate  honum  dr  ma/um,  quod  are  yde  qua  qu^ritur ,  fo(^il^ 
p*ocedere^  ita  demumea  reseltgenda  eft^JiefficaciaddhonumyquamadmdHm 
majorfit,  i.  e.  fi  facilius  Iic  lucrum  inde ,  quam  damnum  pro venire.  3.  Si 
'videatur  dr  honum  dr  mdlum  ejfe  inaquale  ,  necminmmt&qualis  rerum  ejfica- 

.  cia,  res  ea  ita  demum  eligenda  efl  3  fiefficacia  adhonummdjor  (it  collata  ejfica^ 
cite  ad  mdlum  j  quam  ipfum  malum  efl  collatum  hono ,  i.  e.  fi  exceilus  mali  mi- 
nor  fir,  quam facilitas,  qua  bonum  provenirc  potefl ;  autfihonumftt  md- 
jus  comparatione  mali ,  quam  efficacid  ad  mdlum  comfdrdtd  ddhonum ,  i.  c.  fi 
cfficacia,qua  malum  pr^  bono  provenire  potefl:  minor  fit,  quam  excef^ 
fus  boni  pr^e  malo.  4.  Ubi  aucem  rei  tam  bonum  quam  malum ,  ut  & 
cfficacia  ad  utrumq;  fit  inevidens,cauti  eft  re  abftinere,  ubi  nuUa  necefii- 
tasurferit. 

§.  8.  Quod  fi  autem  judicium  intelleflusanceps  hsereat,  &  difcer- 
nerenequeat,  bonum  aliquid  vel  malum,  adeoq,-  agendum  fit  auc  omt- 

F  .  cen-' 


41  XIBRI    f. 

tendum ,  vocacur  confcienUd  duhia.  De  hac  ifth^c  fertur  regula :  quam» 
diu  judicium  incelledus  nuUo  racionum  momenco  inneucramparcem 
vergic,  adioericrufpendenda  j  adeoq^qui  agic,  confciencia  velucinar- 
quiiibrio  adhuc  hserence,  peccat^.  Nam  caUs,  quancuminfe,  legern 
violavit-,.  Periiide  enim  eft ,  acq;  fi  dicerec ;  mihi  quidem  non  Uquec, 
an  haec  adio  legi  repugnec ;  nihilommus  five  repugnec ,  five  non ,  eam 
fufcipiam.  Ctcefo  Ojf,  I.  Benep^ddpunt,  qm  vetant  qmdquam'  agere ,  quod 
dulntes  aqmmfit  an  miquum.  ^quitas  enimlucet  iffaprfe:  dubitatio  autem  co~ : 
gitationem/igni/fcat  mjuri£.  Subjungic  Grotitis  1.  II.  c.  Z|.  §.  %Jjoclocum  habe- 
renonpojp,  ucnempea£lioneabflineacur,^^i^//Ow  ommno  alterutfum  eB 
faciendmn ,  ^  de  utroq;  an  £quumfit  duhitatur  :  tunc  enim  licehit  ei  eligere ». 
quodmmmmiquumejjc  videtur,  Semferenim,  uhi  ele^io  cvadi  non^oteB  ^ 
mmmmalmnratio^^iemmdmthoni.  Ubicamen  arbicramur,  hocaxioma 
proprie locum habere in  malis  damnofis,ac  non  moralibus ;  ubi  fane lu- 
cri  inflar  efb ,  minori  damno  majus  potuiiTe  declmare.  Quando  aucem 
idem  adpUcacur  ad  mala  moralia,dexcra  opus  eifl  incerprecarione.Igicu^ 
proprie  loquen.do  exduobus  mahs  moralibus  neutrumeffceligendum, 
Conringic  camen  frequencer ,  uc  duee  leges  a  fErmaci vse  ,•  auc  akera  affir- 
maciva ,  alcera  negaciva  videancur  incer  fe  veluc  collidi ,  fic  uc  ucriq;  eo- 
dem  cempore  neq veac  facisfieri.  Heic  fimpHciores  quidem pucanc,com- 
paracionemfieri  incer  duo  malafeu  peccaca  omiilioms,illudqi  fufcipien- 
dum quod  omifiile majus  peccacum videtur.  Revera camen heic non ex 
duobus peccaris  eligitur  minus  ;  {t^  quod  extra ejusjiiodi  collifioneoij 
peccacumerac,  idpeccacum  efle  defimc,  ubi  validioris  legis  implendsj 
necefficas  incumbiL-s.  Sic  v,  g.  ubi  colliilo  fit  incer  prsgceptuip  affirma- 
tivums  da  eleemofnam .,  &  negacivum  ^  ne furtumfacias  j  fme  dubio  non 
eftfuraadum,  uceleemofynse  fuppecacmateria  ;  juxca  iliud  Apoftoli; 
non  funt  facienda  mala ,  ut  evemant  hona^  In  hoc  camcn  cafu  non  dare 
eieemofynam  peccarum  proprie  nonefl:  ;  quia  pra^cepca  aflirmaciva 
vim obiigandi  non  exferunc ,  ubi  agendi maceria.deficir_^.  Sie  ubi  col- 
lifio  fic  incer  duo  prascepta  affirmariva,,v.g.  pareDEO  ^  &  pare  magiftra- 
£ui,  fme  dubio  Deo  magis  oporcebic  obedire ,  quam  hominibus ;  ( quara 
fencenciam  eciam  expreffic  Socraces  ^i^^n^Vlatonem  'mApologia :  kyc^  vfidg 


CAPUT    III.  45 

i  'vln  AthenlenfeSj  diligo  vos  equtdem^  atf^  amoy  T>eo  tamen^afefe  mak,  quam 
'vohis'?)  non  quia  ex  duobus  malis  minus  z9t  eligendura ,  {^A  quia  maium 
fion  eft,  magiflracui  non  obedire  ,ubi  id  cicra  violacionem  obfequii  Deo 
debici  nequic  fieri.  Obligacio  quippe  laxior  cedic  ardiori ,  quando  u- 
triqi  fimul  nequic  facisfieri. 

§.  5).  CumdubiaconfcienciacognationemhabetT^^^^/^^/S-^quam 
vocanc,  quandoanxiaformido  judiciuminceliedluscomicacur,  nefor- 
ceidipfummalumfic,  quod  bonum  aiiquisexi/limaverit,  &  concra_?. 
Ejusmodi  fcrupuiusubi  probabiiibus  argumencis  nicicur,adio  eric  fufpe- 
denda,  donec  eximacur  racionibus,  auc  fapiencum  aucoricace :  qui  aucem 
ex  moiii  quadam  fuperflicione  oricur ,  negligendus  acq;  animo  eiicien- 
dus  eil.  Add.  Carthefdefa(Hon.  art.  170.  &  177.  ubi  conu2ifiu^uationem 
mimi^  ^morfmconfcientt^:,  quiadtionem  ancecedunc,  re6le  quidemlioc 
remedium  prsefcribic,  ajjuefiere  formandis  judiciis  certts  (jr  determmatis  de 
ommbus  rehus^  qudfefi  ojferunt.  Sed  addendum  efl ;  judicia  iiia  efle  for- 
tnanda  ex  genuina  &  foiida  fciencia  moraii ,  feu  difcipiina  juris  nacura- 
lis,  ac  reiigione  Clirifliana,  a  fuperftiofis  hominum  addicamencis  repur- 
gaca_'.  Nam  cicra  hoc  obfirmari  quidem  forcafle  animus  uccunq;  po- 
refl,  nemorfus  aucfiu6tuationes  fenciac  ;  fedncq;cahsfirmicasaddiu- 
turnicacem  vaiec,  neq;  k  peccaco  iiberat^..  Inde  probari  nequeunc,  quac 
d.  i.  fequuncur  :  ^  cenfendofemperof/iciumprafiari,  cumfitquodmeliusefie 
judicatur ,  etfifortefefiimejudicetur.  Acqui  hoc  non  efl morbum  curare , 
fed  per  anodynum  maie  cemperacum  ftuporem  animo  inducere. 

§.  10.  llbi  circa  adionem  aiiquam fufcipiendam  auc  omiccendam 

d.tt,{^  cognicio  inteiiedus ,  vocacur  ignorantia.     Qu^ ,  quantum  ad  in- 

ftitutumnoflrumjdividiturveirefpedu  influxus  tna^ttonem,  vel  refije^u 

^mginis.    Priori refpedu efl dupiex  :  aiia enim eft cau fa  ejus,  quod  ig- 

. .  noranter  fit ,  aiia  nori.     liiam poflis  vocare  efificacem ,  hanc concomtta;^- 

tem.    ilia  negat  in  inteile£lu  eam  cognitioncm ,  qua  prxfente  a£lio  fuiC 

.  -fet  impedita_j.     Quaiis  erat  in  Abimeiecho  GencfiW.  4.  ^.  qui  fi  cogno- 

viffet  Saram  Abrahami  effe  uxorem ,  iiautquicquam  ad  eam  ducendam 

"animum  fuerat  adpiiciturus.     H^c  negat  in  intelledu  eam  cognitio- 

ncm,  qusefadlumnonimpediiffet,  itautaiiquisnihilominusidfadurus 

fuiffec,  eciamfi  cogno  vilfet,  quod  ignoraviu.    Uc  fi  quis  improvifo  ho- 

F  3  flem 


44  LIBRI  l 

ftem  fuum  occiderit,  quem  nihilo  fecius  occifurus  fuer ae ,  etiamfi  fcivif- 
fec,  in eo iftum loco verfari ,  in quemipfe telum forcuito ,  &  citra inten- 
tionem  quenquam  la^dendi ,  contorqueu.  Idhxc  duo  itaaliqui  vo- 
luntdifcernere,  utquodcxprioriignorantiac  fpecieproficifcitur,  dica- 
itur  fimpliciter  ficri  ex  ignorantia\  quod  ex  pofteriori,  ah  ignorante.  F.cfi  & 
in  pofteriori  cafu  non  nifi  fortuitum  homicidium  proprie  fit  admiffum. 
NampravusilleafFeduscumvitioquidemefl:  conjundlus,  ad  c^dem 
ramen  nihil  fane  contulit_».  Ail  refpedu  originis  ignorantia  dividicur 
in  volmtanam  &  involuntariam.  Hla  quibusdam  etiam  vocatur  confe- 
quens,  &;  vincibilis  ;  h^c  antecedens,  &  invincibilis.  Jlla,  (five  firdire- 
de  afFedata,  five  per ofcitantiam  &  focordiam  contrada,)  eft,  cum 
quiseaignoratcircacercamrem,  qu^nec  fcire  poterat,  nec  tenebatur. 
Ignorantia  porro  invincibiHs  efl vel  talis  infe  ,Jednon  mfaa caufk :  vel  m 
fe  dr  mfua  caufafmul.  Ula  eft,quando  quis  in  ipfa  quidem  adtione  igno- 
rantiam ,  ex  qua  eadem  procedit ,  exuere  ac  difpcllere  nequit  ^  in  culpa 
tamen  eil: ,  quare  in  eam  ignorantiam  inciderit-..  Sic  f^pe ,  qui  per  e- 
brietatcm  peccat,  planenefcit,  quid  agat  :  eft  tamen  in  culpa,  quare 
iflud  nefciat-».  H^c  cft,  quando  quis  non  tantum  ea  ignorat,  quje  fcire 
anteadionemnonpotuit,  fedetiam  inculpanonfuit,  curinifla  haere- 
ret  ignorantia,  autin  eandem  incidercL..  Pertinent  huc  ea,  quse  ha- 
h^t  Anftot.  iV/r.IL  C.L&  adeumlocum£^/r^/i//^.  Ubi  diftingurtinter  id, 
quod  fit  ab  ignorante,  &  quod  fit  ex  ignorantia_j.  lUius  exexnplura 
adfertur  id,  quod  fit  ab  ebrio,autirato.  Heic  enim ,,  etfi  ebrius  aut  iratus 
farpequid  agant ,  ignorent  v  a£lionis  tamen  caufa  non  eft  ignorantia ,, 
led  ebrietas  aut  ira,  quarum  illam  declmare,  hanc  compefccre  penes 
iiominem  erat:_»,  Addit  deinde ,  invitos  dici  non  pofle ,  qui  ideo  pec-  - 
cant,  quod  ignorent  quid  agendum,  quid  omittendum ;  quam  ignoran- 
tiam  ipfe  vocat  in  eledione ,-  &  univerfalium.  Nam  ifta  quilibet  fcire 
tenebacur.  Sedignorantiam,  quse  circa  particularia  vcrfatur,  a£tio- 
nem  reddere  invitamj.  Particularia  illa  funt ,  quis,  quid ,  circa  quid, 
&  in  quo ,  quo inftrumento ,  quo  modo.  Hsec  omnia  fimul  ignorare 
nemo  fanus  poteft.  Saltem  enim  quis  intelliget  feipfum  agere.  Sed 
circa  fingula reliqua ignorantia  intervenire poteft.  In  eo  quod  agitur, 
dicunc  lapfos  fe  efle ,  qui  locuti  funt ,  quod  nolebant-..    Item  fi  quis  ca- 


CAPUT  in.  4r 

tapulram  oflendere atnico  volens ,  jaculumemific,  amicumq.vulnera-- 

-ViL^.    Circa  quid ,  & in  quo,  (qu^e  idem  func,)  ignorancia  verfacur ,  iic  fi 

Ifilium  hoftcm  quis  pucec,  &  incerficiaL...     Circa  inflrumcncum  ;  uiCi 

quishaftammucronacam,  quamcredacobcufameHe,  in  aliquem  pro- 

jiciac,  acqaca  imprudens  incerficiaL.,.  Cujus  caufa ;  uc  fi  pharmaGum_  ali- 

cui  faiucis  caufa  exhibeamus ,  idq;  morciferum  efle  ignorcmus.    Quo 

.modo  ;  ucfiquisdocendicaufalevicerpercucere  volens,  idum  vehe- 

.mcncem  inflixiL.*.    ICci  quoq;  Romani  pecuUariticulo  cradantdc  igno- 

.  rancia  juris  &  fadi.     Verum  ifti  hanc  non  cam  confiderant ,  prouc  efie- 

{him  habec  circa  adiones  morales ,  quam  prouc  facic  ad  jus  auc  adlioncm 

ahquam  recinendam,auc  adquirendam,  vel  amiccendanij.     Eor  um  au- 

tem^  qua;  circaucramq;  craduncur ,  huc  fere  racio  redic,  quodignorancia 

ju ris  uc  plurimum  cum  ahqua  neghgencia  culpabih  fic  conjundla ,  igno- 

rancia  fadi  nonicem;  igitur  xquicacem  fcrrc,ucillaquidem  noceac,  hsec 

nonobfiL 

§.  II.  Quando  aucem  non  folum  cognicio  veri  deficic ,  ^cdi  &  cjus 
loco  falfa  perfuafio  animum  occupavic ,  fic  uc  hxc  pro  vera  habeacur,  in 
^^r^;^^  verfarianimushumanusdicicur.  Quierroricidcmeftvel  vinci- 
bihs,  velmvincibihs.  Illeefl,  quem  quisadhibicadiligenciamorahtcr 
ponfibilij,  feu  quam  communis  condicio  rerum  humanarumadmicciCj 
difcuccre debuic  ac pocuiL^.  Hic ,  quem  quis  omni  diligehcia  morahcer 
poflTibih  difcucere  non  valuiL-..  Ubi  obfervandum ,  licec  admitcerecur 
illa  fencentia  M.  Antomni  1.  IX.c.  43.  (Add.  Arrianm  ad^B^iBetum  1. 1.  c.  28.) 

hnquitt  ^-propoji-o  aber-rat,  ^  deceftus  e(i:  tamen  cum  ille  error  nonfueric 
invincibilis ,  pcr  eundem  neq;  prave  fada  a  numero  pcccatorum  eximip, 
neq;  usdem  promifcue  veniam  indulgendanij. 

§.  12.  Accuraceaucem  obfervandum,  quod  diverfos  habeac  ef-^ 
fe£tus  error,  circa  a(9:iones,  quas  homo  pro  lubicu  fufcipere  poceft ,  &  in- 
termiccere,  feu  quarum  exercicium  in  ipfius  arbicrio  efl  relidum ;  &  cir- 
ca  iUas  a6tiones ,  quas  legc  auc  juflu  fuperioris  illi  func  praccepcse  vel  incer- 
didJas.  Circa  prioris  generis  a£tiones  error  confenfum  incercipere  in- 
telligicur  ;  adcoq;  ex  illis  non  fequuncur  ifli  efFedus ,  qui  aHas  ex  adio- 
jsie ,  in  quam  confenferis ,  fluere  apci  funt  ;  prsefercim  ubi  ifte  ©rror  non  . 

F  5,  6X 


LIBRI    l 

ex  fupina  nimis  incuria  obrepferiti^.    Inde  inpaftis  error  circa  rem ,  e- 
jusve  qualicatem ,  cujus  incuicu  quis  ad  pacifcendum  fuic  mocus ,  padlum 
reddic  inyaiidujxu.     Cenfecur  cnim  heic  aliquis  confenfifTe  non  abfo- 
lute ,  fed  fuppofita  pr^fentia  illius rei  aut  quaiicacis,  cui  canquam  condi- 
cioni  confenfum  fuum  fuperftruxic.     Qua  non  adparence,  confenfus 
quoq;  nuilus  fuille  intelligicur.   Qua  de  re  infra  fuo  ioco  pluribus  agctur. 
§.  13.  Alt  vero  aliccr  fe  f  es  videcur  habcre  circa  a<^iones  neceifa- 
rias,  feu  a  fuper iore  pr^ceptas ,  auc  veticas.     Ubi  diftinguendum  eft ,  u- 
trumerrorverfeturcircatheoriam^  anverocircapraxin  ;  feuutrum  a- 
liquis  falfam  habeat  opinionem  circa  adionum  neceflitatem ,  putetq; 
inLermittendas  efTe  ,  quae  facienda' erant ,  &viceverfa  ;  anveroinipfo 
aftionis  exercitio  error  intercurrat ,  per  quem  fccus  quam  par  erat  adio 
adplicetur.     Prioris  generis  crrores  arbitramurnonimpedire,  quo  mi- 
nus  agenci  a£lio  imputecur ,  prouc  cum  norma  pra?fcripca  congruere  aut 
non  congruere  videbitur  ;  cum  omnino  cenfeancur  efle  vincibiles. 
Quienimalicujusadlionesadnormam  adilringerevulc,  is  utiq;volun- 
tacem  fuam  fufficienter  declarare  debet ,  ut  ab  iilo ,  quem  obUgarc  infti- 
cuit ,  liquido  cognofci  queat.     Alias  enim  miquiflime  exigitur  obfcqui- 
um  legis  ignotae,  aut  cujus  fenfum  genuinum  eruere  fit  fupra  captum  eo- 
rum ,  quibus  illa  eft  lata__».     Krgo  fi  quis  in  theoria  erret ,  i.  e.  fi  quis  fibi 
perfuaferit,  pf^ccptum  effe ,  quodeilinrerdi^lum,  &  contra,  cenfetur 
nonadhibuiffedebitamdiligentiam  ;  adeoq;nonpoteritrecufarc,quo 
minus  ipfi  imputetur ,  quod  cx  tali  errore  fuit  commiflbiru.     Id  ipfum 
alias  fic  effertur  ;  Si  confcientia  vcrfatur  in  errore  vincibiii  circa  rem 
inaiam,  peccat  liomo  ram  fi  fecundum,  quam  fi  contra  eandem  agit.  i.  e. 
Si  pcrfuafcric  fibi,  adionem  efie  prGecepcam,  qucS  erac  intcrmittenda,  auC 
concra  intermittendam ,  qujFcrac  prseccpca,  peccac  fiillam  fofceperit, 
&  hanc  incermiferic.     Nam  calis  adio  auc  inccrmiffio  revera  difcrepac  a 
lege :  &agensverumlegisfenfumcognofcerepOterat,&debebat,     Ec 
idem  tamen  non  minus  peccaveric ,  fi  adionem  revera  interdidam, 
quam  cameniDfepraeceptamcredcbat,  omiferit  ;  &  adioncm  revera 
prjEceptam ,  quam  tamen  interdidam  putabat,  fufccperit.     Frfl  enim 
nullus  heic  fit  aclus  extf rion  qui  legi  repugnec  :  camen  quia  ifle judicar, 
confcienciamfuam  kgicongruere  j  ideo  faltemproa^reflsiflalegi  re- 


CAPUT    IIT.  47 

pugnans  pro  peccato  ipfi  impucabacur.  Nam  mala  inteneio  agencis  fa- 
cit  adionem  malam  videri,  falcem  concra  agencenij,  Unde  adparer , 
cx  judicio  incelledus  erroneo  non  pofle  procedere  adioncs ,  quce  pro  re- 
^isagenciqueancimpucari  ,  &ei,  cuifalfoperfuafumeft,  aliqaid  efle 
injuftumj  idcancifperpro  illicico  haberi,  quamdiu  eam  perfuafionem 
noncorrexit. 

§.  14.  Quod  fi  tamen  error  theore cicus  verfecur  circaremin  fein» 
differenccm  ;  i.  e.  fi  perfuafus  quis  fueric ,  aUquid  neceflario  efTe  facien-» 
dum  auc  omiccendum ,  quod  revera efb  indifferens ;  peccabic  tancum ,  (i 
concra  feceric,  acq^  falfa  opinio  fuggeric,  ob  pravicacem  proserefeos ; 
non  aucem ,  fi  fecundum  errorem  fuum  fcceric.  Indifferentia  enim 
func  excra  legcm,  qu^ non  violacur ,  five  quis  ifla  fufcipiat ,  fi ve  omittac. 
Etinnoxiusvideturerror,  qui  peccato  anfamnonprsebet.  Idtamenin 
aperco  efl ,  non  pofle  ex  ejusmodi  errore  fufcepcas  adliones  obcinere  illos 
efFedtus ,  qui  alias  fcquuncur  adiones  legibus  prascepcas.  Sic  fi  legisla- 
lorprsemiumobfequencibuslegumconftituifTet,  id  fane  fibi  vindicare 
non  poceric,  qui  per  errorem  indifferencia ,  veiuc  de  ilHs  per  leges  in  ake- 
rucram  partem  foret  difpofitum,  obfcrvavit. 

§.  if .  Afl:  in  exerckio  adionum  a  legibus  prajccptarum  frequen^ 
tius  efl ,  ut  error  interveniat ;  puca  fi  objedlum  adionis  legicimum  fueric 
fubcraif^um ,  &  pro  eodem  aliud  fubfticucunij.  Icem  fi  circa  cempus ,  & 
locum  exfecutionis  praefcript^P  fit  erratunij.  Tales  adiones  uti  non 
confequitur  ille  effe<ftus,  quem  alias  rede  adphcitcC  adiones  producunt  5 
ita  error  prohibec  effedum  mahs  adlionibusproprium,  fiquidcm  ifle 
non  ex  culpabili  negligentia  fit  contradus,  Quod  aUi  fic  efferunt :  error 
incerveniens  prohibet,  ne  adio  aHcui  in  alterutrampartemimputccurj 
neq;  tanquarn  bona ,'  neq;  tanquam  malitiofa,  Sic  cum  alias  oWigatio- 
nehbereris,fifolvas  illi,  cuidebes ;  ubipererroremfolveris,  peccatura 
nonadmififli  ;  pri@r  tamen  obligatio  non  fuit  fublata_».  Sicquibona 
fide  beneficium  conculic  ex  inconfulca  liberalicace  in  hominem  im- 
probum,  qui  eodemad  fiagicia  fic  abufurus,  de  probaadione  gloriari 
haucquidquampoceric ;  excufabicur  camen  a  parcicipacione  flagicii,  qua- 
fi  ipfe  ei patrando  quid  contulerit.  Verum  ubi  quis prsecife  obje^him, 
locum,  auc  tempus  adionis  explorarefuitjuiTusj  vix  effugere  poceric, 

qao 


48  LIBRI     I 

quo  minusipfiefFe^lasadlioiiisprave  adplicit^  imputenair ,  nifi  erro- 
rem  moraliter  invincibilem  demonflraverit.  Sic  11  fervo  tuo  praccepe- 
riSjUt  certate  horanodis  excitet,  non  audietur  ifte,  fipulfus  seris  non  re- 
£le  abs  fe  numeraros  dixerit :  culpa  tamen  carebit,  fi  cafu  aliquo  ipfum 
horologium  aberraverit. 

§.  icT.  Sed  &  illud  f^pe  contingit,  ut  in  exercenda  adlione  mala 
errorintercurrat,  dum  ab  obje£lo,  quod  fibi  quis  deflinaverat,  deviatur. 
Quo  ipfo  agentis  quidem  rnalitia  manebit  eadem  ;  a£lio  tamen  ipfa 
gravior  aut  le vior  habebitur,  prout  ob jedlum  fuerit ,  in  quod  illa  cafu  in- 
ciderit.  Sic  quiinimicum  fuum telo  petere  deflinaverat,  fi aiium quem- 
piam  cafu  perculferit,  homicida  nihilominus  erit.  Ipfa  tamen  csedcs  eo 
plus  aut  minus  atrocitatis  habcr^  judicabitur,  quo  pra^flanciof  aut  vilio|r 
fuerit ,  qui  aheno  vulnere  fternitur.  Ubi  aucem  in  objedum  licicum 
fuerit  aberracum,  ineaadionenihilericvicii,  prsecerquamquodexpra- 
Va  incencione  agencis  profiuic.  Sic  ut  error  tahs  efficiat ,  ne  ifte  adus 
proprie  ejus  vicii  nomine  venire  poffit,  quod  quis  patrare  intenderat. 
Inde  faltem  in  foro  humanonon  obcinebit  illud  i^^^^ ^^  ^^  conflantiafa- 
pemis.z.y,  Si  qms  cum  uxorefua  tanquamaliena  concumhat adulter  erit , 
quamvis  ilid  adultera  non  ftt.  Add.  idem  de  beneficiis  1.  3.  c,  i^.  &  1.  f .  c.  15, 
injine, 

CAPUT    IV. 

DE  VOLUNTATE  HOMINIS, 

prout  concurrit  ^d  adliones  morales, 

I.  VolmtAtu  AUuSy  \6,   Item  habitus» 


io.  Inmumqmd, 


2.  Dbertof  volmta.tis.  -  \j,  E^ ajfeSlM, 

S .  Indijferemia  volmtatis  neceffano  affe-  \  S.  Nec  non  ebrietas. 

renda,  \p,^^ionesmixta» 

4..  Volmtas  qmmodo  In  bonumferatur, 
j.  VolHmatem  JoUcitam  confiiimionescer- 

t&   COrpDTli, 

^^  ^"^  fapienciirimus  Creacor  hominem  vellet  creare  aAimal  per 

ll^  leges  gubernandum ,  ipfius  animx  voluntacem  indidic  tan- 

quam  incernam  adionum  moderacncem  i  uc  objedis  propo- 

jficis. 


CAPUT.    IV.  4^ 

ficis  >  &  Cognicis  ex  prlncipiaintrinreco  cicra  neceflicatem  aliquam  phy- 
ficamadearemoverec,  &  eligere  pofiec,  quodfibicanquam  maximc 
congruumarridercc;  &concra  abillisfeavercerec,qn^  fibinonconve- 
nire  vidcrencur,  Illa  porro  per  duas  veluc  faculcaces  fcfc  circa  a^liones 
humanas  concipicur  exfererc,  per  qiiarum  unam  incelligicur  Agerc//>mffy 
peralceram//^<?5^<?.  Sponcaneicaci,  ucicaloquar,  accribuunc  cercosadus 
aut  mocus;  quorum  quidam  mceriores,  qui  elicici,  alii  exceriores ,  qui  im- 
peraci  fueverunc  vocari.  Aclus  elicici func,  qui  a  voluncate immediace 
producuncur ,  &  ab  eadem  recipiuncur.  Eorum  alii  occupancur  circa 
iinem,  uc  volicio,  incentio,  fruicio  :  ca^t^ri  circa  media,  uc  confenfus,  ele- 
€lio ,  &  ufus.  Volicio  dicicur  aclus  voluntatis ,  quo  ipfa  fimplicicer  fer- 
turinfinem,nonhabicorefpe£lu,anillepr^fensfic,  anablens  ;  feuquo 
limplicicer  ipfi  probacur  finis.  Alii  vocanc  voluncacem  fimplicis  ad- 
probaticnis,  qua  aliqua  res  cum  alicujus  nacura  &inclinarione  congrue- 
re  incelligitur ,  ita  tamen  ut  ad  illam  producendam ,  auc  confequendam 
adu  nondum  fefe  efficaciter  moverit.  Intentio  feu  proserefis  eft  dcfide- 
rium  efficax  finem  obtinendi ;  feu  eft  a6lus  voluntatis,quo  illa  efficaciter 
fertur  in  finem  abfentem,  eumq;  adu  producere  aut  confequi  nicicur. 
Ha^c  cum  fic  conjundla  cum  conacu,  &.fpe  finem  adfequendi ,  facile  col- 
hgicur ,  qualia fint illa ,  circa quse occupatur.  Nempe,  miAriftoteks di- 
cic  Ntcom.  IK,  c^.  oAo)?  f^i^cst/  y\  'sr^ouojaK;  '3r§i  ra  6<p'  rifxiv  eivct/.  Cmnmo  in 
ikdeciwelfe  videtur^qu£  in  noflrapteftate  fita Junt.  upooup^Tttt  -ng,  lcra> 
oifcu  uv  ysvicQ-aji  h\  oivT8»  tUgitquisdlad'^ntaxaty  quaex  fefe fieri  pofje  exi- 
ftimaverit.  Inde  ■snycupsoig  ^k  sti  -mv  d^wdTuv,  'Ble^io  minime  eft  eo- 
rum.qu^fierinonfojftmt.  ^  idemNicom.Vlc.X^K  sti  ^s  '^^cupi-wv  8^sv  ys- 
yovog.  ^^s  y?)  ^hAsijstz/a  'oS  t5  ysyovo-ng  ,  d^d  'UjB-cSsmiziva,  j(^i  iv^sxo^^- 
va*  70  -^s  yeyivog  chc  iv^sxejai  i^n  ysvsScu'  ^io  op^cag  Ayd^ooVj  Mcph  >b  dv]S 
t{gjl  3-sog  gB^Acry.ijrqy  Aysv/ii^  ttvihv  dos  dv  ^  'TnTt^ayusva.  Nlhil  eft  eligiblk 
quodfacfum  eft.  non  enim  confultat  quls  de  eo  quod  factum  eft,  fedde  eo. 


fityjierinmiumouuyoTejT.  mcirco  rette  Az^t^w  inqmt :  Ke  nama  lola  hac 
fpje  pnvatur  T>eus ,  ut  ja^a  mmime  InfeBa  fopt  reddere.  E/t  quippe 
»f  fBv^aAQsmg  fj.s'Q.  Aoy8  H^  "jt^vo^ac-.  cum  ratione  ^  cogitafiQne.  Cseterum 
inccncionis  ccfi  plures  dantur  gradusracione  yehemencia^j  camenin 

G  ufu 


fo  LIBRI    r, 

ofu  vitx  civilis  illa  fere  dividicur  canrum  in  plenam  &  fc^riiplenam; 
Illam  vocanc,  qua  Voluncas,  re  prius  fufficiencer  expenfa,  &  per  afFe- 
^tuum  vehem.enciam  non  abrepca,  in  aliquid  fcFCur,  Scmiplenam 
aucem,  ubi  fufficiens  deliberacio  non  adfliir,  auc  racio  afPeduum  curbi- 
ne  eft  concufTa.  Fruicioeftqvies  feu  deied:acio  voluntacis  infineiam 
obcento,  &  praefence.  Cui  opponicur  pofcnicencia^qu^  eft  averfacio, 
ucplurimum  cum  pudore,  &doiore  coniunda,ejus,  quod  anteaano- 
bis  fuic  deftinacum,  aut  efTedum.  Confenfus  dicicur  fimplex  adpro- 
batio  mediorum,  quacenus  ucilia  judicantur  ad  finem;qu^.  mediaj 
ubi  in  noflra  poceftace  func  fica,  eledio  ad  finem  obtinendum  defli» 
nac,  &  ufus  adplicat.  Adus  imperatos  vocant,  qui  ab  aiiis  lioniinis 
facukatibus,  per  voluncatem  motis,  exfecutioni  dantur. 

§.  2.  Libercatemvocantfacultatemvoluntacis,quapofltisomni- 
bus  ad  agendum  requificis ,  ex  pluribus  obiedis  propofitis  unum  vel  ali- 
qua  potcfl  eligere ,  reliqua  reiicere  ;  aut  uno-  duntaxat  propofito  id  ad- 
mittere,  velnon  admittere,  agere  vel  non  agere.  Peculiariter  autem 
facultatem  ex  pluribus  objedis  unum  vel  aliqua  eligendi  libertatem 
fpecificacionisjfeucontrarietacis;  faculcaLem  circa  unius  duncaxac  ob- 
jedli  eled:ionem  auc  rejedtionem  verfancem,  libertatem  contradidio- 
nis  feu  exerckii  adpellant.  Intelligitur  autem  fpontaneitati  fuperad- 
dere  libertas  tum  indifFeJ^enciam  fuorum  aduum  quoad  excrcitium, 
ita  ut  voluncas  altcrum  aduum  fuorum,  ncmpe  -ra  velle  &  nolle,  non 
ncceflario  eliciat  i  fedcirca  objedum  propofitum  parciculare  (nam  in 
univerfum  non  poceft  noninbonumqua  cale  ferri,&  malum  qua  talc 
avcrfari,)  utrumlibec  elicere  pofHt,  etfi  fors  adhunc  magis,qvamad 
illum  propendeat :  tum  liberam  dccerminacionem,ica  uc  voluncas  ex: 
mtrinfcco  impulfu  akerucrum  a6tuum  fliorum,  velle  aut  noilc,  hsic 
5c  nunc  cliciaL^. 

§.  $.  Coeterum  primaria  voluncacis  affcdio,  &  qu^  immediacc 
€X  ipfius  oacura  emanare  videtur,  eft  quod  intrinfece  ad  certum,  fi- 
xum,atq;  indeciinabilem  agendi  modumnon  fit  adfLn£la,(quod  tan- 
rifper  mdifferentiam  vocabimus,)  &  quod  ifthsec  intrinfeca  ipflus  in- 
difFerencia  per  extrancum  aliquod  medium  pcnicus  cxcirpari  neque- 
st    Idq;  eo  firmius  cfl  Eensndunij.  ^uodifla  fubiata  a^onum  huma- 

narum 


CAPOT  IV.  fj 

ftarum  moralifas  fun(iitus  fimul  tollacur.  Arfunm  m  Uft^eto. 
1. 1.  c.  17".  J^^^^-f  appetiHmcmvimer^e-pofitf^dlidappeiitio.  ,^yts  defideri- 
nm  (^  averfitionemf  Aiiud  defideriumj  (jr  alia  averjatio.  ,^hti  mihimor- 
tismetum  ohjtcit,cogit  mcj  inquit,  7S(onidquodobjicitur;/ed  iiiud  quod 
"VTi&jiare  tihi  vtdetur,  aliquidijliiismodi  committereiquam  appetere  mortem. 
Hic  igitur  etiam  tua  te  coegit  opinio,  hoc  efl,  voluntatem  voluntas.  Jdem 
4.1.  C.Z^.  ^B^oujpsaiv  iiSlv  «?i\o  viKrjoroJi  ^vvajcf^  TrKnv  dvjyj  sciv]rv.  Vohmtatem 
nihHvincerepotefl,  nijiipjafefi.i  Acq;  hoc  revera  facere  cenfendi  func, 
qui  nefcio  quam  prardecerminacionem  phyficam  in  adibus  humanis 
Sfingunc,  ex  qua  ipfe  quidem  mocus  in  fe,  uc  conlideracur  canquara 
ens  phyficum,a  caufa  prima  ica  fic  decerminacus,  uc  non  pofllc  non 
co  quo  decerminacus  cft,modo  fieri,cui  deinde  a  caufa  fecunda  mo- 
rahtas  accedac.  Neq;  minus  iHi,  qui  ex  prsfciencia  divina  abfolucara 
adtionibushumanisaccedere  ncccnicace  volunc.Qucshccc  falhneque^ 
ac,  camen  quod  ideo  non  /lacim  collacur  voluncacisindifFerencia,  faci- 
le  concipi  pocefl,  fi  vel  vocabulum  prxfciencije,  uci  alia,qu£e  a  rebus 
humanis  pecica  Deo  adphcancur,  ab  imperfedlione,  quam  innuic,  de- 
puremus,-  (quippe  cum  inDeonulla  fic  cemporum  fucceflio;)  vel  di- 
camus,  concurfum  divinum  ica  caufas  fccundas  comicari,  uc  hifcere- 
linquacur  agere  lUo  modo,  qucm  Deus  ipfis  afTignavic;  adeoqjucne 
circaadionesmoralesexclaflecaufarumprincipaliu  incercaufas  mere 
inftrumencales  decrudancur.  Quancoperc  aucem  reip.noxia  fmcejus- 
modi  dogmaca,  bene  monec  Grotius  opufi.  de  dogmatts  reip.  noxits.  Lp- 
herum  artfitrtumfi  qui  plane  tollunt,evadere  vixpofjunt,  quinDeumomm- 
Hmjcekrum  catifam  factant^  quod  in  rep.minime  cfje  tolerandum  dixit  Pla- 
tO  (dt  rep.  1.  U.Tzicv aot/co^v  cl^'  (tTja,  ^«  <f»?7«''  'w  atUcit  d?^'  ii  rov  Ssov.  MalC' 
rum  (juamltbet  ahamprditer  Veum  caujam  qv^rere  decet.)  Nectemere  Sve- 
tonius  (cap.  <S9.)  Ttberiumideo ait  religionum  fuiffe  contemtorem,  qued  o^ 
mnia  fato  agi  ci^ederety  afentiente  ad  TimAum  Proclo,  qui  tria  ait  eorum, 
quos  atheos  'vocat,  cjje  genera  :prtmum  eorum,  qui  Deo  c^ram  efje  rerum 
C^  aciionum  humanarum  non  agnofcunt :  tertium  illorum,  qmDeotalem  tri" 
buunt  curam,  qu<s.  necejutatem  antmis  imprimat  agendi  qud^cuna^  aguntur» 
nuila  reli^a  ho7ntm  itbertate.    SalujitPts  phtbfiphus  de  diis  ^  ?mmdo  c.  ^. 


f%  LIBRI    I. 

is  ©5^?  9jzi&iv  s<fi  KctK8C'  JnjuJlinoSj^^' pei*  lafcivlam  ac  ■j^etulcintidm  com- 
mijpt  fcelera  ad  fatum  referre»  nos  qvidem  ^robos,  Deos  vcro  neqvam  ac 
fcelcjias  effciet. 

%.  4.  Sed  ut  iila  indifFerentia  re£le  incelligatur,  fciendum  eft,. 
hanc  efle  voluntacis  naturam^  ut  bonum  in  genere  remper  adperar, 
malum  in  genere  fempcr  averfecur.  Nam  concradidionemnon  ob- 
fcure  implicatj,  noa  fcrri  in  id,  qaod  congruum  cibi  vides,  &  ferri  v^ 
idj,  quod  non  congruum  cibi  judicas.  Acq;  in  iftac  voluntacis  incli* 
nacionc  veluc  generali  nulla  poni  indifterentia  poceft,  quafi  perinde 
Voluncas  bonum,  acq;  malum  adpecac.  Verum  circa  parcicularia  de« 
mum  bona  &  mala  mdifferencia;  fua?  vires  exferic  voluncas  fmgulo- 
rum  hominum,  peculiaribus  momencis  in  diverfa  proclivium.  Idq; 
hanc  ob  caufam,  quod  cancum  non  omnia  bona  &  mala  homini 
haucquidquam  adpareanc  veluc  pura,&fimplicia,  fed  invicem  mixca, 
mala  bonis,  bona  malis.  Quo  cum  accedac  m  fmgulis  hominibus  ad 
peculiaria  quxdam  fingularis  inclmacio,  neq;  omnibus  folida  &  du- 
racura  a  fucacis  &  momencaneis  liceac  difcerncre  \  inde  infinica  fere  iw 
Voluncacibus  ac  fi:udiis  hominu  m  folec  oriri  variecas,  &  omnes  fuum  fibi 
bonum,  fed  diverfa  via  quacficum  eunc.  Quo  facic  illud  Arifto^elis 
J^icom.  III. C. 6".  cipj^  <PctjsoVy  oiTrAcog  yStp  ^igjj  Kaj  ciXnS-&iaVr^iiKnlov  «i/of  'my&- 
Sov^  sHUToo  ^s  TD  (poAvofisvsv^  Nunqvid  dicmdum;.Jim^liciter  qvidem'  ac  re- 
vera  voluntate  adj^etihde  effe  tdy  quod  ejl  bomm:  umcuij^.  vero'  idy  qvod. 
'vMetur  unicui^..  Si-c  igicur  circa  qvamlibet  fere-  rem;  &  ad:ionem  iefe 
ofler unc  fimut  fpeci  es,  bonoriim  &  maiaireniry^veroromi  auE:  adparen- 
tiiim,  quae^  poftquam  animum-.  hincinde  traxeruntj,  candem  ad  alcer- 
mram  fe  parcem?  voluncas  incrinfece  decerminar.  F.£  qu^hocmodo 
fufcipicur  adtioj,  fponcanea.  dicicury  de  qua  Ari/iotelcs  NicomAW.  c.  I^.. 
TD:  sK^tnov  26^HSv  a,v<  eivccj,  8  ^i  a,pX'^  ^  dvj^  eiSoliizc  KctS-' £H.a<^cv  »<{  j?  TiXd^t^, 
S^m^taneum'  lUud  videhitur),  cujusp^incij^mm  efi  m  eo  qvi  agit,  ^articula" 
ria  cognofccnte y  in  qvihmactioconfiftit..  Ad  quem  locum  Euflratim  r  U- 
Jr^^  hd  particul^  adjpontaneum  conjittuendu?n  necejjart£  Junt  3  ut  fiiiicet 
^  ■principiumfit  in  agentej  (^  agens  fa'f*ttcuiaria  cognofcat.  Nam  o'  qvi 
€x  ignoratione  aga.,  infe  agendt  hahet  prtncipiumi  0^  civt  ^articularta  co- 
gnojcit^  agefi,  vtoientia  indu^m  ptejil.. 


'     CAPUT    IV.  fl 

5.  f.  FnimVero  non  femper  contingic,  ut  velut  in  jsqvilibria 
poricus  animus  cicra  ullum  accedens  momencum  £c(h  ad  agendam 
vel  non  agendum  adplicec.  Qyin  f^penumero  pervarias  caufas  ver- 
fus  unam  parrem  vehemencer  crahicur;aliqvando  exceriorviolencia 
ica  graviccrincumbic,  m  ilUus  vires  non  amplrlis  locuminvenirccen-^ 
feancur.  Quemadmodum  non  femper  fecundo  venco  peiagus  de=» 
curritnavica,-  fed  ahquando  cranfverfa  hcecfremencibus  Zephyriscla- 
vum  cenec  camen,  aliquando  gubernaculo  penicus  excuflus  procel- 
larum  hbidini  navem  commitcere  cogicur.  Incer  illa  igicur,  quse  vo- 
luncacem  hominis  vcrfus  alcerucram  parcem  vergerefaciunc,  funcpc- 
cuhares  ingeniorum  difpoficiones,  quibus  ad  cercum  genus  adionis 
aliqui  valde  proclives  redduncur  j  quales  cam  in  incegris  nacionibus, 
quam  in  finguhs  hominibus  deprehenduncur.  Circa  quas  produ- 
cendas  non  exiguam  vim  habere  videcur  coeh  nos  ambiencis,  foliq; 
genius,  humorum  in  corporibus  cemperacura,  ex  ipfo  femine,  ^catCj 
vidu,  vahtudine,  ftudiorum  racione,  ahisq;  caufis  proveniens,  ccn* 
formacioorganorum,  qvcis  animus  ad  fun6tiones  fuas  obeundas  uti- 
tur,  &  fimiha.,  Circa  qu^e  omnia  id  cenendum,  nuHi  harum  cancani 
effe  vim,  uc  voluncas  nuUo  modo  poflic  in  diverfam  partem  perccn- 
dere,  in  qirancnm  idx  cendunc  ad  adtionem  ahquam  moralem  pro- 
ducendam.  Etquanquamimpecus  ahqvi  ex  corporis  confticucioae 
orci,  quo  minusexiftanc,  auc  ahqua  in  atflum  erumpanc,  per  volun- 
tacem  prohiberr  quancloqy  non  poile  videancur;  id  camen  falcem  effi- 
ci  porerir,  ur  fme  peccara  crumpant.  Sic  jl  ahqbis  adeo  validis  in  Ve- 
nerem  ftimulis  agicecur;  ur  eos  reprrrnere  non  \  alear;  id  camerx  penes 
fpfum  eric,  utcicra  peccacum  iisdem  facisfiat.  vid.L.CormfkyiL2.  Fx 
PlarolVlV.de  Legibm  re6lc  difpucac,  poffe  etiam  in  Gr^ca  civicaceper 
leges  reprimi  nefarias  hbidmes  ineundem  fexuni,  ucuc  ifi^e  apud  eam 
gcncem  in  publicos  mores  cunc  invaluiflent.  Idem  fenciendum  deil- 
lis,qusapud  Horatiumde arte  ■poeika^^  pafHm  de  moribus ajcacum  cra- 
duncur.  Sic  finc  adavariciam  proclives  fenes ;  penes  ipfos  camen  cric,ci- 
Cra  ahoruminjuriamremquaerere,necalios  fuisbonis  injuftefraudare. 

§.  6.  Valde  quoq;  voluncacem  m  cercas  adiones  inclinac  frc« 
^uens  egrundema^lionum  repecicio,&  conluctudojpcr  quamefficiturj 

G  z  ntex-- 


f4  LIBRir. 

uc  expcdtce  &  libentcr  a<J^io  aliqua  furcipiacur,  obje£!:oq;  pr^fenCe  in 
id  veiuc  rrahi  aniraus  vidcacur.    Acq;  ejusmodi  inclinaciones  cum  lu-. 
bidine  ac  dexcericace  agcndi  conjun£lx  h^hituum  vocabulofolencvul- 
go  venirej  qui  quacenus  circa  a^lionesmorales,  bonas  &maias  occu- 
pancurj  vircuces  &  vicia  nuncupancur.    In  quibus  cnumerandis  non 
eft  quod&nos  defacigemur,  cum  hadenus  pieriq;,  qui  piiilofophiam  ^ 
mcralem  le  cradicuros  profeffi  func,magnamdifciplina;  fuse  parcem, 
cxpiicacis  undecim  vircucum  vocabuiis,  reprsefentafle  fc  crediderinc. 
Iliud  cancumin  generemonuifTe  fufficiac,  virtucesefleiiias  animorum 
difpoficiones,qvibus  inchnancur  homines  ad  adliones,fe  ac  focieca- 
£em  humanam  confervances  *,  &  vicia  concra,  quibus  prociives  red- 
'  duncur  agere  ilia,  quse  ad  feipfos&  fociccacem  defl:ruendam  cendunc. 
Forro  quanquam  vicia,  praviq;mores  diuturna  aflvecudine  inoiici,  in 
nacuram  fere  videantur  abire,  fic  uc^aegerrime  iis  refifl:acur :  non  ideo 
camen  inde  profedcc  adliones  incer  fponcaneas  cenferi  definunc.     Qvin 
cciam,  hceciiiap  a(fi:iones,  quibus  habicus  incroducicur,qua?q,eumprje- 
cedunc  pieniore  cum  proxrefi  &  intenfiore  cum  conatu  fufcipiantur, 
quam  qua^  pofl:  contra<5lum  habitum  fiunt,  ubi  veiut  uitro  &  citra 
juflum  voiuncacis  faculcates  reliqu^  in  objedum  ruunc:  nihil  camen 
inde  bonicaci  auc  mahcix  earundem  videcur  decedere.     Namfanein- 
conveniens  fueric,  uc  ideo  adlio  bona  minoris  fic,  quia  ab  eodem  crc- 
bro  fuit  exercita;  aut  ut  ideo  minus  quis  cenfeatur  pcccafle,  quiaf^pe 
peccavic.    Pr^fertim  cum  quiHbet  ipfe  in  caufa  fuerit,quare  icsifaci-  ' 
lc  &  expedite  ageret.  Quo  facit  illud  Ariflotelis  Nicom.lll.  c.  8.ji;^Ojtt<5<^ff 
eij  TTtct^eig  SKHcnoi  c-icn,  ^  «t/  e^Hq.  twv  uSlf'  y6  •jr^d^soov  d-Tr  d^'X^<'=  U^^XtJ^  teA^C  i 
Kv^oi  sfTfjLSVy  eiCoTiC  fu  Kei&'  sy.a^u'  'mv  s^sm  ^s,  t^c  ot^-xyi?'  'rai'  Kct3-'  £Kct<^ 
osj  i]  'srp^cQsaig  8  yvc^^fif^,  a)cr'7re^  c^t  tuv  dppooTi^v'  cf?^'  oh  eC)  rif£iv  ^v,  i^Toog 
^  ix^.  hca  ;^Yi(m.<Bc3Ji,  Jla.  r^To  sK^cnou    NonfimtU  modo  a5tiones  JpontaneA 
Junt:,  at^  hahitm.  aUionum  enim  aprincipo  ufcj^  adfinem  domim  fimuSy 
^um  fingula  (jv^^  cognop:amm :  at  hahituum  frwcipi  tantumfacultas  ift 
nohis  efl :  fingulorum  autem  additio  non  nota,  quem<uimodum  in  £grotatio*  ■ 
nihus.  quoniam  tamen  erat  in  noftra  poteftate  'velita,  'vel  nonita  uti,  \ 
€tiam  hahitm  i^fi  Ipontanei  fiint.  Ad  quem  locum  BHflratius:  Hahituum  ' 
frinici^ij  tantummodo  facuhatm  hnhemmiimrmenti  acjinis  non  ita.  ad- 


CAPUT    IV.  ff 

dltid  emm  ^incv^ementum  €0)*Hm  ignoratuf^idcnon  adveftltur}  quipjiecHm 
Jenfim  acUtente^  augmentum  accipiant ;  at^  uUerim  aliquandom  improbi- 
tate  acvitiis progredtantur  noi^nulli^quam  voluijjent.  Llt  in  ebnctatibm  ac 
Ubidmibus  videre  licety  in  qutbus  quando^-paulo  liberius  homines  at^incau- 
tiusprogredientes,  qvafiin  nofira  fotefiate  fit  habitus  acquirere ,  habitum 
contmuatts  aSiiombtd^  imfrudenter  contraxere.  Ne£m  vitiis  folum  addi- 
ta,mentaat,j^  incrementa  non  fercifiuntur^Jedin  virtutibf4squo£  frofecius 
i^fi  latenterfiunty  ut  advertere,  nifiubtfrofecerit,  qveat  nemo. 

§.  ^.  Non  parum  quoq;  voluntatem  verfus  certas  adiones  im- 
pellunt  motiJS  animi,  objeda  potiilimum  fpecie  boni  aut  mali  excita«= 
ti,  quos  ajfe3us  vocant.  ftndarus  Olymf.  od,  /.aj^s  (p^svcovm^x^H 
'jm^kirKa^a.v  ff^  oo(Pov.  Mentis  autem  ferturbationes  in  er*rorem  imfellunt 
etiam  fafientem.  Qui  quotuplicesfmt,  &  quarationeexcitentur  acfo- 
piantur,  quemq;  ufum  illi  habcant,  argute  cumprimis  tradidit  Carthe^ 
(ius  de pafs^tonthus.Quicum  eciam  conferri  potefl  ffobbes  -Leviathan  c.  VI. 
IUud  inftituto  noftro  fufficit  annotaflc,  afFe6ius  utcunq;  vehementes 
voluntatis  vim  haiitquidquam  omnino  extingvere :  quin/fc  tpfis  quo£, 
qui  imbeciliiores  ammashabentjpojje  adquifere  tmPeriu^  abfolutifimum  in 
omnes  Jiias  pafiiones,  jtfat  indufiria  adhiberetur  ad  eos  infiituendosy  ^  di- 
figendosi  quod  oilendit  Carthefd.hart.fo.  Deinde  cum  afFeduum 
ahi  excitentur  fpecie  boni,  alii  fpecie  mali,  &  flimulent  ad  acquiren- 
dumahquod  bonum,  aut  declinandum  malum,id  difcriminis  mcer 
eos  obfervacur  quod  iUiparum  aut  nihil  excufationis  afferant,fi  quid 
corundem  impulfu  iecus  quam  decebat,  fadtum  fuerit;  hi  aucem  eo 
plus  venia:  habeant,  quo  infeftius  naturse  human^  minatur  malum, 
quod  ipfos  excitaverat.  Longe  quippe  facihus  efl  carere  bono,  ad. 
nacuram  confervandam  non  neceffario,  quam  exciperc  maium  ad  na-^ 
turac  deflrudionem  tendens,-  quicquid  Artfioteles  Nicom.  11.  c.2.  pro- 
nunciec  x'^^^'^^'^^^  ^^^^ri  ^ax^^^f^,  j?  ^f  imoj»  DifJiciBtis  voluptati  repugna- 
re,  qu^m  tr^.  Et  fi  quis  titillanti  libidini  obtemperansmale  egeric,  in^ 
telligitur  pro  prsefenti  voluptate  eventuri  inde  mah  aleam  fubiifle  i 
adeoq;-  cum  jam  fruitus  fuerit  aUqua  re,  quae  ipfius  judicio  tanti  erat, 
quanti  pcriculum  fecuturi  inde  mali,nullo  prsetextu  ut  maium  id  fibi 
gnitigecur  poflulare  poteft,    Afl  qui  cerrore  mali  imminencis  guid 


fS  LIBRI     l 

fecus  commilic,  ^i  human^  teneritas  naoifag  Vehefflehfer  pacrocina^ 
tur,  quod  leviflimo  malo,  ut  ipfe  judicabac,  voiueric  defungi.  Qua 
derealibi  proiixius  eric  agenduna. 

§.  8.  Deniq;  voluntatem  ad  certum  gcnus  a^lionis  non  parum 
irritac  ebrietas,  ex  potu  poti/Hmum,  auc  fumis  proveniens;  qv^  vio- 
lento  motu  fpiricus  atq;  fangvinem  impellit,  &  perturbat,  &  ad  libi- 
dinem  cumprirais,  iracundiam,  atq,-  cemeritatem  homines  procHves 
reddit.  Hanc  qui  fponte  contraxerit,  fiquidcm  ipfius  effedus  apud 
fe  notos  habebat,  aut  pr^fumere  poterac,  non  magis  libi  per  eam 
commilla  deli£la  ne  imputentur  poftulare  poteft,  quam  queri  de  im- 
bre  in  domum  dercendcnte,  qui  te£lum  fuum  ipfe  per  petulantiam 
dejecit.  Etfi  in  adibus  indiffercntibus,  &  quos  fufciperc  vel  omittere 
in  cujusvis  ejft  arbitrio,  ipfa,  ubi  mentem  nimisobfufcavit,  id  efficiat, 
m  ne  adum  ille  effedus  fcquatur,  qui  fccuturjs  erat,fi  dchberato  fu- 
iflet  animo  fufceptus,  Et  iflh^c  quidem  ferc  funt,  quse  voluntati  ver- 
gentiam  Velut phy ficam  adferunt.  Morahter  autem  maxime  eandcm 
inciinatjaut  certe  inclinare  debet  obHgatio;  qu^  tamen,  quantacunq; 
lic^neq;  intrinfecam  voluntacis  libertatcm  tollit,  ncq;  adionem  rcddic 
invitam,  utut  tendente  forfitan  in  diverfum  iibidine.  Quo  adplicare 
poiTls  illud Ari/hfeiis Mcom.lll.$. a TziTn?  'vs  dKh'cna  (f)clyoij,  cJv  fl«  o^i^SoLi. 
4bfi*rdumejl:>  mvifa  ea  ejje  dicere^qnjd  oportet  affetere.^ 

%.  5>.  Prsterea  &  hoc  obfervandum,  voluntatem  quandoq;  ab- 
immincntibus  graviflimis  malis,  &  quas  communem  animi  humani 
firmitatem  judicantur  cxcedercj  ita  vehemcnter  urgcri,  ut  in  aliquid 
fufcipicndum  confenciat,  abs  quo  extra  iilam  necefTitatem  conflituta 
maxime  abhorrebat.  Quales  adiones  folent  vocari  mixta;  ex  fpon- 
taneis  &  invitis.  Hadenus  enim  fpontaneae  funt ,  quod  utiq;  pnnci- 
pium  eil:  in  agente,  fcience  fmgula,  qu^  a£lioni  infunc;quodq;  adeo 
voiunras  pro  prasfenti  tempore  &  neceflitace  in  cas  fertur,  tanquam^' 
minus  malum,  aut  partem  mali,  cum  ahas  tocum,  auc  majus  malum  j 
forec  fubeundum.  Idquodpro  pr^fcnci  conditione  nacuramboni 
imicatur,  quacenus  utrumq;  fimui  non  potefi:  dechnari,  Ariftot.  Nic.  V- 

C.7.   Ei/  dyaS-S  K^yod  <}-ivg]cij  7t)  e^otijov  y.ccjiov  st^V  '^  P-ei^QV.     Minm  malum, 

Ji  ad  majm  comfavetur  honl  locnm  obtmct,    Huc  percinet  &  iJlud  Arift^f- 

Nlc. 


CAPUT    IV.  fy 

J^ic.  in,  C.I.  «VAiJf  J^*^«V  ct-TfvficiTkeJAi  skoov.  3^  awji^^c^  jj  ctvja  ^gj^  AoiTTOi)^ 
-^Ttvflsq  t>\  v3v  exovjsg,  fJ,tKjc^  pth  ^v  kmv  aJj  roioitTlcu  '7r^^€igjBiKacn'^(>i,a^Gi/  SKBcrioii^. 
ISlemo  Jponte  abfolute  fua  ahjicit ,  fed  oh  falutem  tum  fiam,tum  alioi^um 
omnes ,  modo  mentis  fint  compotes ,  facere  id  videntui',  Miftd  igitur  hujus- 
modi  aBtones  cumfint  .^Jpontaneis  tamen  magis  fiint  fimiks.  Ex  invico  au- 
temejusmodiadionesidcrahunt;,  quod  adeasconcra  fuam  inclinacio- 
nem  voluncas  adigacur,  nunquam  eas  fufcepcura,  fi  gravius  malum 
alia  via  licerec  efFugere.  Quam  ob  caufam  id  quoq,-  cum  invicis  a£lio- 
nibus  habenccommune,  quod  efFedus  morales,  qui  aiias  adliones  merc 
fponcaneas  confeqvuncur,  in  hifce  omnino  auc  falcemexparcedefici- 
anc.  Quanquam  enim  incerdum  cam rigida  ahcui  obligacio  injungacur, 
Ucne  per  incencacani  quidem  morcem,  qujeincernacuralia  mala  cerri- 
biliflimum  habecur,  ab  ea  difcedere  debeac;  tamen  ubi  ifta  exprefle 
non  adpareCjhaucquidquam  facile  eademprsefumicur,  tanquam  condi- 
tione  humana  afperior;  &  ubi  illa  decft,  flukum  fuerit,  non  minima 
quaq,-  parce  mah  velle  defungi.  Unde  nonnulla,  qu^  ahas  extra  ta* 
lem  cafumperpecraca  reprehenfionem  erant  mericura,  fi  propter  in- 
curnbencem  ejusmodi  necefficaccm  fufcipiancur,  ab  sequis  hominibus 
laudancur;  alia  commiferacionemagis,  quam  indignacione  dignaha- 
bencur ;  alia  excufacio  penicus  auc  ex  parte  pro  fequicur ;  in  quibusdam 
deniq;  odium  ac  culpa  adiionisinahumdevolvicur.eo,  quifa(flumex- 
fecucus  efl ,  inndcence  declarato.  Quo  pertinet  illud  Arijiotelis  Nicom, 
III.  c.l.  obhujmcemodi  aBiones  mtefdum  etiam  laudantur  homines  ^  cum 
fro  magnis  ^  honeftis  rehtis  turpe  aliquidy  i.  e.indccoruni,  aut  mokftum 
fuflinuerint.  ob  nonnuUa  vero  lau6  quidem  minime,fed  venia  exhibetuf\ 
cum  ea,  qu<£  non  debet^  agit  quispam  ob  ejusmodij  qud  ^humanam  natu- 
tam  excedunt:,  (^  a  nullo  fuftmerentur.  .^u^dam  autem  fortafje  funt ,  ad 
qu<e  ferpetranda  nemo  cogi,  compelUve  poteH  :  fed  potttis  extrema  qu^^ 
fati  ac  mori  convenit.  add.  Buftratius  ad.  d.  L  Ubi  tamen  nefcio  an  in 
Epifcopo  cumprimis  Chrifliano  probaripofTiCjquodisa^lionismixcas 
cxemplum  cale  proferac;  rem  haberecum  aliena  uxore  turpe  cumftt» 
tfficitur  non  turpe,  p  interficiendi  tyranni  caufafat. 

§.  lo.  Deniq;  cum  ad  fponcaneum  requiratur,  tum  ut  principium 
mocus  fic  in  agente,  feu  uc  agens  voluntacis  fu^impulfu  ad  agendum 
accelTeric,  cum  uc  fcivcritp  quid  agerecurs  adparec,ubi  alcerucrum  ho- 

H  rum 


fS  LIBRI    t 

rujii  aut  ucfumq;  deficic,  adionem  reddi  invieam.  Arlftot.  Nk.  IIL 1. 1, 

^ox«  ctK^Gici  flv^  7z«  |3ic4  i^^^i  ayvoiav  y.vousi^ct    Vidtntur  mvita  ea  cjfe ^quA 
aut  viy  aut  ignofatione  effiiuntur,  Circa  poiteriora  re^fle  monec/^.  ibid.  c.  2. 
t5  21^  T^idvjfjf-  T^v dy¥0ict,y  dK^ai^  Ksyoiisvi^y  sn  dei  Tfjv  tt^^i^iv  AvTrrf^v  Hvoumg^ 
h  fist9t,ij.sAetct*  OpdVtet ,  ut actio ,  ^i;^  ex  tali  ignorattone  involuntarie  facta 
ejje  dicttur,  dolorem  ac  ^(snitenttam  afferdt.     Coaclum  aucem  /Iride  di^ 
cicur,ad  quod  ab  excrinfeco  principiovalidiorequisadigicur  membra 
fua  adplicarc,  ica  uc  averfacionem ,  ac  difTenfum  fuum  fignis,  &  pras- 
cipue  rcludancia  feu  renicencia  corporali  oilendac.    Exempli  caufa 
Ariftot.  Nic. III.  C.I. afiert.  liov^  «  7rvsv/J.cc  •koixIitouIq  ttoi,  ii  dvS-^coTrci  Kv^iot  ovjiq^ 
(^vemadmodum  fi  ventm  aliqvo ,  aut  hommes ,  qvi.  poteftatem  haheant,  nos 
detulermt.     Quo  referrr  pocefb  exemplum  de  navi  roflraca  vi  cempe- 
ftacis  in  porcumRhodiorumcompulfa,  quam  quaeflor  ex  lege  publi- 
care  v^olebac,  i^^^M^Ciceronem  de  mventwncl.zSic  amici Lucreciam r^^ 
Jplantur  agram  ammij  avertendo  noxam  ah  coa6ia  m  auctorem  dehci^i, 
mentemfeccare  3  non  corpm:  ^unde  confilium  ahfuerit ,  cidfam  abejje^n^ud. 
Ltvium  1. 1.  c.  fg.  Ifla  auccm  reludacio  in  foro  ciyili  adfuifle  pra^rumi- 
turcirca  quaslibec  adiones  auc  pafllones,  quarcommumcer  fponce  ad^ 
miccinoncenfencur,ubiomniarignaa6lualisconfenrus  deficiunc;  qu^ 
nonnuliis  dicicur  reludlacio  inccrprecaciva.     Ucquando  inlege  Kbrai- 
ca  vim  pafla  judicacur  virgo,  quicum  .in  agro  quis,  remocis  arbicris, 
concumbit.     Indc  Vhilo  fud^m  de  le-7ihm  jjccialibmj  negac  legem  pacro- 
cinari  puell^,  quse  in  f®licadine  iubens  flupr^icorcm  admifit.     Sicuci 
nec  eadcm  nocec  puells,    quas  in  urbe  clamare  non  pocuic,  auc  ne- 
quidquam  ciamavic,     F.lt  aucem  coaclum  aliquid  in  le , lcd  non  in  flia 
caufa,  quando  quis  in  cali  flatu  verfacur  in  prsefens,  ut  vim  illacam 
fcpellerc  nequeac;  in  culpa  camen  fuic,  uc  in  iflum  fbacum  pcrveni- 
rcc.  C^o  referre  poflls  ftuprum Dinar'  iliacum  Gen.^^^.   Debebac  enim 
virgo incer  ignocos  non  peregnnari.     Coad:um  aucem  in:  fc, &  in  fua 
eaufa  fimuiefl,quandoaliquiseciam  inculpanonfmt,ucin  calemper- 
vcnirec  flacum,  quo  per  vim  ad  aliquid  cogi  poflcc.  Dicimus^y?  m  culpa 
non  fuityi.  e.  fi  aliquid  prster  oflicij  auc  prudcncia?  legcs  nonfurccpic. 
Nam  ii  quis  munercfibi  injundofungitur^vei  aliasjurefuouciciir,ncc 
teinere  aut  inconfaico  quid  agic,eiiivelmaxinie  visingruat,  nihil  po- 
sencimpucarL  CAPUT 


CAPUT    V.  ^7 

CAPUT      V. 

DE    ACTIONIBUS     MORALIBUS, 

in  genere,  deqj  earundem  ad  agentem  pertinentia, 
feu  ad  Imputationemaptitudinc-p. 

|.  ABto  ntordis  qmdt  \$,  Impoffibilia, 

Z,  EJHs  niateriale.  ^p.  Coa^aj  ubidemeratxfecHtione^ 

^.  Etfurmale ,  nhi  dt  canfa  morali,  { /  a .  Perignorantiam  patrata. 

^.  J^io    moralis  formaliter   confidtrata 

femper  ejl  ens  pofitivut». 
S»  Catffa,  &  fftndamentum,  cnr  impmart 

qmd  pojfu ,  vel  nott. 

6.  Impmari  non  pojfunt  hormni  necejfaria, 

7.  yegetabiltum  facultattim  ejfe^tu* 


1 1.  Perfomnnm  vtfa» 

1 2,  Mala  fmura, 

/j.  AfitU  tamen  a^iones  y  etiamex  haU' 
tu  profe^iiC  omnino  imputantur. 

14.  AUiones  aliend  qHomodo  'tmpmen" 
tnr. 


^Oftquam  pro  rationc  inftituti  noflri  intelle£Vum,  &  vo- 
luntatcm  cxpendimus,  tanquamprincipia,  exquibus  a£li- 
ones  humanas  idtrahunt,  ut  peculiari  ab  a6lionibus  bruto- 
^^^^^l^rum  clafle  cenferi  queant;proximum  e/l,  ut  dc  moralibus 
adionibus  in  genere  difpiciamus,  circa  quarum  reditudi- 
nem  aut  pravitatem  inveftigandam  hascce  difciplina  quam  maxime 
occupatur.  Sunt  igitur  adtiones  morales  adiones  hominis  volunta- 
riac  cum  imputationc  fuorum  efFeduum  in  vita  communi  fpetflataf. 
Voluntarias  a6^iones  vocamus  illas,  qux  a  voluntate  hominis  tan-= 
quam  a  caufa  libera  ita  dependcnt,  ut  citra  ipfius  determinarionem, 
ab  adibus  ejusdem  elicitis  prasvia  cognitione  intelledus  profed:am^  non 
ficrenc;  quaeq;  adeo,  ut  fiant  vel  non  fiant,  in  facultate  hominis  eil 
pofitum.  QucE  heic  confiderantuf  non  quatenus  funt  motus  produ(fli 
e  potentia  aliqua  per  nacuram  conflituca,  fed  quatenus  a  decrcto  vo- 
luntatis ,  potentias  ad  utramq;  contradidionis  partem  fledi  apta^,  pro- 
ficifcuntur.  Duo  quippe  involvit  a^Hio  voluntaria;  unum  efl:  quafi 
materiale,  quod  efl:  motus  potenti^  pcr  naturam  exiftentis ,  feu  ejus- 
dcm  cxercidum  in  fc  confideratum;  alterum  quafl  forinale.quod  efl 
dcpendencia  ejus  motus  feu  cxercitij  a  dccretovoiuncaris,  fecundum 
quam  uc  a  caufa  libera,  &  feipfam  dccerminante,  dccreca  concipitur. 

H  3  Ipfum 


^O  LIBRI    1 

tpCum  exercitium  fcorflm,  &inrefpe£tacum,  diilindionis  gratiaadio 
Voluntads  pocius,  aucapocencia  volendi  inhomineproveniens,quam 
Voluncaria  dicicur.  Enimvero  adlio  voluncacis  ulcerius  conlidcracur, 
^  Vel  in  fe  &  abfolucc,  prouc  efl:  aliquismocus  pliyficus  prae vio  volunca- 
ris  decrcco  fufcepcus;  velreflexive,  quacenuscffedlus  cjus  homini  im-» 
pucari  poflunc.Quam  reflexione  complexse  adtiones  voluncarix  fpcciali 
vocis  ufu  dicuncur  human^.  Ec  quoniam  ab  iftis  adtionibus ,  prouc 
bene  aut  malc  ab  aliquo  obeuncur,  ica  moracus  aliquis  denominacur, 
ipfecf ,  animorum  inclinariones,ex  trequenribus  refuicances  adlionibus 
mores  adpellancur  j  indc  fadum,ucipiW  aftiones  humana?  moralium 
Vocabulo  defignencur. 

§.  2.  Adfionum  moralium  pojflcriori  modo  confideracarum 
cflenria  duo  compledicur ,  unum  veluc  maceriale,  alcerum  formale* 
Maceriale  eftmocusaliquisphyficuspocenci^  phyfica?,  puca,  locomo-. 
tiva?,  appecicus  fenficivi,  fenfuum  exceriorum  &  inceriorum,  &  incel^ 
iecfiusquoad  exercicium  adprchenfionis,  (nam  judicium  ex  qualicatc 
objedi  adparenceica  dependec,  uc  circa  iftud  voluncacis  diredioni  non 
fic  locus,eriimformandoillo  judicio  nonfmcnulla^arbicrij&  indu/lrias 
partes :)  imo  &  ipfius  voluncacis  a6lus,  in  effc  fuo  nacurali  confideracus, 
ftu  prouc  pra?ci(e  fpedacur  uc  efFe<5i:us  aliquis,  per  pocenriam  a  nacura 
Jndicam  qua  calem  produdlus.    Nec  non  privacio  mocus  alicujus  phy* 
iici ^quem  homo  vel  in  fe,  vel  in  fua  caufa  poccrac  producere.  Nam 
nonminusomicccndo  quamcommiccendo  poence  fic  aliquis  obnoxius. 
Item  inciinariooes  pocenriaruni  nacuraliuminccrtaob|e(Sa,compara- 
tx  pcr  ancegrcilas  adtiones  voluncarias,  falrem  in  quancuiii  ad  agen- 
dum  ftimulos  fobdunc.Neq;  tancum  mei  niocus,habicusve,  auc  ucro- 
rumq';  privaciones  pofliinc  efle  maceriale  aclionum  mearum  mora-' 
lium,  fed  &  iflhirc  omnia,  ab  aHis  immediace  profedla ,  fiquidem  a  mea 
Voluncace  poflunc  ac  debenc  dirigi.    SicSparca^amafijpeccaca  amacor 
luebac.    JEliam^s  V.  H.  1.  5.  c.  10.     Quin  Sc  meis  adionibus  moralibus 
Veluc  materiam  prxbere  poillinc  acliones  auroperaciones  brucorums 
Vegetabilium  ^  &  rerum  inanimatarum ,  qu«funrcapacesdire<f^ionis 
a  Voluncate  mea  proficifcencis.    Hincin  ipfa  lege  divina  domino  im- 
pucatur  damnuma  bove  cornupeca  datumj  iiquidem  quadrupedis 

ViriuiB; 


CAPUT.    V.  Si 

)  titiutn  ipfi  ancca  fuerat  notum.  Add.  1. 1.  §.  i.  m/^.  2. 5.  D.tT  ^^j^dmfes, 
I  i.  II.  ^.f.^^y.adB.Aqvd.  Sic  vinicor  cenecur,  fi  per  ipfius  negligendam  vi* 

tis  omncm  fecundicacem  in  farmenca  cffiidic.  Sic  ignis  voracicacem  lu- 
j  iCj  qui  fubjecic ;  va/laciones  a  mari  aut  flumine  dacas,  qui  aggeres  iir- 

mare  ncglexic,aucrupic.  Apud  Quincilianu  Inft.  Orat.  1. 1.  c.  10.  argumencu 

dcclamacionis  ponicur  tihicenyqvifacnjicant't  Vhtygik  cecineratj  qve  aEto  illo 
\  in  infaniamy^^ferfrdcipitia  delato,  accufatur,  quod  caufa  mortis  extitcrit. 

idem  1.  y,  c. 5.  fuvenes,  qui canvivere  fblebant ^conflituerunty ut  in  littore 
!  coenarent.  Unmyqviccen^  defuerat ,  nomen  tumuloj  qvem  extruxefanti 
\  infcri^ferunt,    Pater  ejus  a  tranpnarma  feregrinatione  cum  ad  littm  idem 

4dpulifetJecfonominefaJpenditfe.dicunturhicaupimortisfui/Jc.     Deniq; 

&macerialc  a£tionum  mearummoraliumpofluncefleadminiones ieu 

rccepciones  adionum  alcerius^  quacenus  illa  uc  perpecrarencurcgo  in 
;  culpa  fui.  Sicfoemina^exparceimpucacurftuprum  violcncum^,  11  per 
j  temericatcm  £z^q  conculic  inillaloca,.ubi  prsevidercpocerac  vim  flbi 
\  illacum  iri. 

§.  3.  Formalea£!ionis  moralis  confrflitin  imputacivicate,  uc  ita 
loquar,  per  quam  effedtus  adlionis  voluncariaeagenci  pocefl:  impucarij 
feu  tanquam  ad  ipfum  proprie  percincns  haberi,  five  ipfe  agens  cfFe- 
^um  quoqi  phyfice  produxeric ,  flve  uc  per  alios  produccrecureflfeccric 
Ec  ab  hac  adlionis  formalirace  ipfijm  quoq';  agens  moralicacisdenomi- 
nacionem  parricipac,.  &  caufa  moralis  adpellatur.     Unde  facile  incelli- 
gitur,  caufe  moralis  proprieac  flrride  loqucndo  formalem  rationem^ 
inimputarioncjfed  cerminaliter  fpc(fiaca,^  conflfl:ere ;  adeoq;  eam  nihilt 
efle  aliud,  quam  agens  voluncariumsXuieiie^usimpucacur  autimpu-' 
tandus  efl: ,  ideo  quod  ejus  autor  ex  toto ,  auc  cx  parte  extitcric  j  acq; 
indc  flvc  boni  quidfucrit,  fivemali,cidem  in  acceptis  fit  rcferendums, 
fic  ut  pro  utroq,-  rarione  redderc  ccncatur.    Sic  caufa  moralis  lcefionis- 
in  altero  efl,  five  quis  ipfi  propriis  manibus  caput  tuber  reddideric,, 
|fivc  fufle  id  diminuerit,,five  canes  in  eundemincitaveric,fiveficarioS' 
^n  eundcm  immiferic.    Sic  muli  caufa  moralis  efl  Ana.  Genef  XXXVI.. 
24.  Sic  caufa  moralis  diverfi  coloris  in  ovibus  Labanis  erat  Jacob.. 
p^^.XXX.  37.     Sic  Lyfias  orat.contra  Agoratum^  cujus  delationc  aliquot: 
OTcs  admorcemerantcompulfijdicit;  ^){.hdj[U(^  rH.^oLvoix8)  h-(3^  sw 


S2  '  LIBRI    l 

'dvtt>(p6^a^  m.  ^^iitd§.  cdufa  iffis  fuit  ?nortls^  hic  efl  manifeflanm.  Etfi 
non  remper,quinudam  occafionem  pr^buic,  uc  aliquid  ab  alcero  fic- 
ret,  fadi  caufa  moralis  potefl:  haben.  Unde  flolida  erac,  non  crudelis 
folum  fencencia  Cn.  Pifonis  apud  Senecam  de  ira  1. 1.  c.i^.  qui  racio- 
nem,  quare  duci  juberec  miliccm,  ob  cujus  occifi  fufpicioncm  alccr  dam- 
natus  erac,  hanc  allcgabac:  te  ducijuheo,  qvia  caufa  damnationis  commi- 
litom  jmfti.  Neqi  valdc  videcur  opus  efle,  ut  cum  Auto'«*e  dijjertationii 
de pnnci^iis juflt  ^decofh  p.  rn.  kTi.  diflingvamus  incer  caufam  mora- 
iem  perfe,  Scperaccidens.  Nam  &  obfcurus  eft  i/le  terminus,  caufa 
feraccidensj  ac  inanibus  Hcigiis  anfam  preEbere  apcus;  &  cui  nulluscf- 
fedus  adionis  rede  impucari  pocefl:,  cum  caufam  moralcm  pcr  acci- 
dens  haucquidquam  dicemus,  fi  vel  maxime  ad  macerialc  adionis  quid 
conculeric.  Fcfi  hoc  manifeflum  fic,  ad  ipfam  impucacionis  gravita- 
tem  non  parum  incerefTe,  principalicer  adio  ab  ahquo  profluxeric,  an 
minus  principaUcer.  Icem  direde  quis  effe^lum  aliquem  incenderic, 
an  ille  per  agencis  incogicanciam,  auc  pcr  aHam  veluc  concomicanti- 
am,  fecucus  fueric.  Ex  hoc  enim  concingic,  uc  ahcui  a6lio  impucecur 
non  veluc  concra  jufticiar,  fed  concraprudencias,  aucprovidcnciseleges 
admifla;  ucq;  adeo  aUquis  non  maliciofe,  fed  imprudencer  duncaxac 
auc  prxcipicancer  cgifTe  judicccur.  Nontamenabsrefueritpauloprefl 
(ius  ncnnulla  expendere,  qua?  co  loco  traduntur.  Initioigiturcale 
-axioma  ponic:  qvicqvidfuanaturamatumeft^  tta  ut  nunqvam  bonumjtefi 
fofitj  iliud^er  accidens  feqvi poteft  adufum  aut  defenfionemmeijurisextrA 
feccati  lahemj  ned  ideo  teneor  temperare  ab  ulu  juris  mei.  Similem  regu- 
lam  proponic  quoqi  Grotim  I.3.  c.l§.4.  fed  quam  ibidem,  &  I.3.C.XI. 
§.t?.  bene  reflringic.  Pergic^  fer  accidens  aliqvod  f^ccatum  feqvi  dicitur 
ad almmaciumliberum^cum  ad  ufum reh  ad  qvam  ju4  habeo^feqvitur  ali- 
qv;s  eflcci-uiy  ad  qvcm  froducendum,  extra  ilium  ufum  rei  jus  non  haheo, 
Exemphloco  adduci  pofTer,  quod  a  Theologis  vulgo  fcandalum  ac-i^ 
cepcum  dicicur  \  circa  quod  cradunc ,  non  debere  aliquem  a£lionem  ho- 
neflam,  piam,  &  debicam  omitterc,  fi  vel  maxime  pravus  q vispiami 
homo  fit  ofFendendus;  idq;  exemplo  Salvatoris  noflri  confirmant_».| 
Enimvero  vel  obhocipfum  exemplumabftinendumfueric  a  vocabu-> 
lo  cauf^  pcr  accidensj  quia  ne  cura  hoc  quidem  addicamenco  pium 


CAPUT.    V.  Ss 

cft,  caufani  mali  nomiaareomnisboni  foncem.  Sed  pocius  dicendum 
fueric,  illum,  quibonam,  &nece{ranam  ad:ionem  edit,  nullo  modo  efl 
fe  caufam  ejus  peccaci ,  quod  alcer  anfa  inde  arrepca  perpecrac.    Ad 
!  ciindcm  fere  modum,  quo  dicimus:  qui  jure  fuo  ucicur,neminiinjuri. 
amfacic,     Quod  porro  addic^  cum  qvilibetjm  habeat  Jamtdtem  faam 
confervandh  ucer^emedicatapotime  uti  adrecuper^andam  fimtatem,  licet  fe- 
cutura  mdefit  aLienatwmentis  (perexiguum  tempo^is  fpatium,)  aut  ebne- 
\  tasj  aut  (ultronea)  eflufiofiminiSj  autabortus,  (quandofcil.  alias  macri& 
parcuiiimulforecpereundum,)  adeoq;  calium  efFeduum,  qui  medica- 
;  mcnco  ucicur,  efleduncaxac  caufam  pcr  accidcns :  heic  planius  fuerat 
!  dixifle,  ifl:osefFcd:usinpr£efencibuscafibusfubpcccacorumcenfumnon 
Vcnirc.     Scdnec  omnia  exempla,quibus  r^^/«?;^i?r^/^^^^ry?j,i.c.  re- 
Veracalcm,  illuflirare  vulc,  facrede  fe  habenc.    Equidem  qvi  ad  fippli- 
ciumcapttale  ducttur,  licet  ad  locum  fipplicij incedat,^fialas  confcendat,  hoc 
duncaxac  nomine  caufamoralisfuac  nccis  dicinonpoceftj  quia  volen- 
tem  hflorcs  ducunc,  nolencem  crahunc.  Quo  minus  camen,  qui  poculis 
immodiccindulgec,  auc  laboribus  honefl:is,  &necefl^ariis  vires  fuas  ac- 
tcric,  caufa  morahs  accelcracse  flbi  morcis  dici  qveac^  non  video.    Ecfi 
ille  pcccec,  hic  pcccaco  vacecj  &  neuccr  propric  loqucndo  homicida 
Vocari  debeac.    Illum  camen  rcdc  caufam  moralcm  fuae  necis  dixeris> 
qui  ideo  condemnacur,  quod  nolucric  proferrc  illa,.  quibus  [innoccn- 
tiaipfius  demonfl:rari  pocerac_». 

§.  4.  Eft  aucem  &  hoc  obfervandum,  quod  formalc  a^flionis 
moralis,i.e.impucacivicas,  habeac  racionem  form^  poficiv^,  ex  qua  ra- 
dicaliccr  afl^ediones,  propriccaces;,  &  confecuciva  ejusdem  rcfulrantL/. 
Adeoq;  moralis  aclio  ens  poficivum  ( falcem  in  gcnere  moralium,  il 
non  fempcr  in  generc  nacuralium,)  dici  pocefl:,  five  maccriale  ejus  flt 
motus  phy ficus,  five  mocus  phyflci  privacio.  Uc  enim  aHquidin  ge- 
ncrc  morum  fic  ens  poficivum  fufficic,  fi  adcfle  aliquid  incelligacur,  cx 
quo  vcras  afFediones  ejusdcm  generis  emananc :  cum,  uc  nonencis 
nulix  func  affcdiones;  ita  illud,  cui  cerc^ac  poficivse  compecunc  afFc- 
£liones,  non  ens  flmplicicer  dici  haucquidquam  pofllic. 

§.  5*.  Cxcerum  quod  a6lio  moralis  ad  aliquem  pcrtinere,  ciq; 
impucari  poffic.  (in  quo  formale  ejufdem  racionemconfifl:cre  diximus ; ) 

ejus^ 


.^4  -  LIBRI    T. 

cjus  canfa  nulla  efl:  alis,  quam  quod  in  poce/late  &  facultate  'alicujus 
fuiCj  illam  fieri  vci  non  fieri,fufcipi  vel  omitti.  Id  quod  adeo  manifc-. 
fium  efl:,  ur  ctiam  impcntilTimi  mortalium,  ubi  fuper  fa£loaut  omiflb 
aliquo  accufantur,  non  efficaciorem  fe  pofle  excufarionemafferre  pu- 
rent,  quamfi  dicantj  penes  fe  nonftetifle,  quo  minusidfadumvelnon 
fadum  fueric.  Unde  primarium  axiomain  moralibus efl:  habendum; 
quod  de  iliis  adionibus  rationem  pofci  queat  homo,  qu^  ut  fianc  vel 
non  fiant,  penes  ipfum  efl:.  Seu,  quod  eodemrecidit;  quodqua^Ubet 
adio,  ad  normam  moralem  dirigibiHs,quam  pcnes  aliquemefl:  fieri 
Vel  non  fieri,  ipfl  poflTit  imputari.  Et  conrra;  id  quod  neq;  in  fe,  neq; 
in  fua  caufa  pencs  aliquem  fuit,  non  potefl:  ipfi  velut  ex  dcbito  impu- 
cari.  Neq;  huic  regulse  obftac,  quod  aUquando  quis  cafumforcuicum 
qui  uciq;  in  noftra  faculcace  noneft,  ceneatur  przeftare.  Nam  illudnon 
fic,  nifl  ulcro  fe  quisadhoc  obligaverit.  Aft  hoc  utiq^  pencs  aliquem 
eft;,  obftringerc  fe  ad  farciendum  damnum,  quod  a  caufa  extra  dire^ 
£i:ionem  noftram  pofita  provenic.  Porro  uc  aliqua  adio ,  feu  fadum,' 
poflQc  impucari  ful^cic,  fi  non  invica  fueric;  juxca  illa,  qu^  cap.frac. 
§.  10.  diximns  :  &  uc  diredioni  noftrse  voluncacis  fuerit  fubjcda.  Scd 
uc  omifl^io  ahcui  refte  impucecur^  requiricur,  uc  facuitas,  &  occaflo  a- 
«ftionem  fufcipiendi  adfueric.  Quae  occafio  iftha^c  quatuor  videcur 
complecli ;  ut  objecftum  a£lionisficin  prompcu;  utadfitcommoduslo^ 
cus^  ubi  ab  ahis  non  pofldmus  impediri,  aut  poft  adlionem  malo  ali-^ 
quo  maCtari;  uc  adfit  commodum  cempus,  quonon  finc  obeunda  ne- 
gotia  magis  neceflTaria,  quodq;  itidem  aliis,  qui  ad  a£J:ionem  concur- 
runt,  fit  idoneum :  uc  deniq;  vires  agendi  naturaies  fuppecant.  Ubi 
horum  q  uidpiam  citra  alicu jus  culpam  defecerit,  abfurdum  &  iniqvum 
fueric  ipfi  impucare,  cur  quid  fadlum  non  fic.  Add.  Carthef.  de ^ajmm 
an.  i44/i4f .  i4<5". 

§.  6.  His  ingenerc  prsemiflls,  oper^prccium  fuericdiftin^tius, 
&  in  fpecie  confiderare,  quse  homini  poflfint  imputari,qusenon.  Non 
poflTunc  igitur  imputari  ulii  liominum,  qv^  proveniuncex  necefl^tate 
phyfica,  auc  quibusvis  caufis,  excra  dircdlionem  hominum  poficis.  Sic 
ftuitum  eft,quod  de  Regulisquibusdam  Americse  tradituneos  fubini- 
dum  regni  fubditis  promififlc,fe€fFeduros,utfoijufto  temporeoriatur, 

&occi-.' 


CAPUT  V.  Sf 

&  occidat,  ut  pluvije,  quando  opus  eft,  cadant,  ut  terra  fruges  profe" 

i  rat.    Scd  ncc  id  homini  porefl:  imputari,  quod  caufs  naturalcs  hunc,  & 

non  alium  cftcdlum,  hoc,  &  non  aUo  modo  producant;  v.  g.  quod 

isjnis  calefaciat,  non  refrigeret.    Hadenus  tamcn  effedus  caufarum  na- 

turalium  imputationi  uberrimam  prsebent  materiam,  quatenus  ab  ho- 

mine  vis  earundcm  adiva  fuiteHcita,auc  confirmata,  adlivapafllvis  ad- 

pHcando,  auc  vircs  internas  congruis  mediis  cxcitando.     Qua  ratione 

colono  imputatur  ubertas  frugum,  quantum  ipfius  diligens  cultura  foe- 

cun^icatem  agri  laccffi  vit:  inccndiorum  damnum  iUi^qui  ignem  fuppo- 

jfuir:  variegatus  agnorum  color  paftoris  Jacobi  folcrtise.  Gef^efXXX.^% 

ipocefleciam  calis  efFed;us  nacurahs  hacflcnus  impucari  homini,  quod 

caufam  fupremam,  i/la  omnia  dirigencem,  ad  eum  cfFedum  decer- 

Iminandum  moverit.     Quo  intuitu  triennaUs  ficcifas  precibus  EhsE  im- 

Iputari  pocerat.  I,  Regum.  17.  v.  I.  J^cob.  V.  17.     Sic  deprecance  iEaco  diu- 

icurnam  ficcicacem  Grseciar  ceflaflc,  in  fabuhs  eft.    Sic  &morsillorum, 

quos  peftiiencia  excingvcbat,  aliquacenus  pocerac  Davidi,  ecfi  non  ad 

iHiodum  homicidii,  impucari.  xSamueLXXW.  I3. 17. 

,  §.  7.  hnpucari  quoq;  non  poflunt  homini  adiones  &  efFe£lus 

facukatum  vegecabilium,qu2einipflus  corporedeprehcnduncur,prou£ 

iftaeper  nacivicacem,  aut  ex  caufjs  ab  ipfo  non  dependentibus  exiftunC 

Etfi  hocpenes  hominem  fit,  facultatibus  ifi:is  objcdum  fuggcrere  con» 

.  igruum,autineptum,  quodq;  virrutem  ipfarum  alac,  debihccc,  aut  ex- 

.  itinguat  i  nec  non  earundem  organa  detorquere,  aut  corrumperc.  Sic 

,  \cm  natura  corpus  vcgetum,  robuflum,  prccerum  dedit,  ipfi  eo  nomi- 

i  ;nc  nihil  imputaripotefl:.     Scd  debilicaccm  naturas  per  induflriam  cor» 

I  Irigcre,  nativasq;  vires  augere,  laudi;  &  contra  easdem  perfocordiam 

1,  aut  petulanciam  pcrdere,  vitio  habetur.    Undc  nemini  poteric  expro- 

Ibrari  corpus  imbecillum ,  tenerum ,  pufillum;  membra  diflorta,  aut 

,  i4nutila;robur  langvidum;  fiquidem  debilitates  iftse  nuUa  ipfius  culpa 

1  fuerint  contrafta:.     Quo  facit  illud  driflotelis  is^com..  3.  c  7.     No  "2  animi 

;  ■folMm  vitiajpontaneafmty  veram  corporis  etiam  in  nonmlli6,quos  fcilicetin- 

j  i^repare  conjkcvimm.    j^/  enim  natura  defoymesfant,  eos  reprchenditne- 

.  \wo:  fidillos,  qvi  ^\  d^yvfivctaia»  ^  dfxsXeictv,fer  negle^um  exercitiorum,  d^ 

-,  ^curiam  taks  evaferunt,    Simili  modo,  fi  turpitudo  velcx  infirmitate^  vel 

\  ex  mem" 


S(>  LIBRI  t 

exmembnalkujus  mutiUtwne  contigent.  Nalli^  enim  eiy  qui  velnatufds,: 
velexmorbo,  velex  vulnere  faBm  (it  cxcus ,  cxcitatemexpyobrabUyfedmi- 
Jefebitufpotim:  at eum  objurgam omnea ,  qui  ex temulentia^velalia  quapiam 
intemperantia  excxcatm  fuerit,  Similla  habcc  Pktarchm  de audtend^st^oe- 
tis  :■  Ulyjfes  Therfit^  non  claudicatwnera,  non  calvitiemi  nongibbum  expro- 
hrat ,fed promfcue  garriendi  vitiu.n.  Sic  Homerus  dcndct  eosi  quos  claudi- 
cationis,  ca^citatisj  aut  fimdiumpudet ;  mif^  vituperabile  ducens ,  quod  turpe 
nonfit ;  nej^  turpe,  cujm  nonpenes  nos ,fedpenes fortunam  efi  caufa.  Ec  mox :: 
Sicutqui  vefiesflageliant,  ifcorpora  ipfanon  attingunt:  ftc  qui  fortundi,  aut 
nataltum  damna  e ^prohrantflluite  (^mcajfitm  ij  exteriora  verberantyanh 
mamipfamnonattmgentesy  ne^^  ea,  qu^  revera  corre5fione,aut  mfe^atione 
indigent.  Non  camen  fme  racione  apud  veceres  Gallos,  referente  Stra- 
bone  L4.  muttabaturjuvems  3  qmsqvis  Zona  menfuram  excejferat.  Qiiod:- 
vencrem  prominulum  in  illa  zerace  ex  ingluvic  &  defidia  provenire 
ju  dicarent.  Nicoiaus  l)amajcenus  de  moribmgentium.  ibcri  Zonam  habent 
menfitr^  certa^  mtra  quam  (t  ventcr  cujusquam  comprehendi  nequeat,pro  de- 
decore  idmagnohabetur.  Huc  fpedanc  &:  c^ceras  faculcates,  qvaea  na- 
cura  cicra  noflram  operam  infunc,-  puca,  quod  quis  ingenio  prasdicus 
eft^acuco,  auc  ftupido,  fcnfibus  acribus,  auc  hebecioribus,  memoriafir- 
majauclabih,ninacuralisvisperhomine  audtafic,  auc  afflida.  Percmec: 
quoq;huc  illud  Anfiotel.  Nicom.  V.  c.Io.  7tti7h.(l  n^  tu\i  Cpvcret  vTrupxovT^v 
ei^ong f{0^7it'dTJoiusvf(^j  7rd,%ofj,sVrCi}v.  Hosj^  Ki^SK^dmoVf  8n  ci)i8GiQV s?iv.  QtovrDyt}' 
fictv,  n  dvro&vijcrKMv.  Muita  exfs,  qu^funt naturayfcientes  etiam  agimm  S* 
patimur:  quorum  nihii  ne ^  ffontaneum  efl,  nej^  invitum :  ut  fenefcere  vel 
mdri.  Quas,  ucimpucencer,  idonea  nonfunc.  Referrequoq;huc  poflis, 
quodparenribus  impurari  nequeac  pravos  genuifle  fiiios,  modoipii 
pravicatem  eorum  in  educacione  non  akierinc.  Inde  probari  nequic 
fencencia  Vindicis,  qui  macrem  Neronis  ab  ipfo  incerfedam  jure  pro-^ 
nunciabac,^^'^  taieportentum  pepenffeti  apud  Phiiojiratum  de  vita  4^&l^ 
lontj  Thyanm.  1.  V. 

,  §.  8.  Non  poile  quoq;  imputari ,  quas  vires  noftras  excedunCs 
neq;per  eas  prohiberi  auc  efficiqoeunc,  in  aprieo  eilj  modo  ilia  im- 
pocendapcr  cuipam  no/lram  non  fit  contrada,  Quo  fundamenco 
siicuncur  cricaillaj  impoiBbiiium  nulkm effe  obligacioncm  j  ncminem 


CAPUT      V,  ST 

lege  iua  cciireri  praecepiflc  impo/Iibilia;  adeoq;  fijn  aliqiia  lcge,  ut  & 
convcntione  auc  ceftamenco,  cale  quid  occurrac,  id  pro  non  adjedlo 
haberi ,  auc  commodiorem  ejus  invcnicndam  inccrprecacionem.  Fro- 
beaucem  obfcrvandum,  aliud  dici  phyfice ,  dAiud  moralttcr  impofuhile. 
Priorimpollibilicasponitobiiaculum,  quod  ipfam  voluncacem  con- 
flringic,  ne  in  adlum  qvcac  crumpcre ,  auc  conando  omnem  operam 
pcrdac  Vcrum  moralis  impoHibilicas  nulium  impedimencum  ponic 
fuperans  agcndi  efficaciam  in  voluncace  hasrentcm,  {cdillatoca  abipfk 
voluncace  oricur.  Atq,-  hoc  modo  impofTibiledicimus,  omnes  homi- 
nes  vcUc  confbirare,  uc  gracis  ahquod  mcndacium  poftericaci  cradanc, 
Item,  uc  aliquis  ica  circumfpcdc  &fan6le  vivac,  ucne  in  minimo  qui- 
dem,  falcem  pcr  afFe<3:uum  pr2ecipicanciam,ofiendac.  Ex  hifceinferc, 
Autor  de  prmcip.  jufti  ^  decorh  p.  174.  ffo:a  pojje  qvidem  legislatorem  pra- 
cipere  quid  phyfice  impojsibile.,pojfe  tamen  imperare  obedientia?n  de  ijSy  qu^ 
impof^ihilitatemmorakm  contment :  qma  voluntatts  lihertati  nihil  contran- 
um  imperat,  cmn  tota  dijficultas  parendtex  ipja  njoluntate  oriatur.  Sicut 
nulli  impoffibde  ejl  mendMtum  gratis  Jingere  -,  fi  nulli,  ergo  toti  multitudmi 
impofibile  non  e/i:  certum  tamen  ejltotam  multitudinem  id  non  fa^uram. 
Fart  ratione  cmvis  liberum  eji  uentatem  dicercy  ergo  c!r  toti  civium  multi- 
tudmi ;  centj^imum  tamen  efi,  mnqvam  remp.  tarn  heatam  futufdm ,  ut 
finguli  cives  amendam  ftbtfint  temperaturi :  attamen  illa  impoftbilitas  liber- 
tAtem  finguloi*um  non  toiltt)  nec  a  pcccato  excufat.  Sic  legis  adtmpletionem 
dicimus  efje  impofihtlem)  nec  tamen  illam  impofstbilitatem  voluntatis  liberta- 
tem  imminutum  tre,  Tam  enim  homint  fingulart  impojuhile  efl  in  omnihus 
Vei  voluntati  obfeqvi,  quam  multitudtnem  ab  omm  mendacto  pufam  effe: 
tam  autem  afingulis  a^tbus  peccaminofis fibt  cavere  potefi,  quam  ctvesfin- 
guli  a  mendacio  Jeje  intemeratos  confervare :  quod  tamen  nunquam  even- 
tufum  efi.  QucC  quidem,  quacenus  ad  dogmata  cheologica  adpHcan- 
cur,  fuo  loco  relinquimus.  Si  camcn  incra  limiccs  fori  humani  m^nca- 
mus,  non  adparet,  quare  ifth^c  non  potius  admitti  debeant,  quam 
ilia  GrotijXAl.a.  20.  §.  l^.  ubi  dc  peccatis,  qu^  aUqui  vocant,  quotidi- 
anae  incurfationis  agit :  Imo  dubitaripotefti  an  h^c  re^e  ^propvte  peccata 
dicantur,  cum  itbcrtatemi  qvaminjfecte  habere  videnturttn  (f4agene?*altta^ 
te  confiderata  non  habeant,     Qupmodo  enim  vcluc  colledim  fumti 

I  X  ejus- 


^  LIBRI    I.  ^ 

"ejusmodi  lapfus  peccaci  nacuram  effugianc,  cum  camen^finguli  pecca^ 
ca  finc?  Ec/l  in  foro  humanoiidem  fcre  cxcra  poenampofici  finc. 

§.  p.  Impucariquoq;  nequcunc,qucequiscoa(fl:epacicur,aucagic. 
Talia  enim  ad  iilum  moraliccr  pcrcinere  inceliiguncur,  qui  vim  incu- 
lic;  &  qui  ifta  excepic,  auc  exfccucus  e/1,  racionem  duncaxac  objcdli 
auc inftrumenci  phyficihabec.  Dionyfi'As Halicam.X.i.  aTozv  avyTvMu.r^ga^i- 
ov  t6  dK^mor,  omne  mvoluntanum  meretnr  vemam.     Coadum  aucem  ha- 
becur,  non  (blum  quando  principium  mocus  efi:  in  alio,  qui  per  vim 
alcerius  renicencis,  &  abhorrencis  membraadaliquid  agendumaucpa- 
ciendum  adplicac:  fedcciam  qvando  quis  incencaco  vic^  pcricuio,  auc 
alio  graviffimo  malo,  ab  alcero  compelHcur  ad  fufcipiendam  exfecu- 
cionem  facinoris,quod  ipfe  alias  vehemencer  averfacur;  ica  camenuc 
non  ipfe,  fed  alcer  illc  ejus  facinoris  aucor  haberi  velic.     Priorisexem- 
plum  cft,  fi  quis  robu/lior  aliquem  in  alccrum  violencer  impuleric, 
auc  arrepcam  ipfius  mahum  eidem  impegericj  auc  fi  quis  violencum 
fi:uprum  fcemincE  incuicric,  qucBnullafuaculpa  aHenamUbidinempro- 
yocavic,    Cujus  quidem  corpori  hoc  modo  concumelia  infcrcur ,  uc 
camcn  ad  animum  ca  labcsnon  penccrec.     Co7fm  eji  tantum  vwlatum, 
anim!^  mfons ;  diccbac  Lucrecia  ap.  Livmm  1. 1.  c.f  8.     Quanquam  illas 
nequidquam  excufaveris,  qu^  fibi  digico  malc  percinaci  annuium  de- 
crahi  paciuncur.     Pofterioris  exemplum  efi:,  v.  g.  fi  quis  facelles  jube- 
acur  Virum,  quem  ipfeinfonccm  novic,  incerfiGere,nifiipfemalic  incer- 
fici.     Huicenim  eo  nomine  nihil  pocefi:  impucari,  cum  eidem  nuda 
cxfecucio  injungacur,  quse  neq;  a  perfona  ipiiusabhorrcc,  neq;  uc  cum 
difpendio  vic^e  decrectccur  racio efi:^  cum  isfua  nece  innocencem liauc- 
quicquam  ficfervacurus.     Facendum  camcn  efi:,  exfecucionem  quorun- 
dam  aduum  ica  efile  gravcm  auc  foedam,  ucgcnerofiimhabeacurmO" 
ri  malle,  quaTii  calibus  pacrandisfuamembraaccommodare,liccccul- 
pa  i  n  aiio  fic  haefura.     Qup  facic  locus  Anflot.  Nicom.  5.  c.L  fupra  ad- 
dudus.    Ec  excmpli  loco  pocefi:  cfle,  fi  quis  jubeacurmacri  ftuprum 
inferre.     Quo  ex  ignorancia  invincibili  admifiib  Oedipus  ica  iadoluiCj 
\xt  oculosfibiipfe  erueric.    Undeeciamin  illo  \ozo  Artflot .Nicom,'^.  c.L 

wtd^afl^  (jS/j  (m^Qivm  ^ri  7rtcl^oi.v](§^  ^s  dm^vnTKonv,     Ut  fi  tyrannus  ali- 


CAPUT    V.  ^         (S9 

fuibt^,  qvorum  parenpes  acliber^os  mpoteftate  hdhefetj  tufp^  aU(fvid  dgere 
juberet ;  q-t)i^  id  ager^nty  falvi  effjrtt ;  qvi  non  agerent.ferirent :  tv  a\%^i 
cum  grano  falis  eil  accipiendam;  &  ne  ad  calc  quid,  cujus  exempluni 
jam  acculimus,excendacur. 

§.  lo.  Ignoranciaquoq;incan:umimpucacioncmcolIic,quantum^ 
illa  a£lionem  reddir  inviram.     Quam  ad  rem  iilullrandam  cumpri- 
mis  faciunc  luculenca  qusedam  'SC^M^Anftotelem  locaj  puca  ■magj^ijnoral. 
|l.I.  C.34.     ^^^vandocun,^  ].erpetrandi  aliqvid  caufi  fuerit  ignorantia,  id 
nonjitjponte,  dr  promde  ne  afftcit  qvidem  mjuria.     At  cum  ipfe  fu£  caufa 
juerit  ignorantia^  perpetravit .j^qmppiam  ex  ignot^antia ,  cu'm  ipfe  extitertt 
1  caufdi  tsplane  afjftctt  injuria,  ac  ejjMmodi  jure  crtminis  argUetur :  'velut  in 
\  ebrtis  evenit^    Vino  namj^  merfifi  qvid  malip  erpetrarintyfine  controverfia 
1  afferunt  injurtam :  qvandoqvidem  tpfi  fibi  ejm  ignorantia  caufa  extiterunt.. 
\  In  ijs  enim  fuit,  ne  tantum  proluerentury  ut  ignorantes  cdi.derunt  patrem... 
i  idem  in  aliis  eft  ignoranttts,  qv£  ex  ipfis  gignuntur  facientibttS)  ut  qvi  pef' 
\  tpfas  infefunt  injurtam>fint  injuftt.       &yorum  autem  ipft  non  funt  caufa, 
\fed  ignorantiai  ut  deltnquanty  neuttqvam  tnjuftt.     ¥fl  enimvero  ejusmodt  na- 
i  turaiiSy  velutnefctj  infantes  patres  c^dmt.     Hac  nimirum  naturalis  infcitia 
non  factt,  ut  ab  a^tone  tnfantes  dicantur  injufit.     Ipfa  ftqutdcm  hac  facten- 
i  di  caufa  efi  infcitta..    Ne^  tpfifax  (unt  caufainfctti^;  tdea  ne  injuftt  qvidem 
j  dicuntur.     Quanquam  circa  infances  nocandum,ipros  qvandoqi  pro- 
'  pcer  calia  increpari,  auc  verberari,  non  quodifla  in  foro  humano  pro^ 
pcccacis  proprie  didis  haberi  qvcanc,  fcd  per  modum  nud^  emenda- 
cionis,  neper  calia  molefliam  ahis  faceflanc,  auc  ilio,  cui  cencris  in  an- 
nis  adfvevcrunc,  poft  adulciores  quoq';  fadi  dclcdencur.     Idem  defu- 
,  riofis  &  mencc  mocis  habendum,  quibus  cicra  fuam  culpam  ifte  mor- 
i  bus  provenic.     His  enim  fi  quando  verbera  infliguncur,  non  magis 
racionem  poena;  delido  rcfpondencis  habenc,  quam  qua?  cquo  calci-- 
I  crofo  impinguncur,  uc  calccs  deinceps  ja£tare  defiftat.  Add.  Ant.  Mat'-- 
;  thjnus  de  crimin.  proleg.  c.  x  §.  ^.<$.y..  g.     Afl  qui  ignorancise  fuae  caufai 
I  cfl,  ac  fcicns  volcns  efFecic,  uc  igniorarec,  qu^e  nofsc  pocerac,  &  debe- 
bac,  pcrindc  habecur,  ae  fi  fcicns,  &  dclibcraco  quid  animo  pacraflec 
Artjlot.magn.  moral.l.i.c.  ^.  Sgrotos^deformes  reprehendimui,ctan  ip-- 
fosputdmm  fibi  autmorbi  altcujus  aut  deformitatis  efje  autores,  qvia  vide^' 

I  I  -^-^ 


70  LIBRI    I. 

licet  m  iffis  id  fitijje  pfittim  interiigttur.  Et  plenius  ad  Nicom  L  3.  c.  7. 
LegisUtores  eos,  qiJimalaferfetrdnt,  cafiigant,ACfunip.nt,fitamenneq^vi  ; 
coacfieaegerrnt:,  ne^.ea  igmrationey  mjt^  ip/ifibt  caufiamnon  exhihuermt.. 
Ch  ignorationem  etiatri  fumunt  yfifiihi  ifje  ignordtionis  caufia  qupspiar/i  fiuific 
videatur,  Undeehfijs  duflices foen^  mfilitutafiint.  In  iffio emmjqvtmehria- 
turipincifiium  efi:  cum  jui  ^"vts^  m  eo  dominusfit,  ut  noninehrietur:  id 
qvod ignoy^atipms  efi  caufa.  (Flautus  Truculento  aB. *\fic. 3.  Nonvinum  ho~ 
mimht^s  moderariy  fied  vtno  hominesfiolent,  qvi  qvidemffohtjunt.)  Bos  fvo/L 
■^uniunti  qvi  aliqvid  eoruM  ignorant,  qv£  ad  (eges ferttnent  :.qv^  qvtdem  (^ 
fictri  debeanty  c^  dtffictlta  nonfiint.  Similimodo  etiam  in  aliiSj  qvdcun^  igno- ' 
rare  per  negltgentiam  vtdentur^  eo  qvod  in  tpfis  ft  non  tgnorare :  qvtjffeqvi 
adhihendd  dUigenti^  domtnt  fint,  acpvtefiatem  haheant.  Sic  &  imputacio- " 
nem  collit  non  ignorancia  univerfalium,  &  ejus  quodquis  fcire  cene- 
bacur ;  fed  cancum  ignorancia  fingularium,  &  qu^  in  fa€lo  verlacur. 
Arijlot.  Nicom.  I.3.  c%.  Invttii^s  dicidehet,  nmfii  qvts  ignorat  tdy  qvod  con- 
ducit ;  npn  enim  ignoratio,  qv^ineleditone  conjiftit,  thvtti  eft  caufiii,fidpra- 
■vitatis :  nej^  ea  qnj^  efi  umverjalts :  qvtppe  cum  ob  eamhomines 'vituferen-'' 
im^\  fiedea,  qv£  ctrca  farticularia  njerjatur,  in  q^vihus,  (^  circa  qv£  aUio 
€.xifitr  Jn  hts  enim  ^-  mtfiericordia,  (jr  'venia  locum  habet :  nam  q^vi  horum 
aliqvid  ignorat^  ts  fane  invttm  agit.  Quod  fi  aurem  ab  alicujus  fa£lo 
maiitia  quidem  abfuerit,  &  ulcro  concrada  ignorancia,  fed  h^c  dun- 
taxat  per  aiiquam  inadvertentiam  obrepferit,  (quod  Artfotelt  proprie 
d^ap^Yi^aj^  nomine  venic,)  imputatio  non  quidcm  plane  tollitur, 
fed  ex  parte  tamcn  minuitur.  Quo  pertinet  egregius  locus  Artfiot. 
Nicom.  1.  V.  c.io.  quem  vertit,  &  illudravit  Grotit^  1. 5.  c.  ii.  §.  4.  Ft 
huc  reculerim  illud  ex  Artfl:  magn.  morai  1. 1.  c.  17.  de  muliere,  quse 
philtrum  amatori  praebuit,  ex  quo  ille  mortuus  efl.  Hanc  accufatam 
Areopagitx  abfolverunt,  ideo.quodnon  confulco, &  cogitato  idfe- 
ciflet.  Amoris  enim  caufa,  non  hominis  perimendi  animo  dedifle: 
verum  ab  iflo  aberrafle.  Circa  quod  judicium  tamen  omnino  praj- 
fupponendum  fuic^  foeminas  ifli  nunquam  in  mentem  veniflc,  pocu- 
lum  illud  ullo  modo  noxium  cffe  poffe.  Aiias  enim  potiorefl  1.  30. 
§,  flD.depsems,  hdd.Ant.Matth^u4  decrmm.  ad  1.4S'33.///.f.c.f.  %.<S. 

S.ii.Cum 


CAPUT.    V.  n 

§.  II.  Cum  quoqi  non  fit  in  arbicrio  noHiro,  quas  per  quictem 
imagines  phancafia  formet;  ideo  non  pofTunt  iniputari  illa,  qua;  qvis" 
in  fomniis  agere  fibi  videturi  nifi  quateniis  ralibus  interdiu:  cogitan- 
dis  cum  dcle£tatione  immorans,  eorumimaginesaltc  animoimpres- 
fic.    Unde  nullum  fane  crimen  illius,  qui  Ciaudium  per  fomnium 
corona  fpicea  redimitum  viderat,  apud  Tacitum  A.XI.     Sic  &  ne- 
qvidqvam  anxius'  erat  pifcator  ille  apud  Theocmum.  idyll.x^.  qui  per' 
fbninum  jurafle  (ibi  vifus  eratyquodin  mari  non  amplius  pedemef- 
fec-  pofiturus.    Neqi  incefius  C^far  ob  fomnium,  quod  refercur  ap. 
S^uetan.  Cefife  c.  y.     Quanquam  non  omnino  pura  Biblis,  qUcC  placi- 
darefoluta  cjvieteS£pe  videt^qvod  amat^vifa  eft  cjuoa^jungerefratri  Cor-' 
^us,  C^  erubmtyqvamvisfepitajaceret.  apudOvtdmm  metam.l.lX.  Neq; 
,vanaomnino  funtj  qux  P/utarch^  de  profec^.  virtut.fent.  difputat,ex 
fomniis  non  obfcurum  pofle  argumentum  duci,  quam  compofito- 
aliquis  animo  fit.  Epicurus  ^-^udDiogenemtaertiumXAo.  dicit  fapien- 
i^m.  >($5)'  v.ct^'  vT^v^g  ofjLciov  siBS-oq.  mfomntis  qvo^fihi  fimUem  futurum^ 
NonnuUi  stiam  b-uc  adplicant  Vfalmum  XVII, 3.    Add.  Claudian.pra^ 
fat.ad  1. 5.  de  raptu  Proferpm^, 

§.  12.  Deniq';  contra  rationem  ell:,  ut  futuri  alicujus  facinoris' 
mali  imputatio  ad  antegreflbs  velucretro  trahatur;  nifi  fortc  futu- 
^rumilludfacinusa  prasf^pquopiamautfucuro  noftro  aftu,  canquanl 
efFedus  necefiarius  a  fua  caufaj  dependeac.     Nam  uc  effccSus  illi  im- 
putecur,  ad  quem  caufa  perdnebat,  frequentillimum  efi.     Equideni 
illud  haut  abfurdum,  utperimputationemexgratiafucurumaHquod 
fadumin  ipfo  agente,  aut  alio  eifedlum  velut  in  ancecefllim  exfe- 
fac     Cum  enini  cuiiibet  beneficium  graris  dare  iiceaCj  |>enes  benefa- 
^orem  futuri  gnarum  erit,  fub  aliquo  titulo  beneficium  impercire. 
Aflr  cum  mal^  adiones  nonnifi  exdebitoqueantimpurari,  abfurdum 
prorfus  fueric,  retrorfum  eas  imputari  aliis,  queis  nulia  fucuri  cogni- 
cio,  nulla  obiigatio,  aut  facultas  idimpediendi,  quominusfieret,nul« 
ia  deniq;  cum  eo,  qui  commiflurus  id  erat,  adlionis  commumcatio 
intercefl[it.     Cicero  de  inventione  1. 1,  Remotun^  efi,  quodultra  quam  fatis 
efi petituryhoc  modo:  ,^od  (i  non  P,  Scipio  CorncliamfilidmTiherio  Grac- 
cho  collocaffety  at^  ex  ea  duos  Gracchos  procreajfety  tanta  fcditiones  ortanm 
efj^nt,  ,^vare  hoc  imommodum  Scipmi  adferfbendum  videtur.      %.\%.  Ex- 


72  LIBRI    I. 

§.  15.  Extra  hxc  nuUa  adio  humana  invica,  &  imputadonis 
incapaxccnreri  dcber,  fi  vel  maxime  cam  fufcipi  a  fana  racione  ab- 
horrcat,  auc  morbo  animi  quis  in  eam  vchemcncer  rapiacur.  Equi- 
dem  P/atff  de/eg.  l.V.  cradic.  //^ifs  mjurm,  qui&  tales  JuntjUt^anan  fof- 
smty  riojje  mprimts  oportet,  mllum  'mJHftumJponte  injujium  ej]e.  Nemo 
enim  unc^uam  maximorum  malorum  aliquid  alicubi  vellet  hahere,  multoj^ 
minm  m  his,  qu^Jihi  frdjiantifima  Junt.  uci  eH:;  fuus  cuiq^  animus.  Add. 
Marftlm  Ficmm prafat.-3id  Vlaton.  \.p.  de  \JL.,^Afulejm  de  Philojophta, 
Qiiam  fcnccntiam  non  uno  in  loco  refcllic  Arifloceles.  Sic  magn. 
moral.  1. 1.  c.  ^.  Socrates  dixtt,  in  nohis  non  cji^prohts  velmalts  ejje :  quan- 
doqmdem  fi  qtiis  roget  aliquem,  'velitne  jtjlw  ejje,  an  tnjujlt44f  nemo  de- 
legerit  tnjujiittam.  Inde  perjjtcuum  ejl^  ft  maltjtnt  altqut ,  nonjponte  cos 
cjje  malosj^froinde ne frohos  qutdem.  Id  quod  eo  argumento  rcjicic 
Arirtocclcs ,  quod  alias  abfurde  legislator  bona  juberec,  mala  vecarec 
auc  plcftercc,  ni  ucraq;  efTenc  i(^'  ^p^iv^  in  noflra  poceftace.  Ec  quod 
aJias  abfurde  virtucem  laus,  vicium  vicupcracio  confequerccur.  Ec 
p  rolixius  Nicom.  1. 3.  c.  7.  Ubi  rcdlc  quoqj  rcjicic  argumencum ,  Wi^ff 
gCplsvjuj  T8  (pcfj^^ofisva  dyaS-^-i  tyi^  ds  Cpavjaarict^  il  xv^oh  ct^'  oTm^  •nvQr 
€Ket<fvg  BTi,  1V18TV  f^c^  ro  'WA©-  (pcuvi]o^  dvjSi.  Omnes  affetunt,  quodhonum 
ejje  tfjis  njidetur :  ^hantaft^  autem  domintis  efl  nemo^  fed  talis  unicuig^ 
Jinis  ad^aret,  qualis  qtitsj^  efi.  Nam  id  uc^in  noflro  arbicrio,  neq; 
adeo  arduum  efl^  uc  quid  juftum  fit,  quid  non,  rc6le  intelligamus. 
add.  Bijiratttis  ad  d.  ].  Sic  ^thidem  rcde  docct  Anjioteies :  utiigno- 
rantia,  quam  quis  fua  culpa  contraxit, invitam non  rcddic  adionem; 
ita  nec  pravos  habitus,  &corruptum  crebris  peccacis  animum  adi- 
onem  invicam  reddere.  St  quts  non  ignofansp  inquic^  ea  agit,  ex  qui-~ 
htis  injt:fitM  cjjicitur  .^Jfonte  injt^fiu^s  eji.  non  tamenjt  njoluerit,  injujitis  ejfe 
dejtnet,  ^  jufim  crit.  (Qyod  pofl:crius  tamcn  incelligcndum  vcl  in 
fcnfu  compofico,  vcl  quod  nuda  voluncas  non  ftacim  concradum 
fcmel  animi  morbum  toUac:  quem  camen  fane  connixum  fludium 
-abolcre  icerum  pocefl:,)  Nam  ne^  qui  agrotat,  Jant46  ejjicitur\  licetjfl 
ita  conttgerit,  Jponte  ^grotet,  tum  intemferanter  uivendoy  tum  medico- 
rum  prdceptis  non  ohtemfefando:  <uefum  tunc  qmdem  Itcehat  illi  non^gro- 
arCi  uhi  tamen  Jemel  neg/exit,  non  am^/ius  licet.    ^uemadmodum  qui 

lai 


CAPUT     V,  75 

'  ltipdemp*ojecity  refimereefimampU^mnfotcfty  qvamvisin  eo  pfojiciendi 
facultas  fu€rit :  ■princifmm  enim  in  ipfe  erat :  eodem  modoqvo^  ^  mjujio 
0"  intemperanti,  a  principo  licebat  nonejfi  ejmmodt:  nnde  Jponte  ejmmodi 
fmt'.  uhi  verofemel  talesfint,  nonamplim  non  ejfe  taiihm  eis  licet;  ance-= 
quam  fcil.  fefc  correxerinc.  Hoc  loco  expendi  quoq;  debenc,  quae 
Autor  de  princip.  jujii  &  de^cori  p,  m.  i^^f  .y?f  ^.  difpucac;  hdbitm  morales^ 
qvos  vulgo  malos  vocamm,  revera  nonejJepeccata>  necfoena  dignos^fiinfe 
confiderentur.  l/losqmpfe  nuUa  caujaiitate  morali  effe^um  attingerey  quam* 
diu  manent  haJyitm,  nec  in  a^um  prorumpunt .  Acfi  virtuti  ponant  impe- 
dimentum»  idfacere  per  a^unfj  quem  homo  voluntate  elicit  y  qu<t  voluntas 
tunceficauja  vitij  moralis.  Voiuntatis  autc?n  caufa?n  aiiam  motaiem  fu~ 
periorem  dareveiiCi  ejfe  voluntatis  naturam  tolierC)  (^acium  clicitumja- 
cere  imperatumi.^  hahitui  a6iuaiem  operandi,  ejficaciam  attrihuerefine  ope- 
ratione,  operarienim  tantum  per  voluntatem  3  (^  ante  elicitum  aci^um 
voiuntatis  nihil  moraie  operari  potuijfi,  cum  a^m  moralitas  a  voluntate 
proficifcatur.  I?no  antevoiunt4ti.s  a&^um  ejfe  tantum  rem  phyficamj  (ive 
modum  animtii  phjficum.  ,^uando  autem  ani?na  operatur  per  voiuntatem 
rnalC)  tunc  definere  a^u  effe  hahitum.  Iliam  efficaciami  qua  hahitm  mdii 
:  difionunt  animam  ad  maie  agcndum,  ejfe  diverfim  ah  eay  qua  v.g.fefmo 
\  impudicm  animis  audientium  infiiiiat  iibidinem :  cu?n  ilie  fermo  operetur 
i  ante  voimtatem  ejmy  qui  eurn  audit^  iicet  effecfm  non  femper  Jequat-ur. 
I  Qu^  ifthac  fimilicudine  declarari  pofTunc.  Pedis  diilorcionem  in  fe, 
&  quamdiu  pes  quiefcic,  non  peccare  concra  regulas  arcis  falcacorice. 
Sed  ubi  loripes  grellus  malc  formacos  feccric,  caufam  moralem  eflc 
non  di/lorcionem  pedis,  fedvoluncacem  ejus,  qui  pedemmovic.  Ad- 
dic";  caujam  quare  maios  habitm  oderimm  efie.^  tum  quodmalts  aBiombm 
\homo  eum  comparaverit ;  tum  quod  homines  ijiis  imbuti  in  acim  maios  fo- 
leant  effeprociives.  Bt  quanquam  ifti  fiint  morhi  animt&i  non  tamen  tllos  _ 
fer  fe  pcena  dignos  efieyfed  quia  voiuntarie  contraBifirnt.  Sicuti  11  puerom 
verberibus  oneremus,qui  peculanci,  ac  cemerario  falcu  iibi  Calum  de- 
lorfic;  caufa  plagarum  non  efb  ipfa  tali  dccorfio  in  fc,  fed  falcus  jlle 
temerarius. 

§.  14.  Porro  imputari  homini  folenc  non  propri^  duntaxac, 
•  fed  &  alien^e  adlioncs.    Quod  camen  uc  rede  fiatj  neceiFum  eft,  uc 

K  adeas 


I 


y4  LIBRI    t 

ad  eas  i/le  aliquo  modo  efficaciter  concurreric,    Alias  enim  rado 
non  fert,  ut  efFedus  adionis  moraiis  de  perfona  in  perfonam  tranfe- 
ant,  nifi  ad  eandem  quis  lofluxeric,  aliquid  agendo  vcl  omiccenda. 
Sic  cum  eriam  nobis  invicis  fonus  ad  aures  accidat,  crimine  carccali- 
quid  audivifle  ;  fi  nihil  pra^tcrea  acceiTeric,    huctanm  de  magwihm : 
iK;of  «'  fi^  livcc  vQ^l^&,g  dx^cl<rs(i)q  tvBvvr,v  ^y&^.  /f^i}^'  piites  (^  m  auditione\i 
culpa?n  quandam  ejje.    Fcfi  aliquando  quieta  auditio  pro  aflenfus  fi* 
gno  habeacur.    Hinc  apud  Tacitum  Ann.  l.Germanicus,  cum  fediciofi 
jmperium  ipfi  offerrenc,  quafi  fcelere  contammaretut  praceps  trihunali 
defiiuit.     Themillim  orat.  V.    Ol.im  in  ejus^ddi  xrmmihm  nihUmter  cul- ' 
pa?n  (^  fortunam  difiernebatur ;  p^ir^^  ck"  idem  erat  noxagenus  nefiarium 
aitc^uid  acfielefium  moUri,  &  idipfiumprji,ter  voluntatem  audijje.     Atqui 
hoc  erat  natm^am  homints  arguere^  quod  apertas  acpatulas  aures  dedtjjet^ ' 
nec  quemadmodum  palpehras  atij^  aS)  Jic  etiam  aures  claudere  aut  diducere 
in  nojira  potejiate  efje  njoluijjk :  cum  fiere  unm  hic  fienfim  potejiatem  no^ 
fi',*am  atj^  iihertdtem  ejfiugiat:,  ac  quicquid  m  cum  mcurrerit^uelut  jama. 
carentibm  ^  apertis  t^dthmyita  necejfiano  fimt  ilii  omnia  Jufiipienda.   cv  ^k 
Ttjv  fj^  (AKot^v  s^eiAs(  mxvjdTistai  tmi/  syH,At]fiei]m.    "^u  vero  auditUm  prorjm 
ah  crimine  fieparajii.     Quandoq;  igicur  concingic,  ut  ci,  qui  immediacc 
adionem  pacrac,  illa  penitus  non  imputecur,  fed  alceri ,  qui  candem 
imperavic.     Nempc  fi  quis  fubjedo  frbi,  fub  comminacions  gravi/li-' 
morum  malorum,  &  qua?  repraefencandi  facultas  ipfi  efl:,  meram  ex- 
fecucionem  alicujus  adlionis  injungac.    Sed  frequentius  efl,  uc  &  ei> 
qui  adionem  patra vit,  iila  fimul  imputctur.    Idq;  fit  criplici  potifH- 
mum  modo:  vcl  uc  alcer  principalis  caufa  a^tioms,  patracor  minus- 
principaris  habeatut;  veiucuterq;  parivelutpafluabukt;  vel  uc-^ltsr 
minas  principalis,  pacracor  principalis  caufa  fic.    Obiq;  autem  con- 
curfus  ad  a(^ioncm  alienam  fic  vei  poficive,  vel  privative ;  feu  com- 
mittendo  aliquid,  aut  omitcendo.    Principalis  igitur  caufa^^Stronis- 
ab  alio  immediacc  parrac^  habetur,  qui  iubec  aliquid  fieri  ab  eo,  qui 
ipfius  efl  impcrio  fubje6lus;  vei  qui  aucoricacc  duntaxat  fua,cui  non- 
faciie  erae  reludari,  aiiquem  permovet  ad  patrandum  aliquid,  quod 
pro  imiperio,-ftri«flc  accepco,  injungi  non  pocerac.     Quo  pertinet  pro- 
prie  liiud  Tiberij  apud  Tacit,  Am^,^,  de  M.Pifone,  quem  ipfe  crimme. 


cmlis  helli  fufgavit :  fatrls  qm^pe  juffa  necfotuijfejilium  detHBdre.^A^ 
{.■^y.pnnc.D.adL.Aqmliam.Lll.  §•  5.y?ff-  ^D.de  mjurtjs.  Ant.  Matth^m 
de  crimm.fnleg.  c.  I.  §.  1%  Nam  uc  iflo  fe  crimine  cb/lringerec,  auto- 
ricas^on  impcrium  pacernum,  valcre  quid  pocerat.  Itcm,  qui  con- 
fenfum  rcquiiltum  adhibet,  citra  quem  alter  non  erat  aclurus.  Jtem, 
quiexobligatione  pcrfeda,  &  ex  qua  alteri  jus  erac  iliud  ab  ipfbexi» 
g-endi,  quid  debcbat  vccare,  &non  fecit.  yid.  I.45-.  D.  ad  L.  Aquil.  1.2. 
D.  de  noxal.aci.  l.I.  §.I.  "D.fe  famU.furt.fec.dic.  Quo  nomine  eciam  Dio- 
gcnes  pa^dagogo  pueri  obfoniis  edcndis  dediti  pugnum  incufllc; 

recfe  non  ch  <jui  mn  didiciffetjfed  qui  mn  docmffet^culfam  imputam.  iHu- 
\  tarch.  lihro ;  vivtutem  docen  fofje.  Add.  1. 4.  §.  2.  D.  de  offic.  froconf  Apu  d 
Tacitum  A.  IV.  Meilalinus  cenfuit.  Cavendum  SCto,  ut  cjuanquam  tnfon- 
tes  magflrattis,  O"  culp^  ahen^  nefcijy  frovmcialihm  uxorum  cfmtmhus.3 
pnnde  quam  fuis  fleSierentuy\  Paii  fcre  culpa  habetur,  qui  mandac, 
i  aut  alios  ad  patrandum  facinus  conducit,  vid.  Ant.  Matth.  d.  1.  §.  12.  & 
adlth.  4S.  D.  ttt.  f .  c.  3.  §.  i<r.  Qui  adjuvac ;  puta  qui  furi  per  fcneflras 
in  jedes  invadenci  rcalasfuppofuit;qui  alicui  numos  ex  crumena  ex- 
cufTit,  ut  ab  altero  rapi  poflent;  qui  alterius  pecora  fugavic,  ut  aHus 
cadem  intcrcipcrct.  Add.  1.  f 4.  §.  4. 1. 66.  §.  2.  D.  defurtts.  Qui  receptum 
prseflatjjuxta  vcrficnlumMtf9//^^ir:  AfjuCpQTifioi  xAfSTrsf,  t^^^  0  K\B^dpi&v<^i 
Hgji  0  Ksv^ag,  l^terrj^  fur,  ^  qut  furatus  ejl,  ^.  qui  occultavit.  Plato  de 
LL.l.  12.  St  quis  rem  furto  fuhlatamfctens  receperlt^  in  eadem^^ul^afet^qua 
ille^  qut  furatus  eft.  1.  i.frtnc.  D.  de  jugttivis  .  Add.  1. 1.  D.  de  receptatori- 
hus.  De  adjutoribus  adulteriorum  vid.  1.  $.  1.  ^.  D.  ad  L.  fultam 
de  adulterijs.  Add.  Ant.  Matthms  de  crmin.  froleg.  cap.  i,  §.  11.  ^ 
ad  lih.  4(7.  D.  ttt.  X.  cap.  I.  &  2.  Item,  qui  cum  opem  ferrc  de- 
bcret  injuriara  patienti,  idnon  fecit.  Ctcero  off.h  ^d  nm  defendit , 
necohfifiit  yfipotefly  injurt£,  tam  eft  tn  vttto,  quamfe  parentesmt  amicos 
aut  fatrtam  defcrat.  Add.  Ant.  Matth.ffoleg.  c,  I.  §.  if .  Sic  codudi  ad  viato- 
rum  prsefidium  milices,  ubi  grafTacorcs  ingruentes^  quibus  pares  funCj 
rcpellere  noluerint ,  pari  cum  his  clafle  cenfcbuncur.  Sic  rede  im- 
pucabitur  incendium  vigili,  qui  cum  illud  cxoricns  prohibere  poiTct, 
jieglcxit.  Add.  Bz>ech.  33.  V.  6.    Sic  apud  ^gyptios  fi  quis  in  via  ho- 

K  2  nxincm 


yS  LIBRI    I. 

mincm  interfici,  aut  quamlibec  vim  fuftinere  vidcnSjCumpofTetnoo 
vindicaflet,  capicali  fupplicio  obnoxius  erat.     Si  quis  opem  per  in~ 
firmitatem  ferre  non  potuiiTet,  indicare  tamen  latrones,  &  adione 
fceluspcriequi  tencbatur.    Hoc  negligenti  plaga;  certo  niimero  in- 
flidx, ac  triduo  cibis  interdidum.  DwdorSiculus  l.I.  c.  yy.  Add.  \.y, 
D.  Nautdiycaup.ftab.  1.2.1. (S. D. ad L. Pompejamde pamcidijs \.y.  d.  t.  1.  ^. 
-§.  I.  Ti.ad  l.  CorneL  de  falfis  1.  ^.  §.  8.  D.  de  fe  wjlitan.     Sic  apud  Spar-- 
tanos,  qui  fe  pfdjente  feccantem  non  caftigaret  verbis ,  ineadem  erat  culfA 
cum  dehnquente.    Plutarck  mflitM.tacon.     Sic  Cato,  inftigans  magi- 
ftratus  ad  imponenda  fontibus  fuppHciaj  dicebat:  eos,qm  malc  agen- 
tes  frohiberefojjent,  ne^  idfacetenty  eorum  flagitijs  ajjentirt,  vid.I.2.D. 
de  noxal.aB'.  1. 7.D,  qmfine  manumiJ?ione.  c.t,  D.  de  magtflratibus  conve- 
mendis.    De  iilcntio  quoq;,  atq;  difBmulatione  magiftratuum  cgre- 
gie  Plato  deUL.  \.p.    ,Sccundus  ille  hoflis  eft  civitati,  qm  quamvis  ^arti- 
ceps  hujmfcele-^lSi  fncmpe  la^fcc  majeflatisj  nonfttitamen  cumamplifi- 
mis  fungatur  in  ea  f^ep.  m^giflratibu^i  eas  conjurationes  non  aniwiadver- 
titx  ^Jfi ammadvertttytimiditate quadam fatriiZ  nonfuccurrit..    Adda- 
tur  hiftoria  de  fTliabusScedafi  apud  Plutarchum  in  amatorijs  natratio- 
mbm.    Sic  &  qui  furiofum  fu£e  cuftodise  creditum  negligentius  ha- 
buerit,  &  ifte  aliquem  larferit,  cuftos  ex  fa£lo  tenebitur ;  etfi  ipfi  furi- 
o-fo  nihil  imputetur.  vid.  1. 14.  D.  dc  offic..frd>fidi-s.     Minus  principales 
aucem  cauf^ alieni  fadi  habentur,  qui  confilium  dant,  qui  laudant, 
&  afTentantur  ante  patratum  facinus,  &  ita,  ut  ipforum  confiUumj 
laus,  &aflentatio  ad  fa,cinus  fufcipiendum  aliquodmomcntum  attu- 
lerit.    Alias  enim,  qui  laude  fua  ad  pravum  facinus  nihil  conculitj, 
non  ipflim  facinus^Tcd  pravam  fuam  Voluncatcm  luere  potefl.     Sic 
kx  L  ongohardorum  1.  L,  tit.  p.  §.  2f .  pro  faciente  habet ,  qui  facinoro- 
fum  adflans  hortacur.  2idd.  Roman.  I.  v.  uit.  Ant.  Mdtthdim  de  crimin. 
froleg..  c.  L.  §.  ^.  10..  &  14.     Peculiaricer  aucem  circa  confilium  expen- 
di  merecur  %.ll.Xde  furtis.  &  qux  ibi  Incerprr.  difpucanc;ucrum  ver- 
ba,  o^e  (jr  confiiio,  conjundim^  an  difjundim  fint  intelligenda.     Si 
cnim  confiiium  idem  fignificat  cum  intentione  auc  de/linatione ;  ille 
fane  duntaxat  furticfl:  rcus,  qui  non  pcr  imprudentiam,  Ced  dolo 
mialo  furcm  adjuvit  1,  fz.  §.  13.  D.  defurtts,    Quod  fi  vero  confiHum:^ 

quis* 


CAPUT    V.  77 

quis  cicra  oj5em  dederit,  Videndumert:,  generale  id-fuerit,  an  fpccia- 
Ic.    Pnus  efl:,  v.  g.fi  quis  de  paupsrcace  querencemhorcetur,  ut  turto 
rem  fibi  qusrat.    Talis  confiliarius,  faltem  in  foro  humano,  pro  fure 
haberi  nequit.     Sed  fi  fpeciale  confilium  quis  dcderit;  putafi  often- 
derit,  qua  via  in  ^des  fit  penetrandum,  &quo  ccmpore^ubires  amo* 
veri  apc«  fint  poficar,  aut  quse  ratio  latendi:  hic  fane  non  mediocri< 
^r  furcm  redolebit.  vid.    Ant.  MatthAus  de  cnmin.  froleg.   c.I.  §.7. 
Eft  praeterea  circa  confiHum ,  &  fimilcm  influxum  ad  adlionem  aUe- 
nam  obfervandum,  per  id  communicari  duntaxat  rcatum,  noti  au- 
tem  a  patrante  in  confulcntem  plane  dcvolvi;  nifi  hic  pecuhariter 
ad  evencum  prseflandum  fic  obHgacus.     Inde  non  injuria  quericur 
'Oiodotm  apud  Thucydidem  I.3.  quod  oracores  confilij  fui  racioneni 
Fcdderc  debeanc ,  non  aucem  populus  fuse  aufculcacionis.     Addic : 
'Bcjuidem  ft  quamfuafoyy  tam  is qm  credit,  damnum fuhiret j-^rudentm ju- 
dicaretis.  nunc  vero  (i  quando  ita  ad  irritum  cadentis  Jpei  commovemini  > 
fuaforem  folum  multati^  ,  non  vosmetipfos,  qui  vasfrequentes  en^oris  comi- 
tes pr^bmjiis.  Add.Gelltm  1.!.  c.3.  deChilone,  qui  confcienci^  vellica- 
tiones  fenfic,  quod  amicum  facinoris  manifeftum  ipfe  clam  condem- 
naverac,  fed  aliis  judicibus,  ur  eum  abfolverent,  perfuaferat.  Mcmo- 
rabile  eflquoq;  illud  apud  Eundem  l.ll.  c.  Ig.  ubi  referc,  furem  effc 
hominis  judicatum,  qui  qvum  fugitivus  forte  prster  oculos  domini 
irct,  obcentu  togs  ranquam  fe  amiciens  obftitiflet,  neifle  a  domino 
viderecur.     Huc,  an  ad  priorem  claflem  percinent,  qui  cxemplo  fuo 
alios  accendunt  ad  peccatum,  quod  cicraiilud  omiffuri  erant.  Matth. 
18.  V.^.  hM.Grotim  L2X  I7.  g.^^./ff.  &  c.2T.  §.  \.feqq.Anton.  Uat- 
thjim  de  crimmibm  froiegom.  c.I.  §.  S.feqq-     Ex  ha£l:enus  didlis  facile 
I  pcrfpicitur  ratio  juxtaaclimitatio  vulgarium  axiomacum:  quodquis 
,  peralium  facit,  ejusautor  ipfe  cenfetur;  l.L§.L  T>.de  eofer  quemfa- 
I  Bumerit:  noftrafacimus,  quibus  autoritatem  noflram  impertimur: 
I'  quod  jufTu  noftro  circa  res  nos  fpeftantcs  ab  altero  geflum  eft,  nos 
ipfos  obligat:  noftraadio  habctur,  cujus  cxfecutionem  alteri  injun^ 
ximus;  &  fimilia.    Porro  de  illa  adtionum  communicatione,  qux 
ex  coitione  in  unum  corpus  morale  rcfultat,  aUbi  erit  dicendi  locuSo 
Qyando  dcniqi  ex  permifHonej  feu  cx  eo,  quod  quis  aUenam  a£tio-= 

K  5  i^en^ 


nem  fierinon  impedivit,  de  adione  akcrius  qtiis  participare  dicieur j 
requiricur,  ut  non  ibiiim  per  vires  fuas  natiirales  eam  impedirc  va- 
lueritj  Ccd  ut  obligacio  quoq^  ipfi  incubueric  eandem  impediendi. 
Ubi  alterutrum  horum  dcfeceric.  nihii  imputari  poteric  iiii,  qui  alcc- 
rum  pro  lubitu  fuo  agere  permific.  Unde  Deo  nihil  poceft  impuca- 
ri  eo  nomine,  quod  is  peccaca  permictere  dicicur.  Non  enimcene- 
cur  ad  iila  prohibenda  eo  modo,  quo  omnino  fierinon  poiTenCii.c. 
negando,  auc  fubtrahendo  vires  naturaies,  aut  iibercacem  voluncatis 
excingvendo.  H«c  enim  ni  adelfent,  nulla  adlio  moralis  ab  homi- 
ne  poflec  edi.  Rotunde  Lucidnm de mercede condu^ts^mfine.  S-sogcivcii' 
%i(^^  diiU  Ss  sAcfjLsvi^,  T>em  m  culfa  nonejl,  verum  qui  Juajponte  delege- 
rit.  Sic  jocuiaris  cancum  iocucio  eil,  quando  v.  g.  permitcerc  dici- 
nius,  uc  pluac.  Sic  effedu  morali  carec  iilapermilTio  ad:ionisab  ai^ 
tero  fufcepca?,  quam  prohibere  nobis  non  eft  injundum,  auc  fupra 
noflras  vires,  nifi  impocencia  ilia  per  noftram  cuipam  fic  concrada ; 
auc  ubi  quid  nobis  ignorantibus  fit  adum,  nifi  per  fupinam  negii- 
gentiam  ignorantia  obrepfcrit,  &  intra  gradum  diligenciae,  quamad* 
hibere  cenebamur.  Deniq;  imputari  non  potcfl  permi/Iio  adionis 
bons,  quam  defado  quidcm  prohibcre  poceram,  fed  nondebebam. 
Sic  nihil  ilie  mihi  pocefl  imputare,  qui  meo  rne  jurc  uci  permilit,  feu 
non  impedivit,  ioC,  qui  nuilam  mihi  injuriam  inculit^. 

CAPllT     VI 

DE  NORMA  ACTIONUM  MOR ALIUM, 

feu  de  LEGE  in  genere. 


; .  Ltx  diffen  a  cofiftUo  j 

3.  Et  JHYC. 

<#,  .^tdfit  lex  ? 
j.  .^id  olfligatio'^ 

6.  Uridefitut  qnispofifit  oUigari  ? 

7.  Sfhi  ipfi  nemooUiimr.r.         (riorem,  ^ 

8.  ^ii  olligandus  efl^  debet  hahere  fupe-  j  ^  7.  Lege  c^uis  ohligetur} 

9.  Undeftt-,  ut  quis  altm  pojfit  oUigationem  j  ^  ^.  Legii  divifiq. 

injungeref 


0.  Idnon  effie  ex  nttdls  virtbns  : 

1 1 .  Ne^^  exfoU  natur^  prxflaniia, 

1 2.  ^uid  vis  obligati  onibm  add.at  ? 
-13.  Legislator  &  lex  d^beiit  ejfe  cognita» 
14.  T_artes  legis  effentides  ^ha  ? 
ij.  P ermijfto  legis  qtiid  ? 
1 6.  Materia  legum. 


CAPUT  yh  7^ 

Dlfpiciendum  porro  eft  dcnorma  illa  morali,  fcu  delege  ^ad 
quam  adlioncs  morales  debent  cxigi,  &  ad  quam  ubi  con« 
gruunt  yel  non  con^ruunt,peculiarcs  qualicates  fortiuntUfa 
Ubi  ante  omnia  accurate  difcernenda  eil  lcx  ab  illis 
rcbusj  qua?  cum  eadcm  cognationem  aliquam  habere  videntur,  & 
ideo  a  quibusdam  cum  ea  confunduntuis  uti  ^^conjlltumifal^Hm:>  & 
ju6.  Et  a  confilio  quidem  lex  diifcrc,  quod  per  illud  rationibus  ex 
.  ipfa  rc  petitis  ad  fufcipiendum  quid,  auc  omittcndum  adduccrc  quis 
conatur  illum,  in  quem ,  falcem  quoad  prsefens  negotium,  potefta- 
tem  non  habet,  fic  ut  obligatio  nulla  eidcm  adferatur,  ^^6.  in  arbi- 
trioipfiusrehnquatur,  fequi  veHt  confilium,  an  minus.  ^  Lcx  vcro 
Heec  &  ipfa  fuis  non  debeaccarerc  racionibus,  hse  camen  proprie  cau- 
fa  non  funt,  quarc  ipfi  obfequium  pras/l:etur,fcd  poccilas  prxcipien- 
tis,  qui  ubi  voluntatis  fu^  decrecum  fignificavit,  obligacionemfubdi- 
to  adfert  omnino  juxta  prsefcriptum  fuum  faciendi;  ctfi  fors  ipfira- 
tioncs  prascepti  haut  ita  liquido  adpareant.  Huc  fere  redeunt,  quae 
traduncur  Hohhefw  de  Qve  c.14-.  §.  i.  Confilimn  eft  frdceftum^  mquoratm 
quare  fdreamus,  Jumitur  ahivfarcj  qu<g  frdcrpkur,  Lcx  autcm  fcu  man- 
datmi^  efl  pri£ceptum^  m  quo  fareridi  ratio  defumitura  volmtate priscipieft^ 
tis.  Proprie  emm  non  dtcituYy  ftc  vold,ficjuheo»  nift ftet.fr 0  ratione  volun- 
tas.  Adcoqjlegibus  obeditur  non  principalitcr  propter  rem  ipfam^ 
fcd  propter  voluncatem  praecipientis.  Inde  quoq;  lex  eft  ejus.quipo- 
teflatem  hahetin  eos jquiht^  pfi^cepit  \  confilium  ejus,  qui  poteftatem  non  ha- 
bet,  Facere  id  quod  lege  prdcipitur,  offtcij^  qu&d  confilio,  arhitrtj  efl.  Con- 
fiiium  dirigitur  adfinem  f;/<^,  cui  prdcipttur.^  eumq;  finem  hic  ipfe  ^fli- 
mare,  &  probare  potefl.  Lex  autcm,  ucutf^pc  quoq;  habeat  finem 
ad  eos  tcndcntem,  quibus  pnecipitur;  horum  camen  non  efl:  finem- 
seflimare  aut  reprobare,  fed  eundem  determinac,  qui  pr^cipit.  Con- 
filium  nifi  volentthusnon  datur ;  lex  etiam  nolentthus  fertur.  Demfji^  jm 
confiltarij  tollitur-  arhitrio  e']m.^cui  confilium  datnf.-jm  legislatoris  nen  toili-^ 
tnr  arhitria  eju^^  cui  imfomtur  kx.  Add.  1.2«  §.  <SX>.  mandati. 

§.  2.  Neq;  vero  fac  accurace  illi  antiquorum ,  qui  legcs  «ojvceV 
m}\'^r\'<ia'(;  &  ofzoAoyiug  comunes  convcntiones  fubinde  vocant.  Sicut  apud 
ifocratm  adverjm  Calitmachum  lex  de  amneitia  /^^  mKem  (my^'m^  vo- 

cacur^. 


Bo    _  LIBRI    L 

cacur:  &  Arlfiotekm  'Bhetor,  ad  Alexandrum  c.  I.  2,  3.  &  palTim  apud 
Grascos.  K^^xxdiVwnjfiumHalicarnA.^.diviiim^^Tuv^ny.a^  eJveti  aoiveig 
7d^ea)tfT^g  vofi8^,  leges  e[fe  commune  civltatis  connjentum.  Prsetcrquam 
cnim  quod  ncc  divinas  poficiv^,  nec  naturalcs  leges  a  convcntionc 
hominum  ort^finc,  adeoq;  ad  civiles  duncaxac  leges  ea  adpcUacio 
percinerc  pofTic;  nch^equidcm  propric  patfla  aut  convcncioncs  func, 
licec  in  confticucnda  poccflate  civili  legislacoria  pada  incervener  int. 
Equidem  facis  adparcc,  Gr^cos,  uci  in  aliis  dogmacibus  policicis,  ica 
&  heic  democracicas  fuas  civicaccs  ob  oculos  habuiffc :  in  quibus  quia 
lcges  rogance  magiflracu,  &  fcifcencc  ac  jubence  populo,  adcoq;  vc- 
luc  per  modum/l:ipulacionisfcrebacur,convencionis  vocabulum  illis 
fuic  cribucum.  Quanquam  nc  hanc  quidcm  ob  caufam,  quod  ma- 
jor  pars  popuU  debeac  confentire,  leges  democratic^  pa£la  proprie 
yocari  poflunc.  Nam  confcnfus  iflc  duncaxac  eil  modus,  quo  vis 
fummi  imperij,  quod  penes  coetum  univcrforum  eft,  fefe  cxplicat; 
dum  illud  pro  voluntate  &  deereto  univerforum  habccur,  in  quod 
major  pars  confcnfit.  Sic  uc  longc  alia  fic  efficacia  fuffragii,  quod 
circa  decrecum  aliquod  conficiendum  finguli  ex  conciUo  ferunc;  & 
confcnfus,  qucm  quis  circa  padum  ineundum  declarac.  Nam  hcic 
qui  non  confenferic,  non  cenetur,  neq;  aliter  padum  coire  potefl:: 
illic  autem  etiam  non  confentiens  per  fuffragia  plurium  obflringi- 
tur.  De  c^tero,  qua^  inter  padum  &  legem  difFcrentia  fit,  m  apri- 
co  efl,  VaB^um  enim  efi  fYomiffum  i  lex  mandatum.  In  faBis  dicitur^ 
faciam:  in  legihf^^^zQ,.  InpaBis,  cum  eadem  in  originefuaanoftro 
arbicrio  depcndeaDt,  pri^  determmatuy\  qmd  facicndum  fit^  quam  ad 
fdciendum  ohligamur :  in  lege  autem^  qu^  poteflatem  alterius  in  nos 
fupponic,  ante  ohligamur  ad  faciendum :  quid  veyo  faciendum  [it,  fofi 
determmatur.  Adeoq;  pado  non  tenctur,  nifi  qui  fuo  confenfu  fefc 
obfbrinxerit;  lege  aucem  obhgamur,  quia  ancea  ejusdem  autori  ob- 
fequium  debebamus.  vid,  Hohbef  d.  1  §.  %. 

§.  3,  Dcniq;  juris  vocabukim  uti  cum  lege  fa^pe  idem  fignifi- 
cat,  ubi  cumprimis  pro  complexu  legum  ponitur;  itacavepdum,  ne 
pro  lege  id  accipiamus,  quando  poteftatem  ahquid  agendi^  legibus 
concefiam  auc  reUclam^  notat.  v.  g.    Ne  quando  hoc  vel  illud  lege 

divina 


CAPUT       VI.  81 

divina  faciendi  jus  tfCe  dicicur:,  putemus,  idem  lege  divina  pr^cepcum  5 
adeoq;  redle  a  nobis  fieri  pofle,  eciam  fi  legibus  humanis  incerdica- 
tur.  Cum  enim  homo  illa  omnia  poteilatem  agendi  habeat^  qu^  a 
viribus  fuis  naturahbus  proficifci  poifunt,  nifi  qua;  per  legem  pro- 
hibetur ;  indc  ufus  loquendi  fert,  ut  quac  legis  ahcujus  fpecie  non 
interdicuntur,  cx  illa  lege  eadem  agendi  jus  efle  dicatur.  Igiturin 
hoc  quidem  fignificatu  jus  ad  hbertatem  percinec :  lex  vero  vincu- 
lum  ahquodnocac,  quo  hbercasnacurahs  conltringicur, 

§.  4.  In  gencre  aucem  lex  commodiflirne  videcur  definiri  per 

decrecum,  quo  fuperior  fibi  fubjedlum  oMigac,  uc  ad  iflius  prsefcrip- 

cum  adliones  fuas  componat.    Ubi  parum  pucamus  incereflc,  legem 

quis  decrecum  vocec,  an  oracionem;  modonon  credacur,  ad  lcgem 

efle  neceflarium,ut  viva  Voce,  auc  verbis  in  fcripcum  relacispromul- 

gecur:  cumfufficiac,  fi  qualicunq;  modo  voluncas  legislacoris  fubje- 

0:is  innocueric,  eciam  per  incrinfecam  congenici  luminis  fuggeftio- 

nem.     Inde  inucilem  arbicramur  fubcihcacem  Hobbefij  de  cive  c.  3.  §.  ult, 

dum  legcs  nacurse  cacenus  duncaxat  lcgum  vim  obcinere  cradic,  qna^ 

tenui  mfiripiiris_  facris  oratwneDElJunt  -promulgatdii  non  mtem  quate- 

nus  funt  conclufiones  c^udidam  ratione  intelleciiZ  de  agendts  ^  omittendis. 

Sane  enim  ex  didlamine  racionis  non  incelligicur  folum,  Icgum  nacu- 

ralium  obfervanciam  efle  generi  huraano  proficuam,  fed  &  DEUM 

vclle  ac  jubere,  ut  morcales  ad  iflarum  normam  adliones  fuas  diri- 

ganc.    Id  quod  ad  efTcnciam  legis  fuflicic.     Quanquam  &hocrcpo- 

ni  pofTic,  leges  narurales,  cciam  uc  func  didlamina  racionis^  nonpofle 

alicer  quam  pcr  modum  oracionis  concipi.     Circa  Grociani\m  defi- 

nitionem  1. 1.  c.i.  §.  ^.  dum  legem  dicit  obligare  ad  id,  quod  recium 

f/i?;,notandum;ipfum  fupponcre,  dari  ahquod  juflum  &  redum  ante 

legem  &  normam ;  adeoq;  legem  natura^  rc6Ium  non  faccre,  fcd 

jam  antea  exiftens  duntaxat  fignificare,  De  qua  hypothefi  quid  fen- 

ticndum,  fupra  a  nobis  fuit  expoficum.    De  cseceroilhidplanumcfl:, 

fub  legibus  comprchendi  non  folum ,  qu^  ad  jufliciam  propric  di- 

dam  pcrcinenc,  quce  ex  obhgacionc  perfeda  aliis  exhibenda  dirigic,- 

fed  &  quse  ad  alias  vircuces  fpcdant,  &  in  ipfb  agente  terminantur. 

Qua  racione  legcs  contra  ebrietatem,  &  alias  inccmperantise  fpecics, 

L  quas 


^  LIBRI  t 

qu2E  ipfi  patranti  plurimvim  obfunt,  ferri  pofTunt  &  folent.  Huc  per-- 
tinetlex  Zaleuci^  Sf  quis  tocrenfmm  dgrotans  'vmummerumbihijjet ,  niji 
iuhente  medico^  enamji  adfnjiinam  'valitudincm  rediijfetj  mors  ei  Jupfhci-^ 
nmerat €o?ijlttutumy  quoniam  nonjujjus  bihcrat.  apcd  ManumN.  H.I.2, 
cap.  ^7.  qu2E  poena  tamen  finc  dubio  nimis  eil  rigida.  Huc  fpe- 
£lant  quoq;  ieges  fumtuariae ,  quac  modum  prajfcribunt  expen^ 
fis  in  VK^um;,  veftcs,  xdificia,  aliumq;  adparatum.  In  quas  fi 
quis  peccaverit,  nemini  facit  injuriam,  cum  eosfumtus  de  fuofaciat, 
Neq';  tamen  dubium,  quin  civis  ad  parfimoniam,  quas  cuiq^  maxime 
prodeft,  per  leges  adftringi  quear. 

§.  f.  C^terum  cum  in  definitione  legum  didum  fit,illas  a  fu-. 
periore  proficifci,&  in  fe  habere  vim  obligandi ;  neceflarium  vidctur 
hoc  loco  oftendere,  quid  obligatio  fit,  &  unde  oriatur,  nec  nonquis 
obligadonem  rccipere,  &  udquis  alterum  obligare  queat;  feuquod 
codem  redit,  unde  fit,  quod  quis  alteri  pro  imperio  quid  injungere 
poflit.  Obligationem  igitur  fupra  definivimus,  per  qualitatem  mo- 
ralcm  operativamy  qua  quis  pra^ftare  aut  pati  quid  tenetur.  ICti 
Romani  vocarunt  vinculum  juris,  quo  neceffitate  adftringimur  ali- 
cujus  rei  pra^flanda^.  Jnjicitur  enim  pcr  eandem  velut  frccnum  ali-- 
quod  moralc  noflrs  agendi  libercati,  ut  in  diverfam,  quam  quo  illa 
ducit,  parccm  tcndere  re6ie  non  pofTimus.  Etfi  per  cam  voluncas 
Bautquidquam  ita  ftringi  queat,.uc  farltemde  fado  in  divcrfa  abire 
non  detur,  Quo  fenfu  verum  eft  illud  Arnani  inhptcfetol.lV.  c.  12, 
^owp^cncog  dykojpiaq  ^^nq  ytv^ii^.  altena  udluntati  nemo  dominatur.  Por- 
ro  licet  multa  alia  voluntati ,  ut  in  alterutram  partem  vergat ,  mo-- 
mentum  adferant,-  hoc  tamcn  obligatio  prse  iftis  habet  peculiarcj 
quod-ea  vclut  naturali  aliquo  pondere  voluntatem  premant,  qua 
remocoha^c  ad  indifferenciam  fuamukro  redeat:  obligatio  veromo- 
rahter  voluncatem.  afficiac,  &  peculiari  quafi  fenfu  eandem  intrinfe- 
ee  imbuat,  ur  in  fuas  tftioncs  ipfa  cenfbram  exerccrecogatur,acma- 
io  feipfam  dignam  judicare,  ni  pr^fcripcse  fefe  norm.a;  reddiderit 
conformem.  Fc  in  hoc  prajcipue  obligatio  difFerc  a  coadione,  quod 
licec  ucraq;  ulcimo  mecum  aliquem  oftencet;  ha?c  camen  excnnfc- 
€us  rantum  voluncacem  concuciats  &  in  elettionem  rei  ingratse  per 

foluna; 


CAPUT.    VI.  Sl 

folum  fenfum  imminentis  mali  impellat:  obligatio  autem  infuper 
efficiat,  ut  quis  ipfe  adigatur  agnofcere,  fibi  non  immerito  acciderc 
malum,  quod  a  propofica  regula  dcvianti  cfl  propoficum,  cum  ul» 
tro  candcm  fequenti  iftud  dcclinare  licuerit. 

§.  6,  Quod  igitur*homo  aptus  fic  ad  recipiendam  obligatio*" 
ncm,  una  quidem  caufa  efl,  quia  voluntatem  habet,  qua:  in  utramq; 
partem  fefe  fi:ed:ere,  adeoq';  ad  normam  aUquam  moralem  fe  com-  - 
poncrepotcft;  fecus  atq;  illa  ehtia,  qux  ad  uniformem  agendi  mo- 
dum  intrinfecc  funt  determinata.     Ex  quo|confequirur,  ut  quatenus 
nuUa  ab  cxtrinfcco  principio  neceffitas  accefTit,  homo  intclligatur 
!iber^&  habcrc  poteilatem  agendi  omnia,  qu^  per  vires  naturales 
ab  ipfo  pollunt  effici.    Quin  &  ubi  £^^z  ad  aliquid  femcldetcrmina- 
vit,  feu  ubi  quid  clegit,  ac  fecum  conilituit;  in  co  tamcn  decreto, 
quatcnus  confideratur  ut  ab  ipfius  voluntatc  profcdum,  hautquid- 
quamtanta  viscft,  quinidcm  rcdle,  quando  lubitum  fuit,  mutare, 
aut  toUerc  ipfe  qucat ;  nifi  extrinfecus  accedat  aliquid,  quod  volun- 
tatem  femel  determinacam  ac  dcclaratam  mutari  prohibeat.    Nam 
cunc  homo,  fignificato  voluntatis  fua:  decreto,  occafionem  prsebere 
poceft,  ut  ab  illo  deinccps  difcedere  fas  ipfi  non  fit.    InteUigitur  au- 
cemmutatio  in  voluntatc  fada,  nonfolum  quando  quis  exprelTe  fi- 
gnificat,  fibi  prius  placitajam  difpUccrc;  fcd  etiamcum  quidfccit, 
quod  cum  priori  voluntatis  decrcto  ftarc  non  potefl.    Ex  quo  fun- 
damento  quoq;  deducenda  func,  quar  ab  ICcis  fliper  fxmtentia  cra- 
duncur.    Si  enim  ultima  &generaUs  caufa  qu^ratur,  quare  in  qui- 
busdam  aiflibus  pcenitentia  fic  Ucita,  in  aUis  minus,  nuUa  rcperitur 
aUa,  quam  quia  in  quibusdam  extrinfecus  acceflit  vinculum,  quod 
voluntatem  femel  declaratam  prohibeac  mutari ;  in  reUquis  aucem 
Voluntas  intrinfecje  fuas  Ubertati  fuic  reUdla.    Prius  autem  ut  pluri- 
mum  fieri  fuevit,  quando  alter  cx  ifla  voluntatis  mutatione  infigni- 
£cr  cflct  laedcndus;  adcoq,  inde  occafio  foret  oricura  fociaUtatcm  & 
amicitiam  inter  homines  abrumpcndi.     Ex  quali  voluntatis  fignifi- 
catione  altcri  jus  quacfitum  effe  dicicur,  per  quod  jam  habeat  facul- 1 
tatem  aUquid  ab  altero  exigendi,  uc  fi  id  non  pr^fletur,  eciam  vim 
adhibcre  poflit,  abs  fe  auc  fuperiore  profedam,  prouc  in  nacurali  li- 

L  ^  bercate, 


M 


04  LIBRI    I 

bertace,  auc  in  civicate  quis  degic.    Igicur  quando  cx  declarata  mca 
voluncate  alceri  jus  non  ell  qu^firum,  ibi  poeniccre  mihi  pro  iubicu 
licec.    Tunc  aucem  jus  nondum  efl  qu^fitum,  quando  a  fuperiore, 
cuiin  nos  imperium  competit,  alteri  non  eft  concefla  facuicas  exi- 
gendi  id,  quod  ab  altero  fuit  fignificatum.     Unde  &  hoc  patet,  qua- 
re  lcges  pofitivse  ab  illo,  qui  tulit,  iterum  abrogari  poflint:  quia  fci- 
licct  nemini  ex  illis  tale  efl:  jus  qucefltum,  cujus  vi  exigere  is  pofllc, 
uc  ill«  leges  perpecuo  maneant.    Etfl  non  pauca;  civitates  per  jusju- 
randum  in  kges  conceptum  earundem  mutabilitacem  collere  infliicu» 
crinc. /  Imo  flvel  maxime  calis  claufula  fic  addica,  pofl:erius  decre- 
tum  ifl:i  repugnans  irricum  fore,  mucari  nihilominus  poceric,  modo 
per  eam  claufulam  nemini  fic  jus  qu^ficum.    Abfurdum  enim  efl:, 
per  fl:acutum  prscedens  ftatutum  futurum  velle  fruftrari.    Abfo- 
iuta  quippc  potefl:as  feipfam  conftringcre  ncquit,  neq;  quod  natura 
cfl:  revocabile  figi  potefl.     A^ud.Thucydidem  1.2.,  Athenienfes  milie 
talenta  inarce  reponunt,  capicis  poena  indidta,  fi  quisfuaderetautde- 
cernerec,  uc  in  alios  ufus  ea  pecunia  converteretur,  nifi  hoftcs  claflc 
urbem  aggrederentur.    Et  tameniidem  ex  dcfediione  Chiorum  me« 
£u  perterriti  eam  legem  deinceps  antiquant,  apud  Uundem  1.  g.  Quan- 
do  aucem  principes  conftituciombus  quibusdam  exprefle  addunt;  li- 
cet  peculiari  refcripto  quid  illis  adverfum  juflerint,  ei  tamen  a  magi- 
flratibus  autjudicibus  non  eflc  parendum:  id  non  eum  habet  efle- 
<aum,  quafi  iftas  abrogare  ipfl  ncqueant;  fedpotius  figniflcant,  po- 
fl:criora  rcfcripta  non  efle  feriai  autflbi  per  imprudentiam  excidifle, 
Quandoq;  ctiam  fubcilihac  artc  procacium  petitorum  importuni- 
tatcm  amohuncur,  quibus  apcrte  negare  non  fuflinebant.  Add.  1. 1. 
&2.  C.  fiex.refiripto  mpu  petantur.     Accurate  tamen  diftingvcn- 
dum  intcripfam  lcgcm  poficivam,  &  jus  illud,  quod  occaflone  ejus 
legis  efl  qu^flcum.     lUa  abrogari  a  legislatorc  iterum  poteft,  manen- 
tetamen  jure,  quod  occaflone  legis,  quamdiu  iila  duravit,  fuic  par- 
tum.     Nam  flmul  cum  iegeomnes  ejus  cfFcdus  ancegreflbs  toilerCj 
iniquifliimum  forec.  v.  g.     Si  in  civitate  lcx  flt;  uttpaterfamtlm  fuper 
re  Jua  legapty  itajusefto ;  fane  licebic  legislatori  eam  teflandi  licenti- 
ai-a  citcumfcribcrc;  &  conflicuercj  ut  deinceps  omnes  hereditaccs 


CAPUT    VL  Sf 

cx  intcftato  dcfcrantur.  Iniqvum  tamenforcc,  bona  per  tc/lamen- 
tum  adquirica  illis  adimere,  qui  hsredicates  crcverant,  priori  lcgc 
adhuc  fubfiftcnte.  Sed  &  feparandi  func  a  lcgibus  alij  adtus ,  qui  a 
fummis  imperantibus  rufcipiuntur,  nc  quis  crcdac,  omnes  eorum 
legitimas  donacioncs,  alienationes,  dt  convcntioncs  pofTc  ab  ipfis, 
aui  corundem  fucceflbribus  rctradlari.  Nam  pcr  cales  a^lus  aliis  jus 
qusEfitum  eft,quodinvitis  eripi  nondebet.  Inde  adparcc,  quando 
quis  fuo  juri  renunciat,  non  ncccflarium  eftc  exprcflc  addi ;  ♦nihil 
ab  ipfo  aut  hsercdibus  contra  illam  cefli®nem  ccntatum  iri^  aut  fi 
quid  tcntatum  fucrit,  id  pro  irrito  &  nullo  cfte  habendum.  Nam 
cum  cjusmodi  ccftionc  juri  quis  fuo  in  rem  aliquam  fcfc  pcnitus 
abdicet,  idq;  in  alium  translatum  proficcatur  ,  etiam  citra  illam  clau- 
fulam  intclligebatur,  illum  nullo  cum  eftcdu  deinceps  circa  illam 
rem  difponcrc,  in  quam  eidcm  nihil  juris  amplius  compccit.  Ex 
eadem  ratione,  quia  vivo  tcftatotc  ex  ccftamenco  nemini  adhuc  jus 
eft  quseficum,  ccftamencum  licec  mutare,  ctiam  ubi  taHs  claufula  fic 
addita;  ne  pofterius  teftamcntum  valcac.  Nam-haec  illud  quidem 
efticit,  ut  pofterius  non  cx  feria  voluntate  profcd:um  praifumatur  t 
fi  tamen  illa  claufula  poftcrioriceftamcnco  revocaca  fic,  prius  uciq; 
nuUum  eric.  Sic  &  rcgularicer,  fi  incer  inftrumenta  difpoficionum 
&  convcntionum  fupcr  eadem  re  pugna  deprehendatur,  pofterius 
priori  derogabit. 

§,  7.  Ex  didis  quoq;  coUigi  potcft,  quare  quis  fibi  ipfi.  neque- 
at  obligari,  fcu  quare  quis  fecum  conventionem  inirc,  auc^  fibi  quid 
promittercncqueat,  quod  nonnifi  feipfum  fpc<Stat.  Scilicct  eui  per- 
obiigacionem  jus  qusericur,  hoc  ipfi  rcmicccre  eft  intcgrum,  ubi  in 
fraudem  tcrcij  id  non  cedic.  In  hoc  aucem  cafu  idcm  eft  obligans 
&  obngacus,  feu  cui  jus  quseficum  eft,  &  qui  obligacur..  Ergo  fi  vcl 
maximc  quis  fe  ipfum  fibi  obHgare  dcftinarct,  fruftra  tamen  id  eftj 
cum  liberarc  fc  arbitrio  fuo  citra  pra^ftacionem  aHcujus  rei  pofIit:_». 
Id  quod  qui  poccft,  jam  adu  ipfo  liber  eft.  Addc,  quod  nulla  ejus- 
modi  obhgacionis  eft  fucura  uciHcas,  cum  nec  prasftando  quid  alicui 
acccdac,  nee  inccrmicccndo  dcccdaC:,  quando  quis  ftbiipfi  dac  auc  de- 
negac.    Add. Se^aa  dehenejicijs  1.  V.  c.y.feqq,  Quando  aucemdicicur, 


SS  LIBRI    l 

V.  g.  quemlibet  obligari  ad  fe  ipfum  confervandum,  rcnfus  ifte  eft; 
obligacionis  iliius  liomini  inhsercncis  exercicium  in  ipfo  homine  ter- 
minari.  Quae  tamcn  adDeum  legis  naturaUs  aucorem  refertur,  tan- 
quam  illum,  cui  ejus  obHgationis  cxcrcitium  exigendi ,  ejusdemq; 
negle(Sum  vindioandi  jus  fic.  '^dcoq;  hadenus  homo  feipfum  con- 
fcrvare  ccnetur,  quatenus  Dei  fervus,  &  focictatis  humanx  pars  eft, 
cui  fefe  utilcm  jufRi  Dei  pr^flare  debet.  Sicuci  &  dominus  fervum, 
&  avitas  civem  tcQ:c  pledlcre  poteft,  fi  feipfum  ad  labores  &debica 
munia  ineptum  reddidcrit.  Atqjhoc,  quod  ncmo  feipfum  fibipof- 
fit  obligare,  procedit  non  folum  in  perfonis  fmgularibus,  fed  &  in 
integris  coetibus  atq;  focietatibus.  Qiiod  autem  aUqui  tradunt,  in- 
tcrdum  homincm  fibi  ipfi  jurare,  putaj,quod  hoc  veiillud  fitomiffu- 
rus,in  quod  ipfum  pravus  adpetitus  rapit^id  aiiquatenus  rationem  voti 
habet,  cujus  exadtio  penes  Dcum eil:. Conf.  Felale?^.  ad  Grot.\.%.  c.i5.§.i. 

§,  B.  Altcra  autem  caufa,  quare  voiuntaci  hominis»  ad  nor- 
mam  fefe  componere  idone^,  eadem  prarfcribi  poflic  cum  hoccffc- 
£tu,  uc  eam  fequi  utiq;  teneatur,efl,quodisa  potcftate  fuperioris  non 
fit  immunis-     Hasc  duo  faciunt,  ut  homo  fic  capax  obHgationis,  ex 
principio  extrinfeco  accedentis.    Nam  ubi  alicujus  agentis  vires  pcr 
naturam  ad  uniformem  agendi  modum  funt  alligatae ,  ica  ut  motu 
intrinfeco  in  diverfum  nequeant  difcedere,  adio  phyfica,  non  mo-  ^ 
rahs  producitur,  qu^  cx  ncceflltace  pocius,  quamexobligacionepro- 
venire  dicicur.    Ubi  vcro  quis  neminem  agnofcic  fuperiorcm,  nul- ; 
ium  adcft  validius  principium  excrinfecum,  quod  interiori  hbercaci^ 
fr^num  pofTic  injicere.    Ec  fi  maxime  is  in  agendo  certum  modum  ] 
obfervcc,  &  a  quibusdam  aflionibus  conflancerabfliineac;  id  non  cx  ' 
obligacione  aliqua,  (^cd  proprio  ex  beneplacito  facerc  inceUigitur.  Sc- j 
quitur  ergo,  ut  iile  obligationis  flt  capax,  qui  &  normam  prlRcrip-| 
£am  potefl  cognofcere,  &  voluntatem  habet  intrinfece  hberam,  &  | 
in  diverfa   flexilcm;  quae  tamen,  ubi  norma  per  fuperiorem  fuericj 
impofita,  fentiac  ab  eadem  fibi  non  effe  difcedcndum.    Quah  natu- 
ra  hominem  cfle  pr^ditum  patcc,  | 

%  p.  Introducicur  autem  obligatio  in  animum  hominispro-i 
prie  a  fupcriorej  i.e.  taHj  cui  non  folum  fmc  vires  malum  aliquod  I 

reprsc- 


CAPUT    VI  $7 

repr^rentandi  conrranitentibus,-  fcd  &  cui  juftae  fint  catafej  qnare 
poftularc  queat,  exfuo  arbicriovoluncatis  nodix  libercatem  circ«m- 
fcribi.  Talia  enim  ubi  in  aliquo  fuerinc,  poftquam  quid  velicfigni» 
ficavic,  necefTum  efl  in  facultace  racionis  compoce  oriri  mecum  reve- 
rencia  cempcracum;  illum  quidem  ex  ipfius  pocencia^hanc  autem  ex 
confideracione  caufarum,  quze  eciam  remoto  metu,  &  per  modum 
confilij  fufRcere  debcbant  adipfius  voluncatcm  ampledendam.  Un- 
,dc  arbitramur  jus  injungendi  alteri  obligacionem ,  fcu ,  quod  eodcm 
rccidit,  ju?  alteri  impcrandi,  legefq;  prxfcribendi  non  oriri  a  folis  vi- 
ribusj,  neq;  eciam  ab  V7n^x*i  ^"^  praeflancia  nacur^.  Equidem  fola; 
vires  contra  inclinacionem  meam  eo  me  pofluncpermovere,  ucma- 
lim  akerius  volunfati  tancifper  parerc,  quam  ejufdcm  vim  experiri.. 
Ifthoc  tamen  mccu  remoco  nihil  obflat,  quominus  meo  potius,  quam 
ipfius  arbicrio  agam.  Et  ubi  quisnil  nifl  vim  pocefl:  allcgare,  quare 
cgo  ad  ipfius  arbicrium  me  debeam  componerc;  nihil  prohibet,  ubi 
racionibus  id  mcis  conducere  judicavero,  omnem  viam  ccncare,,  cx^ 
cuffa  iflius  vi,  libercacem  meam  vindicandi. 

i  §.  10.  Quo  loco  expendi  merentur,  qu^  tr&dit  ffohhef  tde  Civc 

JC.  If .  §.  f .  In  regno  DBI  naturali  jm  fegnandi^  S"  puniendi  eoSy  qui  leges^ 
fuM  vwlanty  ejje  afda  fotentia,  itrefifithilK  Idq;  hoc  modo  probare  fa- 
tagit.  ^m  omne  in  alios  velefi  a  natura^  velafdBo.  A  natura  idjm 
derivatHf,  eo  tffo  quodfer  naturam  non  efi  fuhlatum.  Cum  emmperna- 
ttiramjm  effet  omnihw  in  omma,  unicuia^jm  erat  in  omnes  regnandi  t^ft 
naturA  coAvtm.  Id  tamen  intcr  homines  abolitum  ob  mutuum  mc- 
tum  ex  arqualitate  virium  refukantem,  qu^  bellum  crac  paricura  ge- 
nerihumano  exiciofum.  ^uod  fi  quis  c^teros ptentia  mtantum  an- 
teijfetj  0t  refifiere  ei  ne  omnes  quidem  conjuncfis  virihus  fotuiffntf  ratio- 
quare  dejure  a  naturafihi  concejjb  decederet^nulla  omninO'  fuifiet.  Man- 
(iffit  igitur  iffijus  dominij  in  cdteros  omnes  propter ^otentta  exceJjHm,  qud 
&Je  ^  illos  confervare  ptuijjet:  Jis  igitur,  quorum  fotentidi  tefifii  non 
fotefiy^^^per  confquens  Beo  omnifotenti),  jm  dominandi  ah  ipfi  fotentia 
derivatur.  Enimvero  in  his  non  unum  eft,  quod  cenfuram  merea- 
tur.  Nam  primo  nefcio  an  facis  coh^reant  illse  locutiones;j/^ /?;^- 
pr*andi ex  folis  virihm efi  a natura  concejjhm-y  & idcm  jus  a  natura  de- 

rivatur,.. 


88  LIBRI    I. 

rivatur,  eo  iffi  ep.od  a  natura  r^on  ftt  fihlattim,    Alias  cnim  non  ftacim 

quod  a    me  non  eil  fublatumj  illud  a me  cfl  concefiiim.    Ft  <i\\mnon 

jublatum  &  micejjkm  ejje  unum  &  idem  non  fic,  videri  poffic  ab  alio 

pnncipio,  quam  a  natura,  jus  illud  cfle  concefliim.    Dcinde  id  prin- 

cipium,  natura  dedit  jus  ommhus  m  omma,  dcxtre  efl:  cxplicandum, 

Jwsipfi  efl  libertas,  quam  quisqjhabet  tacultatibusnaturalibusutendi 

fecundum  rcdam  rationcm.     Senfus  igitur  didi  principij  hic  erit. 

Per  nacuram,  i.e.  remotaomni  legc,  cuiq;hcec  vinbus  fuis  naturali' 

bus  uti,contra  quemcunq;  fua  cuiq;  ratio  cafdcm  adhibendas  di£li- 

tat,  &  quidem  ad  fui  confervationem.    Atqui  ex  h©c  non  confe- 

quitur;  per  folas  vires  naturales  poffe  alteri  obhgationem  proprie 

di6lam  mjungi     Diverfa  quippe  func  cogerc,  &  obligare.     Illud  fb- 

lis  viribus  naturahbus  pocefl  effici;  hoe  vero  ncquaquam.    Nam 

ex  mentc  Hohhefij  in  flatu  naturaU  uti  jus  cfl  alios  cogendi ;  ica  alij 

cogentibus  jure  refiflunt.     Atqui  cum  jurc  refiflendi  obUgatio  fimul 

ftare  non  poceft.     Obhgacio  cnim  pr^fupponic  cales  caufas,  qu^  in- 

trinfcce  hominis  confcienciam  ita  aflicianc,  uc  ex  propriac  racionis 

didtamine  judicec,  non  rc6le,  adeoq;  non  jure  fefe  refiflere.  Ecquan- 

quam  concra  racionem  fic,  incaflum  concra  vires  fuperioris  tenderc, 

&hoc  modo  fibi  gravius  malum  arceflere;  (Pindafus  Pythior.  od.z 

Tpfj)  Ksvjpov  ^s  ivt  ^jx-Aif^sfjLiv  TsXsl^ei  eXiS-n^^  oifjL(^-,  Contra ftimulum calci' 

trate  eji  luhrica  njta :)  remanet  tamen  jus  omnes  vias  tentandi,  fi 

qua  etiam  per  vim  alterius  vis  poffit  excuti,  aut  fubterfugio  cludKJ 

Id  quod  itidem  cum  obhgatione  proprie  did;a,  &  quae  a  Grotio  paS4^ 

fim  extnnJecA  opponitur,  nequit  confiftere.     Adeoq;  per  nudani 

Vim  non  ipfum  jns  refiflendi,  fed  tantum  cjusdem  exercitium  cxtinf 

guicur.     Declararipocefl  res  exemplo  brucorum,  quibuscum*homi-i 

ncs  in   flacu  exlege  vivimus.     Quaecunq;  eorum  viribus  fupcrare) 

poflumus,  fubjugamus,  &  fervicio  noflro  admovemus.    Afl  fi  quai 

Vim  noflram  effugere  pocuerinc,  nemo  injuriam  fibi  ab  ipfis  fa-i 

£tam  quericur.     Nee  eft,  quod  quis  regerac,  bruca  obligacionis  nonr 

efle  capacia,  adeoq;  non  nifl  fola  vi  pofle  flringi.     Nam  &  ipfe  M»^-'^ 

befide  Ciye  c.g.§.2.  agnofcic,bello  capcum,obhgacionisuciqjcapacemji 

,quoufq'i  folis  vincuhs  nacuraUbus  coercecur,  nulla  obHgatione  conci- 

neri 


CAPUT  VI.  S^ 

sieri,  priusquam  pa^luffi  ^  fides  intcrccfl^ric ;  adeocfi  talem  fefe  cap^ 

tori  per  fugam  fubtrahcre,  aut  eriam  vi  in  eundem  infurgcre  poflcp 

quamprimum  commodam  occafionem  naclus  fucric.     Exhifceigi- 

cur  rationibus,&  quia  non  fatis  dignum  id  bonitate  divina  videturj 

hautquidquam  jus  dominandi,  feu  imperium  Dei,  quatenus  notas 

vim  imprimendi  obHgationem  animis  hominum,  cx  fbla  &  nuda 

ipfius  omnipotcntia  derivandum  arbitramur.     Qux  porro  sb  I/^ft  cx 

Sacris  Literis  proferuntur,  ifthanc  thefin  non  adilruunt.     Quando 

Peus  ad  potentiam  fuam  provocat,  circa  calamitates  Jobo  immiflas, 

ex  eo  non  confequitur,  Deo  nuUum  jus  in  creaturas  compccpre,  nifi 

tx  nuda  ipfius  potentia.     Quin  ipfe  Jobus  initio  rc£te  agnoiceb^t, 

quo  jurc  Deus  ipfum  bonis,  atq^  liberis  fpohaflct.     Vomimi^  dedit^ 

,  nquit,  T>ommus  ahflulit.  q.d.     Quare  fuum  pro  arbitrio  non  repete- 

1  :et;,  qui  id  precario  duntaxac  conccflfic  ?  Verum  ubi  fuperantc  ^gri- 

:udine  cum  Deo  expoflularcinflitueret,  rcifteDEusretundend^con- 

i  :umaci  querelje  potentiam  fuam  ailegat,  poftquam  ifle  aUas  imperij 

£  iivihi  rationes  ^flimare  neglexcrat.     Quemadmodum  cxteris  con- 

i  tumacibus  fubditis  facere  folemus,  ut  quando  rationes  audirc  detrc- 

r  tlant,  vim  ipfis  oflcntemus;  ut  videanc,  ftuicos  fe  quoq;,  non  malos 

j  jduntaxat.efle,  qui  nobis  cornua  obvertcre  audeant,     Sic  fi  quis  que- 

;;  ratur,  quod  boiiismala,  malis  bona  eveniant,  ubi  genuinas  ejus  rei 

i.  cauiasagnofceredetre(fl:at,  ci  demum  ultimo  loco  porencia  diviria 

■;  occinicur ;  quafi  diccremus,  quia  cibi  uciq;  credis  injuriam  fieri,  ablj 

nv  &  pugna  contra  DEum.    Ex  iisdcm  quoq,-  adparet,  male  Hobhefium 

j,f  inferre,  obhgationem  ad  pratflandam  Deo  obedientiam  incumbere 

-j  lominibus  propter  imbccillitatcm.    Nam  haec  fola  facere  poteft,  u£ 

[T  |]uis  Ilultnm  judicct,  obfcquio  gravius  malum  non  redimerc:  non 

;/tiutem  ptr  eandem  adimitur  jus,  quo  minus  quis  &  defiderarc,  &  o- 

mnem  movere  iapidempoilit,  ut  alterius  vim  liccat  efFugere.  Qupd 

; :;  |us  tamen  vera  obligatio  omnino  excludit.    Ncq;  fequitur,  duorum 

[•;  pmnipotcntium  neutcr  poceft  alteri  obligari,  ergo  idco  tantum  mor- 

tales  Deo  obligantur,  quia  non  funt  omnipotcntes ;  fi  vcl  maximc 

antecedens  extra  dubitationcm  pofitum  eflet.    Neq;  hoc  folo  argu- 

mcnco  jus  fuum  ad  verfus  Saulum  affertum  ibat  Salvacor  nofler,  quod " 


durum  ipfi  foret  contra  ftimiilum  QoXdtr^vc^  ASfof.  IX.  fi  fecf  infant 
duntaxataura  ipfiusarguebat.  Neq,enim4iac  unarationeAnaniasfub 
%na  Chrifti  vocabac  Paulum-,  quod  fupra  viresipfius  eflet  pofitum 
eam  religionem  fubvertere,    Eo  diligcntiusautcmilluddogmacon- 
futandumfuit,  quo  periculofius  feroces  homines  codem  abuti  pof- 
funt.    Apud  Thucydideml.V.  legatus  Athenienfium :  ingemo  utimuf 
omnmm  hQminumy  ut  quihm  fravalemt ,  ets  mferent.     'Edm  legem  ne^, 
msprimjtultmm^ne^kta  pfimi  ufifimm:  fedjam  ante  felitam  accep- 
mm  5  utimur^  ea  in  perpetuum  fermanfiritj>.     Dionyftm  Haticarn.  1.  L 
(Pvaioo^  }^  ^ri  v6ju(,(^  a7nx.cn  noivki  ov  AV  HajctAv^ni  x^^^^  ^PX^*'  ^"  '™''" 
ti:TJQi>a)v  T^V  Kfi&iTJcmg*     Sempitema  &  commum  omnihm  lege  receptum  efly. 
mfiriores  parere praftantiorihm.    A^xxdPlutarchum  Camtllo  Tftsa-Qvjctli^^ 
vofi(^ y.antiquifima  kx  Brenno  vocatur^  og  to»  n^&s^ovi  -rat  toj/  f^rjomr 
^i^a)mvi  dpxo(J>sv(^  >^  r5  ©iP,  yig)  'nAsvJMV  «V  "^^  &ri^u,  f(g)  ybriiroiq  h' 
CPv(TECt)i  svsTiVp  To^yijeiv  'srAsop  sx^^  '^  K^eiTJovcn  "mv  v7rvo£siySp'j)V,     qtiaforti-- 
bm.res  latgttur  ignavorumy  duBa  a  Deo,  (^  ad  hruta  uf^  terminans^- 
Nam  dr  hts  natura  comparatum  ejh  utpvdferrl  imbecilliorihm  'veltnt  prA'- 
Jiantiora.     Apud  hiviHmX.^ .  c.  3,5".  brevius:  Omnia  f&rtium  virorum 
effe.     Gcmina  funt,  quae  diilcrit  Callicles  apud  Vlatonem  Gorgia.  Whv 
prsefupponit,  plerumqi  contraria  intcr  fc  eflenaturam  atq>  legcm^ 
Nam  V.  g.  natura  turpius  efFc  injuriam  accipcrc,  utpote  TmSyKia  yH,' 
dv^^^c,  d)^'  u»^,^ji.7roh,  pa/uonem  non  vtrt,  fed  mancipij;  &  tamen' legS' 
£urpiu3  eile  injuriam  inferrre.    Idq;  legislatores,  quippe  multitudins' 
viribus  inferioresj  confl:ituifle,&Iaudes,  ac  vituperationcs  ita  difpo* 
fuifle,  nc  potentiores  qua  in  re  excedere  eos  poflfintj.»/  U~  ye  foi^oji) 

CPvaig  du]n  "i^^^PcuvQi  d,v,  oU  liKajiov  ssi  tov  d^eivod  th  x^^^^^  ttAsov  sx^h 
f(0)  Tiv  ovvujc^T^^»  78  d^vvdJcSjEps:  Natura  vero  ipfaxvelutt putOydemon'^- 
ftrat  aqvum  e/JeyUt  pmftantiores  potentiores^  omnia  c£teris  haheant  fupe- 
riora.-  Inde  quod  Xerxes  contra  Gr^cos,  Darius  contra  Scythas  ex: 
eo  prsetexco  copias  duxerinc,  hoc  ipfos  fecifl^e  Koijd  vopbov  rsv^rij^  Ovcrsodi. 
juxta  legem  naturd..  Reprehchdit  quoq;,  generoforum  adolefcen- 
tum  fpiritus  ea  do6lrina  (de  juflio)  oppiimi:  contra  fi  quis  iftale* 
gum  vincula  abrumpatjjn  co  sKXdin^^v  to  r^g  (pv<na)q  ^Uoujov,exJ}>len- 
defeere  jm  iHud  naturak.    Sic  Herculem  ncq;  emptos,  neq;  donatos: 

Geryo»- 


CAPUT.    VI.  '    pl 

Gcryonis  boves  abegifle,  cJ?  t^th  ov](^  t8  ^main  d^va'^,  ^g)  ^^g  h^ 

T  aykd  KJnficiTa  Hvaj{  ttcIvtz/j  t5  ^6?diov(^  te  f(^  K^eirjov^^  tu  t^v  x^t9^oov  tb 
j(0ji  i^TJ6vo)v.  Utpote naturali  iffojure  diBante,  &  hovesj^  mtern  omnia^ 
qm  ah  hominihm  po[?tdenturj  illm,  qui  fr^&Jtantior  fit  at£  valentiori  ejje 
dehere.  Sciliccc  hoc  Ithacus  yehc^  &  magno  mercenrur  Acridas.  Fa- 
ciliori  cum  temperamenco  admitci  poccll  illud  Vlutarshi  Vehpida. 
d  Ti^odT^  Tigji  }Lv^jiTzt\(^  vofil^j  ToJ  aw^iSaj  ^eofjLSVo),  tvv  mtj^HV  ^vvd-fZsvovj 
^p^ovjcL  K^'  (pvmv  ccTni^i^Cijai,  Prima  dr  antiqmjsma  lex  natur^  ei^cui  falu- 
te  opus  ejiy  imferatorem  dlumyqui  'valetconfirvarejpf^ficit 

§.  II.  Sunc  alij,  qui  originem  imperij,  feu  pote/latis  obligacio- 

nem  alceri  injungendi  deducunt  cx  vn^^xv  ^^u  cminentia  natursc:, 

quam  folam  ad  iftam  adu  gcnerandam  fufficere  tradunt.    Argu- 

mencum  petunt  ex  ipfa  hominis  natura,  in  qua  penes  mentem  tan- 

quam  partem  prajftantiffimam  cft  to  riysfioviKQV,  iive  vis  diredrix. ' 

Quam  in  rem  allegatur  locus  Ctceronis  TufcuL  1.  ^.  ita^  nihil  meliuS) 

auam  qmd  eji  in  conjuetudtne  fermonts  Latini^  cum  exijje  defoteflate  di- 

cimt^  eos,  qui  effrenatt  feruntur  aut  lihidine,  aut  tracundta.     Arijloteles 

quoq;  adducitur,  qui  judicat,  fi  quis  reperiatur  omnibus  virtutibus 

antecellens,  eum  regem  efle  conflituendum.     DEI  autem  naturam 

eminentiflimam  mereri  venefationem,  fi  vei  maxime  mundum  ille 

non  condidifret.     Imo  iftam  naturse  eminentiam  infupcr  volunt 

tribuercctVt;5T?t>3-t/i/<ai';  eamq^  ob  caufam,  fi  homo  brutis,  quibusex- 

cellit,  fecus  quam  decet  utacur,  impune  id  ipii  efle,  nec  iila  fuper 

duracraftacioncpoflequeri.    Qui  enim  jure  cum  alcero  concendit, 

illum  fefe  eatenus  cum  eocomparare,  &  velle  eadem  lege  ccnferi. 

Id  quod  non  Jicet  naturis  adeo  dignitate  difFerentibus,  ut  akera  alte-. 

rius  caufa  fada  dici  poflit;  DEumq;  ob  illam  naturse  prseflantiam 

jus  hominis  in  bruta  declarafle,     Unde  fi  quis  pecude  fua  abutens  a 

magiftratu  coerceatur,  id  non  fieri  in  favorem  bruti,  £^di  ob  aUos  ci- 

Ves,  quorum  fsepe  incerefi:,  ne  quis  re  fua  male  utatur.     Sic  corpus 

non  poflc  qucri,  fi  mcntis  imperio  laboribus  acceratur;  quippe  cum 

mens  pr^ "  corpore  excellat.    JF.nimvero  ex  fola  nacuras  vm^j-xji  jus 

injungendi  obligationem  alteri,  qui  principium  gubernandi  feipfum 

in  fe  habeCj  oriri,  nobis  nondum  pcrfuadetur.    Nam  neq;  femper 

M  2  nacu^ 


Baeurse  prxH&hth  involvit  apdeudincm  gubernahdi  alium  ioferiori 
jnatura  pr^ditum:  neq;  diverfi  gradus  perfedionum  in  fubftanciis 
maturalibus  flacim  fubordinacionem,  Sc  dependcntiam  unius  ab  alte- 
raiiabenc  conjundam.    Cum  enim  is;,  cui  obligatio  eft  imponcnda, 
an  feipfo  habeac  principium  rcgcndi  fuas  adiones,  quod  ipfe  fibi  fuf- 
ficerc  judicare  potefl;  non  adparet  racio^quarcilatim  proprixcon^ 
lcientia?  didamine  convidus  debeac  intelligi,  fifuo  potius,  quam 
sdcerius,.  cui  nacuraprceftantior,  arbitrio  agac.  Indc  ecfi  impia  fitEpis 
cureorum  opinio,  quod  traderent,  Deos  felicitate  fua  fumma  cum 
pace  frui,  longe  femotos  ab  oiTHli  cura  rerum  humanarum;  quiq,- 
siec  bene  promericis  hominum  capiantur,nec  ob  prava  ab  iisdem 
adla  ira  tangantur :  re£te  tamen  iftis  pofitis  inferebant,  inanem  fore 
omnem  religionem  ac  metum  deorum.    Curenimquis  iliumcolatj, 
quiipfinec  prodefle  potefl:&VjrJlt,necobeiTe?  Nam  admirationem 
quidcm  tam  nobilis  elTentiae  contcmplado  exeicarc  potefl:,  obliga- 
£ionem  non  porefl.    Chriftiani  genios  natura  humana  nobiliores 
dari  credimus;,  quorum  camen  impcrium  inhomines  nulli  agnofci' 
mus;  Jprcaly^f  XXll,  p.     Qpod  de  brutis  adfercur,  ad  rem  nihil  fa- 
cir.    Ilia  enim  non  obligatione  tcnentur,  fed  fola  vi^  aut  pabuli  illc^ 
eebra.  Neq,  vcrQaliquid  naturzecontrarinmeflenE  fadura^flquidcm 
hominum  jugum  excufRjm  irenr.     Animam  corpori  imperare  noia 
eitra  figuram  dicicur.    Nam  imperium  proprie  in  diverfa  fuppofica 
inteUigicur;  &  propter  phyficam  combinationcm,  non  vinculo  ali^ 
quo  morali^  corpus  anim«  c&  obn^xium.    Deniq;  fi  rex  pcr  libc- 
ram  eledionem  fic  conftituendus ,  pr^ftantiffimo   utiq;  diadema 
fuerir  imponcndum..    Quo  fenfu  redte  fe  habcc  illud  Cyri  apud^ 
Vltitajxhum  m  Ap&phth,  Apxc-iV  ^n^sn  ©^cT^Vwfj  og  «'  npe-i^i^o^v  gfs  rn^v  dpx^' 
fj,h<t)io.    Imperare  nemtnem  decere^jqui  non  prdflanti^  fit  fubjeBis.     Ve' 
8?um  impcrium  ifle  habebit  non  jure  cx  fola  prasftanria  cnato^  fed' 
quod  confenfu  eligentium  fuit  coliatum. 

§.  13.  Quas  cum  i^a  fmt,  omnmo  agnofcendum  eft,  non  folas 
■^ircs  fufficcre,  ut  mihi  cx  akcr  voluntate  obligatio  nafcatur;  fcd  ac- 
€edere  mfupcr  oportere ,  ut  auc  ab  ifto  infignia  qusedam  bona 
%m  \ti  mz  profedsj  auc  m  ipfe  ultro  m  €Jusdemdircdti©aemconfsn- 


CAfUT    ,VT,  '>§ 

ferim.  Nam  uti  naturalicer  noa  poten:  non  ifli  quis  conciliarr,  abs 

quo  multa  bona  acccpitj  ita  fi  confritcnt  eundem  &  benemihivel- 

li,  &  redius,  quam  ipfe  valeam,  mihi  profpicere  pofle,  fimulq;  idcm 

a6lu  mei  diredlioncm  (ibi  vindicet;  nil  adparet  rationis,  quare  im-* 

pcrium  iftius  detredare  velim,    Idq;  eo  magis^  {i  ctiam  id  iprum, 

quod  elTc  potuerim,  eidcm  in  acccpris  referam,    Qui  vero  ultro  in 

slterius  imperium  confenfit,  is  proprio  declarat  fado,  placieum  iibi 

fuum  eflc  fequendum,    Ex  Micc  duobus  fontibus  manare  arbiera- 

mur  vim  obligationum,  qu^  intrir^fqcDm  vduc  vinculum  volunta- 

eis  noflrae  libertati  injicere  intelliguntur.    Enimvero  quia  naturalis 

humana:  %^olunLatis  libertas  nullo  morali  vinculo  cxtingvitur;  ca 

quoq;  in  plurimis  mortalium  eft  animi  kvitas  aut  malitia,  ut  idzs 

imperij  rationes  infuper  habeant:  igituraliodaccedereopbrtetpquod 

validiore  momcnto  enormes  iibidines,  qoam  pudoris  &  decorifen- 

fus,  premat.    Idq;  eo  raagis  efl:  neceilarium,-  quod  plcraq;  homi- 

0um  malitia  aliis  damno  vcrgit.     Nam  allas  facilius  fibi  quisq;  po- 

Eerat  relinqui,  fi  nemo  peccando,  niii  libi  noceret.    lilum  porro  ef- 

jfedum  nihil  habere  deprehcndimus,  prseter  metum  mali  alicujus,  ob 

violatam  obHgationem  infiigcndi  ab  aiiquo  valentiore,  cujusintefc^» 

rat  ab  iflanon  fuifle  difccifum.     Sic  ut  dcmum  ultima  velut  firmi- 

eas  obligationibus  accedat  a  vi,  ucq;  qui  earundcm  obfervationem^ 

i  procurare  vclit,  canca  fic  potentia  inflrudus,  dome/Iica,  aut  ab  aliis 

I  collata,  ut  grave  aiiquod  malum  decredandbus  inferre  poSit.    In« 

j  £cr  pravos  quippe  precario  imperat,  qui  impunc-potefl:  contemni. 

;  Illius  contra hominis  imperiumfirmo  flat  talo,  qui  ju/Iam  illius  ge- 

rit  titulum;,  &   tantum   iemper  virium  adparatum  cx  fuo  nutu 

i  pendcntcm  habet,  quo  quosvis  immorigeros    coerceiFC  poHic« 

i  Sopheeles  Ajace  ftageliifero^    ^  ^^8  ^'  ^r  a»  cv  7ii\a  vofisi  KuAm (^sptvj '  &vr 

'  ev&a,  (/,ri  ku&s^koi  ^soq'  ^r   av  ^^og^ye  owCppoovodg  cifX^ij'  sIa,  pLYj6sv  (^0^8 

,  'sn^SAfi^et  fiiT  cu^Sg  sx^v^    T^m  enim  tinqudm  in  civitate  ieges  Bene  fe 

I  hah^bunt^  fi  ahfit  metm^  Ne^  exefcitus  moderato  imperio  regifotefitj  Jl 

nullum  metm  aut  fudoris  mummentum  habeat,    Ex  didis  tcmperart 

debct,  quod  quidamnimiscrudeprotulerunt;  jus  eflc  iAy  quod  va- 

lidiori  placuir,  Scilices  finem  fuum  excernum  Vix  affsqyuntur  lcgesr 

M.^  nivi» 


^4  LIBRI    L 

ni  viribtss  fint  fuccinto,  qu^  invicis  quoq;  fibulam  injiccre  pofRnt 

Sicuc  Soion,  uci  ipfe  pra^dicabat,  res  confecic  maximas,  ofiS  (^inv  -re  tf^ 

^iy.i]v  avvccpfzoaag,  limul  vimi  ^  jm  copulans,     Fc  niliil  cfficacius  in  re- 

bus  humanis,  quam  quod  Scylia  de  Minoe  diccbac  apud  ^Ovtd.  Ue- 

tam.S-  caufa^  'vaietj  caufam^  iuvantibmarmu.     Namquoddela^ticia 

confcienci^  ex  impletione  officij ,  &  cormentis  ac  vellicacionibusin- 

ccrnis,  quce  fcelera  confeqvuncur,  pij  agnofcimus ,  id  ipfum  ex  viribus 

DEI  omnipotencis  provenic.  cui  facillimum  per  fcmetipfos  picde-: 

re,    qui  aliorum  hominum  potenciam  contemnunL-».      Jwvemlu. 

fat.  l^  Cftf  tamen  hos  tu  ^vafifje  putes,  qucs  dm  conjcia  fa£ti  Mens  ha" 

bet  attomtos^  ^  ccecove}*bere  cddity  Occultum  quatiente  animotortore  fa- 

gelliim?  Pcena  autem  yehemens  ^  multo  f^vicr  illis,  ,^uas  aut  Cadi* 

tiu^  gravis  invenit^  aut  RhadamantWj  No^e  die^fuum  gefiare  in  te-- 

Bore  teftem.    Ec  fane  cotius  generis  humani  quam  maxime  intcrcft, 

abs  ncmine  in  dubium  vocari;  tribunal  divinum,  corruptioni  impe- 

nctrabile,  fubeundum  efle  etiam  illis,  qui  fiducia  virium,  aftuti^q;, 

auc  corruptelarum  officij  negligentes  fuerunt.  Quo  fpedat  illud  apud 

flutarchum  adverfus  Colotem.     FacUius  urbem  condi  fme  folo  foffe  futo , 

quam  ofmione  de  diis  tenitus  fublata  civitatem  coire  aut  conftare.     Hifcc 

igitur  fundamcntis  niticur  poceflas  eorumj  qui  aliis  efficaciter  legcs 

funt  praefcripturi. 

§.  15.  C^terum  ut  lex  vim  fuam  diredivam  in  animis  homi- 
num  queat  exferere,  in  eo,  cui  illa  fertur,  rcquiritur  cognitio  tumi 
lcgislacoris,  tum  ipfius  legis.     Qupmodo  enim  obedienciam  pr^fta- 
re  quis  podit,  fi  neq;  cui  parcre  debeat,  neq;  ad  quid  teneatur,  novc- 
ric.    Ubi  tamen  fufficic  femel  id  cognovifle.    Narri  ii  quis  femcl 
cognitum  oblivioni  cradat,  ideoobligationehautquidquamfolvitur; 
cum  benc  poflct  meminifle^  fi,  quod  debebat,  parendi  ftudium  ha- 
buiffet.    Ec  legislatoris  quidem  cognicio  ncminem  facile  fugere  po- 
Ccfl.    Legum  namq;  naturaiium  eundem  effe  aucorem,  qui  totius  5 
univcrfi,  nemo  ignorabit,  qui  ratione  ucinoverit.    Multo  minus  le-- 
gum  civihum  lator  civi  obfcurus  efle  poteft;  quippe  cum  illc  vell 
cxpreflb  civium  confenfu  conftituatur,  vel  taciro,  dum  eidcmquo-- 
quo  modo  fc  fubjiciunt.    Poixo  lex  natura?  quomodo  ex  contem^ 

platione 


CAPllT    VI  pf 

slatione  human^  conditionis  cognofcamr,  alibi  expoiietnr.    Civu 
ies  autem  lcges  per  promuigacionem,  fadam  publice  ac  perfpicue, 
Cubjedlis  innotefcunc.    In  qua  de  duobus  con/lare  debec ,  tum  quod 
lemss  procedane  ab  eo,  qui  fummum  in  civicate  habec  imperium; 
Cifi-n  quJB  flc  legis  fentencia. ,   Prius  cognofcicur,  quando  ipfe,  qui 
fummo  gaudet  imperio,  iegem  vel  voce  fuapromulgac,velpereos, 
qui  func  ab  ipfo  dclegaci.    Hi  quin  autoricate  fummi  imperantis  16=* 
'gcs  promulgenc,  dubirandi  nulla  efb  caufa,  fi  conftat,  eos  commu- 
tiicer  ab  imperante  ad  declarandam  ipfius  voluncacem  adhiberi ;  fi 
lin  ufum  judiciorum  iftce  leges  deducancuri  fiq;  nihii  contincant, 
iquod  Cummx  iflius  poceilati  derogec.    Neq;  cnim  credibiie  ejfl:,mi- 
niftrum  quempiam  pro  decreto  principis  diu  duraturo  venditatu- 
rum,  quod  talc  non  eft,  aut  cjusmodi  munusultrofibiarrogaturum; 
cum  ejusmodi  conanti  nuIJa  fit  fpes  latendi,  aut'  poenas  tam  protervf 
aufi  cfFugicndi.    Uc  autem  fcntentia  legis  rede  percipiatur,  promui- 
gantibus  incumbit,  quanca  ficri  poteft  perfpicuitace  uci.      Secus  ac 
Caliguia  minucis  literis  ex  cdico  loco  leges  confcripcas  proponebac 
J)io  Cafm  l  LIX.  in  excerftk  Veirefdanis,     Si  quid.  in  lcgibus  obfcu-. 
rum  videacur,  ejus  declaracio  peccnda  eric  a  legislarore,  aue  iUis,  qui 
ad  jus  fecundum  illas  dicendum  pubiice  func  conflituci,     Horum 
enim  eft,  leges  adfmguios  cafus,  obfervaca  reda  incerprecacione;,  ad- 
■  plicare ,  feu  fa£lis  fmgularibus  propoficis  declarare,  quidnam  circa 
!  illas  legislacor  difpofueric.  Conf.  Hobhefde  Cive  c.  I4.§.  11,12.  I^.     Cje- 
I  terum  hoc  loco  &  iliud  monendum,  qui  contendunc,  ad  hoc  uc  le- 
i  ges  fubdicos  in  confciencia  obligenc,  requiri  confenfum  populi,  id 
I  neq;  de  iegibus  nacurahbus  verum  eflc,neq;  de  civilibus  monarcha- 
;  rum  auc  opcimatium,  nifi  ubi  in  pado  incer  imperances  &  cives  ita 
convencum  efl;  nec  nifi  de  confenfu  implicico,  quacenus  qui  in  ali- 
j  cujus  imperium  confenfic,  eo  ipfo  in  omnes  adus  ifhius  imperij  con- 
j  fenfifle  inceihgicur.    Ecfi  hoc  fane  utiliilimum  fic  ad  fubditorum  ul- 
i  troneum  obfequiumelicicndum,  fi  confenriencibus  &  adprobancibus 
I  ipfis  lcgcs  fcrantur,  ejusmodi  cumprimis,  qua;  in  mores  eorundem 
abire   debeanc     Conf,    Sanderfonm    de   obUg.   confciem.   frdsB,*/,^ 

gi^.Por- 


pS  LIBR!  I 

§.  14;  Foff o  ml  In  eo,  qui  akerius  aif^ioMs  per  leges  e^  dire- 
iSurus,  duo  requiruntur  j  cum  uc  ipfe  inteliigat,  quid  aiceri  pra^rcribi 
conveniat  j  tum  uc  vires  habeac  malum  aliquod  repr^fentandi,  fi  ad 
prsffcriptum  is  fefc  componereoeglcxerit,  (ponimusineo,  cuilexfcr- 
eur,  effctaculcatem  &  libidincm  mandato  conrravcmendi :)  icaquaf- 
Ebec  lex  ex  duabus  partibus  conftare  intelligitur.  Per  unam  defini- 
eur,  quid  faciendum,  quidve  omittendum :  per  akeram  fignificacurs 
quodnam  malum  praeceptum  incermittcnti,  &  incerdi«f^um  faciend 
lit  propofitum.  Quod  pofterius  tamen  leges  naturaies  paulo  ob- 
fcurius  faciunr;  dum  ratio  quidem  didicat,  non  paflurum  omnipo- 
ecns  Numen,  &  cam  bene  de  mortalibus  meritum,  oc  ipdus  volun- 
eas  abs  creatura  fua.  per  pctulantiam  fpernatur,  Qu^  camen  &quan- 
£a  poena  pro  quovis  delidlo  fit  infligcnda,  non  determinat.  Sed  ci- 
viles  leges  posnam  in  vioiatores  fempcr  iiabent.  conjundam,  dum 
Vel  exprclfe  defignant  gcnus  mukas  auc  fuppliciji  vel  eo  non  dcfi^ 
nito  idem  arbicrio  juxlicis,  legumq;  exfecucoris  reli(Sum  innuunt.  E- 
quidem  ICci  Romani  quasdam  lcges  faciunt  imperfe^las ,  quibus 
nempe  fandio  poenalis  deefl:.  Qualis  memoracur  iex  Cincia,cui  nul- 
la  aliafertur  adjcdaclaufulaquam  h^c  :qmfecm  fecemi  mpr&be  fecijjs 
'uidehitur.  Verum  puraverim,  in ifla  lege  vcl  infamiam  fuifle  poense 
locoV  vel  penes  Cenfores  fuifle,  violationis  manifeftos  aliqua  noca 
inurerc.  Quanquam  cransgreftbres  cjus  lcgis  non  ab  omni  poena 
immunes  fuilFc  ex  Taciti  An.  Xllf.  f.  43.  colligi  videcur.  Extac  ta- 
mcn  aiiud  exemplum  legis  imperfed^  apud  hivmm  i.X.  c.  ^.  Vale^ 
fialexyqvumeum-^quifrovocaffet,  virgis  cddi  fecuri^^  necari  vetuiffetifl . 
quis  adverfm  eafecijfety  nihilultmi  quam  im^rohe  faBumj  adjecit.  Jd 
(qui  tumpudof  hommum  erat,)  vifumj  credoy  vinculuyyt  fatis  validum  legls, 
mnc  vixferio  ita  minetw^  quisquam.  Ad  eandem  claflem  poflis  refer- 
rc  legem  Zaleuci :  ne  quis  ctvmm  imflacahih  mimicum  odio  ferjcquatur ; 
fed  ita  mimicitm  cum  illo  fufcipiat ,  tanquam  hrevi  in  gratiam  cmn  eodem» 
C^-  amicitiam  rediturm.  Si  quis  autemfecus  fecerit.^  ut  -bro  immitis  fey^e- 
cisj^  mgenij  homine  ccnfeatu^.  'Diodorus  Siculus  l.XII.  c.  20.  Nifi  infa-' 
miam  inpoena^  locumfubire  dixeris.  Sicuti  in  hifce  ejusdem  legibus 
apud  tundm  d.  1.  c.21.    Mulier  ingenua^  nifi  force  ebria  fit,  non  fie 

uaa 


CAPUT    VI.  ^y 

f'  na  anciUa  comitatior.    Bxtra  urhem  noBu  fedem  non  e-fferto  3  nifi  cum 
'ioechum  forte  accedit.     Auteum  omatumi  dr  mtertextas  auro  vefies  ne 
YircumdatOy  mfi  mefetmem  agere  velit.     Vtf  annulum  fuhaureum^  aut  ve- 
^em  Uilefia  farem  ne  gefiato,  mfi  quifcortationc  "vel  adulterw  fe  contami' 
nat.-   Proinde  foedispoenarum  excepiomhm  ^feu  prohrofis  conditlonijhus  poe~ 
m  annexis^  a  noxio  cives  luxu  ^  intempcrantia  fiudio  facllime  avertit, 
Nemoenim  tamturpis prohri  confeftone fi  ludibriocivmmexponifufimehat^. 
Add.  1. 14  §.  14-.  D.  de  religiofis  1. 5.  §.  4.  D.  defepuUfQ  njwlato.     Sic  igitur 
.egis  du3c  funtpanes,  alteradefinidva^alcera  vjndicarivajfivefandio 
poenalis;  du^  partes,  inquam,  ejusdem  legis,  non  du^  fpecies  le- 
um.     Nam  uti  fupervacuum  elt  dicere,  hoc  facS'^  pra?terca  nihil  fe- 
uatur^ita  abfurdum  cft  dicere, /?^^4y  dahis.^  ni  caufj,  quae  poenam 
ereatur,  fucric  fignificata.     Probe  autem  obfervandum,  quod  o- 
nis  vis  legisproprie  confiftat  in  rignificando  eo,  quid  luperior 
nobis  :fieri,  Vel  non  ficri  velit^  &  qucc  poena  violatores  lcgis  mane- 
ac.     Ex  quo  etiam  intelligitur,  quo  fenfu  legi  vis  obiigandi  tribuatur. 
JNam  propric  vis  obligandi,  i.  e.  faculcas  nccclHtatem  incrinfecam 

EfFerendi  ad  quid  pr^ftandum,  eft  in  eo,  qui  habet  imperium.  Lex 
.  utem  hujus  duntaxat  c/1:  in/lrumcntum,  per  quod  fubjedlo  volun^ 
cas  impcrantis  innotcfcit;  qua  cognita  per  vim  imperij  obHgatio  in 
ifto  producitur.  Unde  &  hoc  adparet,  minus  redle  vulgo  vim  legis 
diftingui  in  diredivam,  &  coad:ivam,  ni  per  vim  coadivam  intcL 
ligas  claufulam  poenalem.  Nam  effic^cia  lcgis  in  dirigcndo  con- 
fiftit,  quatenus  voluntatem  imperantis,  &  minas  fubjcdis  rcprcefen- 
cat.  Vis  aucem  coa«£li va,  i.  c.  pote/las  exigendi  a  fubjedtis  conforma- 
tioncm  a^ionum  ad  normam  ab  ipfis  pra^fcriptam,  poenafq;  intenv. 
jcandij  &  adu  easdem  infiigendi,  proprie  penes  lcgum  latorem  auc 
cxfccutorem  efl.  Etfi  frequens  valde  iit  apud  fcriptores,  ut  per  fi- 
guramcffc6lus  fummi  imperij  proprius  legibus  attribuatur.  Quod 
autem  apud  Livium  1. 1.  c.i.  imperia  lcgum  potentiora^  quam  hommum 
dicuntur,  id  hadcnus  in  dcmocratiis  duntaxac  verum  eft,  quod  ma- 
giflratui  a  legibus  pr^fcripcis  difcedere  non  liceac.  Csecerum  coge- 
re  dicuncur  legislatores,  ut  tales,moraHter,  non  quod  per  violenti- 
ain  aliqua^m  naturalem  ica  conflringant  hominem  j  uc  diverfum 

N  nullo 


LIBRI    l 

nullo  modo^cere  queat;  fcd  quod  intenraca,  &  reprsefcncata  pec- 
cantibus  poena  eflficiant,  ut  nemo  facile  velie  poflic  concra  legem 
facere ,  eo  quod  propter  imniinenccm  poenam  legi  parerc;,  quam 
-^andem  violare  pra;ll:abilius  fit. 

§.  If .  Eo  ipfo  aucem  dum  legibus  tribuicur  vis  obligandi,  cx 

numero  legum  proprie  didarum  permiflrionesexciuf^inielli^untur. 

iltut  Mod-jjimas  L  7.  D.  de  LL.  rradat ;  lcgis  njirtm  h^eefi:,  imperarey  ve- 

tare^permittere,  fumrs.     Nam  permiffio  propric  non  cfl  adio  legisj 

fed  a(flioiiis  negatio.    Quee  lcx  permittit,  illa  ncq>  pra^c^it,  ncq';  ve- 

tat;  adeoq;  circa  eadem  nihil  agit.     Quippe  cum  alias,  quaf  neq;  vc- 

rantur,  neq;  praecipiuntur,  in  cujusvis  arbitrio  pofita  intclligantur , 

&  ficpermiiia  ac  Ircica  fmc,etfi  lex  nullam  eorum  mentioncm  feciC 

fet.     Aliqui  tamen  Hadenus  in  peFmiirione  obligationcm  ftatuunr, 

non  quidem  quaeipfum,  cui  quidpermiflomidicitur,afficiat;  fed  quas 

tcrtium  quemvis  ftrmgat,  neimpcdimcntum  alceri  ponac,  ii  quod 

lcgc  permiflum  cll,  velit  exerccre.    Etfi  &  hoc  aliqui  duntaxat  ad 

illa  pertinere  voiunt,,  qucC  plene  &  pcrfedc  pcrmittuntur;  non  H 

quid  imperfede,  &  pcr  modum  comiivenciac  indulgeacur,    Uci  v.  g. 

leges  civiles  marito  permiccunt  csedcm  uxoris  in  aduiccrio   deprc- 

hcnfsei  neq;  camen  vecanc,  quo  minus  alius  eam  c^dem  impediat. 

F.nimverofi  accurace  velimus  loqui,  neq;ifl:c  effedusproprieexper- 

miirionc  lcgis  refuicat,  (cd  cx  propria  cujusq;  libercatc.     Circa  quac 

cnim  lex  mihi  impedimencum  nonponic,  circaeadem  libercace  gau- 

deo;  cujushic  prsecipue  c9t  eiFcdus,  uc  ne  quis  mihi  innoxmm  cjus- 

dem  exercitium  curbec.     Sic  uc  exprefie  in  legibus  aliqua  perraiccerc , 

quorum  iicsncia  ex  abfcncia  inrerdidiiffacis  coliigicur,-  ac  deq^anon 

eemerc  dubium  oriri  queat,  fupervacuum  fere  videacur.  .  Sicuci  & 

non  fcmpcr  nccefrarium  cfl;,  ut  quando  lex  aliqua  vecans  abrogatur, 

adus  hadenus  vetitus  cxprefTa  lege  pcrmifTus  dcinccps  deciaretur; 

cum  remoco  impedimcnto  naturaiis  libcrcas  uicro  veiur  revivifcers 

cenfeatur.    In  duobus  camenr  cafibus  poti/Iimum  exprefla  permis« 

fionc  fblent  uci  icgislacores  civiles;  vel  quando  adui  alicui  non  nifi 

incra  certam  menfuram  licenria  auE  impumtas  indulgetur,veiquan- 

do  ilia  ojxere  aiiquo  ef|  redimcnda,    JPrioris  exemplum  aiiqui  affc- 

)     funcj. 


CAPUT    VI.  pp 

'unt,  qnod  plurimortim  populorum  leges  ufuras  intra  certum  dun- 
:axac  modum  permitrunr:  pofteriorisj  quod  alicubi  liccncia  corporc 
quseftum  facicndi  cribuco  redimitur.  De  csecero  diftingvere  folent 
permiflionem,  qu^  legefic,  in  plenam,  qusc  jus  dac  omnino  licitc 
agcndi,  &  minus  plenam,  qujeimpunicaccm  dac  a  poena,  auc  libcr- 
caccm  ab  impedimcnto,  auc  ucrumq';.  Qupd  aucem  qu^dam  incer 
homines  impunicatem  habeant,  illud  c/l:,  vcl  quia  dcficic  forum  hu- 
manum,  ut  in  dcHdis  rcgum,  vel  quod  lex  humana  ea  de  re  nihil 
plane  conftituit,  vel  quia  uc  hoc  Uccrec  definivic,  vel  dcniq;  quiale- 
ffes  civiles  mulca  cujusq;  pudori  &  honeftaci  voluerunt  rehnquerc. 
Add.  1.144.  D.  de  reg.jur.  &  ibi  nocata  Jacolo  Godofredo.  Circa  pcr- 
jmidioncm  legis  ac  fori  civihs  aUqui  accuracius  obfcrvant,  eam  fieri 
Ivcl  adione  legis,  vel  tacite.  Ad  illud  eciam  referunc  prsecericionem, 
tion  quidem  fimphciccr,  fcd  cx  forniula  &  condho  lcgis  v.  g.  ita 
poncepta?»  ut  lcgislator  oftenderic,  fc  voluifTc  plcna  cnumeracionc 
parcium  dcfungi.  Tunc  cnim  permififle  cenfecur,  quod  inccr  vetica 
non  reccnfuic,  modo  id  nacurah  honeftaci  non  rcpugnet.  Tacitc 
permifla  inteiiiguncur,  qu3c  colerando,  connivcndo,  difllmulandoqs 
|vcl  in  pr^fcns,  vel  in  longum,  ut  in  confuetudincm  evaleanc,  pote- 
■ftas  civilis  cranfmittit.  Non  poteft  camcn  permiflio  legis  ci vilis  effi- 
^cere,  uc  adus  aliquis  non  flt  contra  jus  divinumj,  auc  excra  poen^  di- 
iVinicus  imminencismetum.  Sed  &  illud  obfervandum,  quando  di- 
cicur  permiflum,  quod  nulla  lege  civih  volencc  auc  jubcnte  defini- 
]tum  efl:;  non  efle  cavillanda  verba  legis  civilis,  fed  mehcem  infpi- 
ciendam.  Mulca  enim  concinencur  in  fenfulcgum,  &  ex  neceilaria 
confequencia,  auc  propcer  flmilicudinem  ulcro  ineflfe  incelliguncur. 
j  Quin  &  femper  cogitandum  de  jurenaturaliaut  honeftate,  quaeper- 
Ipetuum  legis  civilis  fupplemencum  habecur.  Nec  quse  colerancur 
i  cemporis  auc  neceflicacis  caufa,  vcri  juris  nomine  arftimari  queunc 
I  Qu2e  omnia  camen  de  pcrfedta  pocifldmum  permiflQone  intelhgenda 
I  func.    vid.  Boecler.  ad  Groc.  l.I.  c.i.  §.^. 

§.  IcT.  Maccria  legum  in  genereeft,  quicquidab  iis,  quibus  fc= 
runcur,  fieri  poceft,  falcem  eo  cempore,  quo  leges  promulgancur. 
Nam  fi  quis  poftea  pcr  fuam  culpam  amictac  facukacem  implendi 

N  2  ^  legem, 


xoo  LIBRI I. 

legem,  haucquidqiiam  iHius  vis  idcoexpirac;  fed  relinquitnr  legisla- 
tori  poccjftas  poenam  exigendi  eo  nomine,  quod  legibus  fuis  jam  fa- 
tisfieri  nequcar.  Dc  carcero  legem  fcrre,  quam  rubjedlusimplerc  nc- 
queat,  nec  implendi  vires  fua  culpa  decoxcric,  non  r^iodo  fruflra 
cfl.  fed  &  cum  fumma  iniquicate  conjundum.  Scd  circa  quse  fin- 
gularum  legum  fpecics  peculiarker  verfencurj  fuo  loco  commodi- 
«s  exponecur. 

§.  17.  Quislege  obligari  pofljt,  facileex  jure  legislatoris  incel-  . 
ligicur :  nempe  ille,  qui  legislacoris  imperio  efl  fubiedlus.  Quem  au- 
tem  volucric  obligare  Iegislator,ex  ipfa  legc  facis  perfpicicur.  Nam  ; 
'  in  omnibus  legibus,  qui  lis  funt  obligandi  defignancur  vel  per  ex- 
prcffam  determinationcm,  qu^  fit  aut  figno  univerfali,  aut  rellriiai- 
one  ad  ccrta  mdividua,  vel  pcrconditionem  autrationem  quampi- 
am,  quam  dum  fubjedis  in  fe  deprehe^ndit,  fimul  intelligic,  {hCc  illa 
legc  obligari.  Regularicer  igitur  lex  obligat  omnes  legislatori  fub- 
jedos,  in  quos  ratio  legis  quadrat,  &  ad  quos  maCeria  Icgis  poteft 
adplicari.  AHas  enim  turba  &  confufio  inter  cives  orietur;  cui  evi- 
tandae  legcs  potiflimum  flint  inventx.  Adeoq;  nemo  abs  lege  cen* 
febitur  exemtus,  nifi  pcculiariter  privilegium  fuum  demonflrave- 
rit.  Etfi  &  hoc  fieri  folcat,  ut  quis  deinceps  ab  obligatione  legis  exi- 
matur,  quod  dtjpef^fare  vocant.  Si  enim  legislatori  legem  licet  pe- 
nitus  abrogare,  poterit  ejusdem  effedlum  uciq,  eciam  in  cerca  perfo- 
na  fufpendere.  DifFerc  aucem  iflh^c  difpenfatio  ab  ^quitate,  (quam 
cum  ilkquidara  confundunt.)  quod  illam  adhiberc  poffic  non  nifi 
legislatoria  poteflate  pr^ditus ;  hanc  autetiam  inferior  judex  adhi-  , 
bere  non  poflit  tantum,  fed  &  debeat,  adeo  ut  fi  nudam  legis  hte- 
ram  fecutus  fuerit  in  cafu,  ubi  ^quitati  locus  erat,  contra  mentem 
legislatoris  fecifTe  fit  cenfendus.  Adeocj^  difpenfatio  ex  mera  legis- 
latoris  gratia,,^uitas  autem  cx  oflicio  judicis  dependet.  Ktfi  circa: 
difpenfationem  indulgendam  prudencia  opus  fit,  ne  dum  ea  promi- 
fcue  conceditur,  vis  &  autoritas  legis  encrvetur:  vel  fi  citragravifli-^i 
mas  caufas  reliquis,  qui  funt  ejufdem  condirionisdenegatur,  invidi^li 
&indignationi  caufa  pra?beatur,  quod  squales  ^quah  gratia  di- 
gninonfint  habiti.    Exemplum  fubtilis  difpenfacionis  extat  apucfi 

Vluta.r-\ 


CAPUT    VI.  lor 

\flut4uhum  ^pol^hth.  Lac.  &  mAgeftlao^  ubi  Age/ihiis  legesad  unamdi- 

jem  fufpendic,  nc  infamiam  fubirenc,  quicx  acie  profugeranc.     Sic 

japud  Bmdem  Demetrw,  cum  Demecrius  omnibus  myflienis  fimul  ini- 

jriari  cuperpc,  &  camen  ancea  fas  fuiflec,  parva  quidem  myfberia 

Imenfe  Ancheftereone,  magna  Bocdromeonecelebrari,  Scracocles  le» 

'gem  promulgavic,  uc  menfis  Munichion,  quo  Demecrius  Achenas 

,  advencabac,  Ancheftereon,  mox  Boedrdmion  dicerecur  &  haberecur. 

!  AMjdem  Alexandro p.m.  67Z.  D. &  p. 6?^.  A.     Plaufibihus  eil,  quod 

Idcm  Demoflhene  narrac :   Qyum  Demofthenes  ab  exiUo  revocacus 

!  mulca  pecuniaria  diflri£lus  mancrct^  quam  gracis  jus  non  erac  remit- 

tcrc,  hoc  modo  impi^ofja  i^y  v6(j.ov,  elHdehmt  legem,     Morcm  habe- 

banc,  uc  Jovis  fcrvacoris  facrificio  ei,  quiaram  inftrucrec,&adorna- 

rec,  argencum  penderenc.    Hoc  munus,  &  illa  prafbcndaDemoflhe- 

ni  locaverunc  L.calencis,  quanci  &:  hs  ci  fuerac  ^ftimaca,     Compar . 

cxemplum  elfapud  Diodorum  Siculum  I.15.  c.Ioo.     CumLaced^mo- 

niorum  lege  unus  eundem  magiflracum   capefrere  prohiberecurj 

Araco  claffis  imperium  fuit  cradicum,  fcd  Lyfander  privacus  iUi  ad<= 

jun£lus,  cum  mandacis ;  ne  dux  a  confilm  ejm  unquajn  difcedat^. 

§.  18.  Divifio  legis  commodifllme  fic  refpe£lu  originis  in^/m- 
mm^  &  huma^am.^  quarum  illa  Deum,  hccc  hominem  habct  aucorcm.. 
Scd  fi  lex  confiderecur,  quam  necefTariam  convcnienciam  iila  cum 
fubjedis  habeac,  aUa  racione  dividicur  in  natutalemy  ^pofitivam.  Illa 
cft,  qua;  cum  racionah  &  fbciali  nacura  hominis  ica  congruit,  uc  hu- 
mano  gcneri  honeila  &  paciflca  fociccas  cicra  earidem  conflare  ne- 
queac.  Qiianquam  &  aHa  racio  iflius  denominacionis  cxcet,  quod 
illa  ex  viribus  ingenij  hominibus  congenici,  &  ex  confideracione  hu- 
mana?  nacurx  in  univcrfum  invefligari,  &  cognofci  pofidc.  H^c  efl:, 
qux  cx  gcnerah  condicione  nacurx  human^  hautquidquam  fluiCj 
fedquceabs  folo  legislacoris  arbicrio  proficifcicur;  ctfi  nec  hxc  ftia 
ratione  &  ufu,  quem  faltera  cerca:  hominumfociecaciprsftaCjCarcrc 
debeac.  Aliqui  jus  pofitivum  adpcllare  {oXzn^voluntarlum,  nonquod 
ipfa  quoqj  lex  nacuralis  non  fit  a  voluntate  Numinis  profcda,-  {c^ 
quia  iftud  non  tantam  convcnicntiam  cum  natura  humana  habebat, 
Htin  univerfum  illi  fervandse  forec  neccflariu,  auc ut  eicra  cxprefTam 

N    %  .  &pecu- 


102     -  LIBRI   I 

&  pecuiiarem  promulgationem  poflcc  innotcfcefe.  Undc  &  ipfius 
racioncs  non  ab  univerfali  humani  generis  conditione,  £ed  expecu- 
iiari,&  quandoq;  temporaria  ucilicate  certorum  ciecuum  pccuntur. 
TacUfi^  A.  XII.  morem  acco?nmodari  frout  conducat,  Adcoq;  poficajam 
hominum  focialitatc  iftar  per  arbicrium  fuperiorum  dcfiniuntur.  Ad 
icgis  pofitivse  indolem  intelligendam  aliquo  modo  facic  illud  Ari" 
Jlotelis  Ntiem.  1.  V.  c.  lo.    Tct  ««7^  avvbm^^  h^,  'n  uvfjLCpi^v  mv  ^tKcvjc^vy 

(jSp  (^vH^ou,  fjLsi^oo-  8  isTmh^civ,  iXd-rio.  JuYa  ex  mfiitutione  (jr  utilitate 
Jmflia  menjkru  jitnt :  non  enimuhij^Junt  ^qualesvmaru^  frumentariA 
menfufd ;  (ed  majores  funt,  uhi  emunt ;  mmores  uhi  vendunt.  Casterum 
iex  divma  quidcm  alia  naturalisy  2X\2.fofitiva  eft.  Lex  autcm  humo^ 
na.,  prefle  accepca,  omnis  fofmva  cft.  Dc  fmgulis  in  fpecic  plura- 
fuo  loco  exponcncur. 

CAPUT     Vll 

DE    ACTIONUM    MORALIUM 

Qualitatibus. 

.    r.  .'^alitateS c<B:tonu7»moraUtim  qtiot?    Ip.Jftflitiadifirihutiva* 
2.y^Bio»ecejfurta,licita,  \io.(^ommntaiiva, 

$,  A^iofjum  bomtas,  &  malitia  in  quo^  1 1.  Grotijfentennade^jujlitia» 

COrjJiflat. 

4.  A^io  bona  efl^quA  omnia  hahet  reqm 
Jita,  mala  ino^na  velHnum  deficit 
'  ;,  McMiidi,  canfa  nequaqHam  tn  'Beo  qu£ 
renda 


12.  Ariftottlis  deeademfentcntia* 

j£.  Holhefii  fememia  de  Juflitia  &  in* 

juria, 
14  InJHflaafiioquid? 
/j  ^td  tnjuria, 
6.^u[litia  efl vel perfoMarum^veUcitonum.   ib.lnpria  fittamum  exprodiYefi^  uhldt 


7.  "]  uftttia  aSiionum  qvid. 


culpa  quoi 


i.  "^tiflma  umverjalts,  particuiaris,  j  /  7,  Volen:i  nonfit  mjuria, 

Roximum  jam  eft,  uc  dc  qualicatibus  adlionum  moraHum  di- 
fpiciamus.  Juxca  lilas  crgo  adiones  dicuncur  neceflarise  vel 
nonneceflari^,  iicica^  vel  illicic^,  bonje  velmate,jufl^  velin- 
jufl:a;.    Adeoq';  qualicaces  morales  adionum  moralium  erunc 

neceflitas,licencia,  &  his  oppofita?",  qua;  proprio  vocabulo  defl:icuun- 

tucj  boniras,  6c  mahcia,  juftitia  6c  injufl:icia. 

§.3.  A(^io 


CAPUT  vn. 

§,  2.  Ad^io  neccflTaria  eft,  quain  ex  legc  aut  juflTu  fupcrioris 
omnino  facere  ccnecur  is,  cui  ea  lexauc  jufrum  fuic  dacum.     In  hox; 
enim  confiftic  haeccc  a£lionum  moralium  neceflicas,  quodiliseomic- 
ti,aucfecusiierinon  debeanc;  licecper  vires  nacuralesdefad:o  omicci, 
auc  fecus  ficri  qucanc.     Quanquam  frequenciilimum  fic  ICcis,  uc  illa, 
qusE  ab  iffchac  neccnTicace  difcedunc,  ne  ffcri  quidcm  poiTe  dicant^* 
yidA.lf.D.  de  condtt.mllttut.     Opponicur  aucem  neceflarise  a^lionij 
non  folum  a£lio  vccica,  quse  legibus  auc  inccrdi6lo  fuperioris  fieri 
iprohibeturj  fed  eciamlicica,  quamlegesneq;prajcipiunc, neqjVetanc, 
fcd  quam  fufcipere  auc  omiccerc  in  cujusvis  arbicrio  ert:  reli(Sum.  Ci' 
ceropro  Balho:  Efiallqmd,  quod  non  oporteat^  etiamfi  Iket.  quicqmd  vefo 
nonlicet^certe  nonoportet.     Ex  ufuaucem  communis  fermonis  nonfo- 
lum  illa  dicuncur  licere,  quee  neq;  divina  neq';  humana  lex  vecat, 
quseq;  adco  fmc  omni  pcccaco,  &  rcprehenfionc  fufcipi  pofl-unt; 
fed  eciam  illa,  qua:  legibus  naturahbus  prohibica  lcx  civilis  hadlcnus 
pcrmitcic,  uc  nullam  illis  in  foro  humano  poenam  imponat;  fedfuo 
cujusq;  pudori  ifta  committat_^.    III  a  poffumus  dicere  perfede,  hsec 
imperfetfle  licica.     Quin  aliquando  illa  licerc  dicuncur,  quse  omni- 
um  confefllone  curpi/Tima  func,  iiquidem  qui  illa  pcrpccraturus  efl, 
tancis  viribus  policac,  uc  humana  coercicioncm  non  mccuac.    Sentc^ 
de  clementia  1.  I.  C.13.  cum  infervumomnia  liceant,efi  a/tquid,  quod  in 
hommem  licere  commune  jm  animantium^vetet:  quia  ejmdem  naturt&efi» 
cujus  tu.  Add.  Grot.  1. 3.  c.  4.  §.  2.  &  c.  lo.  §.  2, 

§.  3  Aclionem  bonam  dicimus,  quse  cumjcge  congruicr  ma- 
lam,  qua?  ab  eadem  difcrepac.  Scilicec  formalis  racio  bonicacis  & 
malicix  adionum  confiftic  in  habitudine,  feu  relacione  decerminaci- 
Va  ad  normam  dire^livam,  quam  dicimusicgem;  (eam  femperheic 
inteUigimus  neceflicantem,  non  permittencem,  &,  fi  humana  fic, 
juri  divina  non  repugnantem.)  Quaccnus  enim  ex  prsefcripco  nor- 
nise  proficifcitur,  &  juxca  eam  inftituitur  adiio  proseretica,  ita  ut  ad ' 
candcm  exade  congruat,  bona  dicicur.  Quatenus  concra  prsefcri- 
pcum  normse  fufcipitur,  auc  abipfa  difcrepat,  mala,  &  uno  vocabu- 
lo  peccatum  nuncupatur.  Porro  uci  qugevisnorma  direcfbivay  v.  g. 
pyxis  nautica^|caufa  dicitur  rsditudinis  itinerariae,  &  perventionis  ad 

portum>, 


LIBRI    l 

portum,  non  tam  qDaceniis  navis  eum  fecac  curfum,  qur  cum  dire- 
tfrione  ejus  coincidir,  quam  prouc  cx  prsErcripco  cjusdem  nauclertjs 
curfum  dirigic;  ica  lex  dicitur  caufa  rcdicudinisinadlione,  noncam 
quia  adio  quacunq';  incenciorie  rufcepca  ad  illam  quadrac,  fcd  po- 
tifHmum,  quia  ex  legis  did:amine,  &  ex  dependencia  a  lege,  i.c.  cum 
iftccncione  obcdicnciam  cidem  pr^flandi  proficifcicur.  Unde  fiquis 
cafu,  auc  cicra  ullam  cogicacionem  de  obfequio  lcgi  prarflando, 
id  agic,  quod  in  legc  pra^cjpicur,  rcde  quidem  (fenfu  magisnegan- 
cc,  quam  ajcncc,  i.  e.  non  male)  egifle  dici  pocefl,  non  camen  mora- 
licer  benc.  Non  fccus  ac  is,  qui  forcuica  fclopcci  difpiofione  avem 
dejecic,  perite&  arcificiofc  jaculacusdicincquit. 

§.  4.  Porrocum  kx  dccerminet  vcl  qualicaccm  feu  difpoficio- 
nem  agencis^  vel  objcdum,  vel  finem ,  vel  cercas  dcniq-,  cil-cumflan- 
ciasadionisi  inde  adlio  aliqua  efl  moralicerbonaaucmala,  vclquia 
agens  icaeft  difpoflcus,  uci  lex  requiric,  auc  fecus;  vel  quia  adiodiri- 
gicur  in  objeclum,  eofine,  iisq;  circumflanciis,  prouclcge  cfl^difpofl' 
tum,  aut  conrra.     Ubi  camen  nocandum,  uc  a6lio  aliqua  fic  bona, 
ncceflum  efTc,  tum  ut  fecundum  omnia  rcquifita  quafi  materialia 
congruat  ad  lcgcm,  tum  ut  quantum  adformale  non  ex ignorantia, 
aut  alia  de  caufa^  fed  ad  pr^flandam  obedientiam  legi  debitam  fic 
cxercita.     Und'e  a^io,  alias  velut  materialitcr  bona,  ob  intcntionem 
malam  agcntis  ipfl  pro  mala  imputatur.     Sic  pr^mij  nihil  mcrecor, 
qui  dum  nocerc  intendit,  prodefl.     Sic  qui  poteflatc  fua  legitima 
malo  finc  utitur,  v.g.  judex  poteflate  fumendi  poenas  a  noxiisadfa- 
tiandam  privatam  libidincm,  peccat.    Hinc  apud  Carthaginienfes 
in  crucem  toUebantm'^  Imperatores^  fi  trojfero  cventu^  fravo  co}7filio  rem 
gefferant.  Ltvim  I.3S.  c.  48.     Etfi  contra  adio,  alias  velut  matcriali- 
ter  mala,  ob  boriam  intcntioncm  agentis  hautquidquam  fiat  bona. 
Inde  eft,  quod  ncmo  peccacis  propriis  pofTit.uti  vclut  mcdiis  adfi- 
nem  bonijm  adfcQucndum;  ac  non  fintfacicnda  mala,  ut  cvenianc 
bona.     Uc  enim  adlio  reddacur  mala,  fufiicic,  fi  vel  in  unicorequifi- 
to  matcriali  aut  formali  ad  lcgem  non  congruat.    Adcoq;  flatim 
adio  fiD  miala,  fi  vel  agcnis  --ualitas,  vel  objefium,  vcl  finisj,  vel  ali- 
qua  circumflantiarum,  vcl  intencio  a  lcge  difcrcpec.    Ac  vanum  efl, 

quod 


CAPUT    VII.  lof 

Iquodaliqiii  dicunt,  adionem  quoad  fubiliantiam  operisbonam  efle 
I  pofTe,  etiamfi  finis  legitimus  ab  agence  non  intendatur.    Nam  ad  e^ 
fentiam  adionis  moralis  cumprimis  ctiam  pertinet  finis,  quippe^co^ 
hserens  cum  intentione,  quas  cfl:  principium  maxime  afficiens  quali- 
tatem  adtionis.    Inde  non  modo  peccatum  cil,  referre  aftionem  ad 
imalum  finem:  fed  hoc  quoq;,referre  eandem  ad  diverfum  finem, 
jquam  qui  lcgibus  efi:  prarfcriptus.  MMth.  (S.  v.f .     Imo  non  folum 
Iperfcdum  facinus,  &  quod  finem  fiaum  obtinuit,  fed  etiam  inchoa- 
'tum  duntaim  pro  fcelerc  reputatur;  quod  etiam  interdum  ieges  ci- 
(viles  cadem  poena,  aut  non  multo  leviore,  quamconfummatum  ple- 
Idlunt,  prout  expedire  judicant,  intra  primos  conatus  flagicium  ali- 
.  quod  reprimi.     Sencea  de  conftantia,fapentts  c.  y,  Ofnnia  fcekra  etiam 
'  ante  effe^tum  operls,  quantum  culf^  jatis  efi^  -^erfeBa  funt. 

§.  f .  Ifthjcc;  adionis  bonitas ,  &  malitia  uti  formaHter  in  ea, 
quam  diximus,  convenicntia  &  difconvenicncia  ad  normammora- 
^  lem  confiflic:  icaeiBcienter  unice  ab  iliodepcndet,  absquo  ifira  adio 
I  ilcge  pr^fcripta,  aut  inc?rdi£la  excrcctur.  Hujus  quippe  de^mina- 
l:  ido  a<^ionem  ita  conflituicin  generc  entium  moralium,  ut  ipfi  folij 
:;  i5c  non  alii  illa  queat  imputari.  Inde  inanis  fane  iilos  corfit  metuSj, 
i  Iqui  ne  DFUM.  omnium  rerum  creatorcm  peccati  quoq;  autorem  fa- 
::  xere  vidercntur,  malae  adlionis  formalem  rationem  in  privationc 
of,  icongruentiae  cum  lege  coilocafunt.  EnimverO  ecfi  poficio  cujuscunq; 
mi  |?brma^  privacionem,  aut  abfenciam  concrari^  formae  neceflario  infe^ 
[j.  jrat;  tamen  oppido  quamfaifus  efl  opinionis,  quieflentiam  rei  inifla 
;'e)  privatione  quasfiverit.  Nec  multum  profecic,  quinorit,reditudi- 
vin  1  lem  cfle  privationem  curvitatis,  &  curvitatemrefticudinis.  Sed  ta- 
ia  fingere,  aut  metuere,  infcicia  rerum  moralium  fubegjc.  Qui  cnim 
mnium  phyficorum  encium  ereacorefl:  DEUS,  haucquidquam  o- 
nium  moralium,  auc  nocionalium,  nec  non  artificiaiium  autor  & 
aufa  debet  haberi.  Ilios  vero  profana  admodum  ingenij  prurigo 
kgitac,  qui  egr'egium  fubtiiitatis  fpecimen  autumanc,  DEUM  quo- 
quo  modo  intcr  caufas  pe-ccandi  immifcuifle.  Nam  cui  aliquis  re- 
"um  morahum  intelie<flus,nihii  abfurdius  judicabit,  quaminquirere; 
an  is  fit  caufa  adionis,  qui  eam  lcge  prohibeCa  ac  concra  interdidum 

O  fuum 


ioS  LIBRl    l 

fuum  commiflam  punic.     Qupd  vero  DEUS  ad  id  coficurrit,  quod 
in  ifta  adione  phyficum  e/l,  non  magis  ideo  peccaci  caufa  dici  po- 
^fl,  quam  v.  g.  deformiEatis  in  opere  ab  arcifrcc  impericc  confedlo, 
qui  matcriam  ad  iftud  fuppedicavic.     Vocabulum  autem  caufafr  in 
impropriam,  &  a  communi  fenfu  alienam  heic  crahere  iignificatio' 
nem,  cft  idagere,  uc  irreverenciam  erga  divinum  Numen  non  citra 
ambitionem  oftentes.    Philo  Jud<£{^  de profrgis:  qudi  fotefl  ejje  blaffhe- 
mid  gi^avior».  quam  contenderej  non  rx  nohis  maU  frovemre j  Jed ex  DEO? 
M^ximtds  TyrimdJJert.s^     soiKi  tuvU  ru,  evoiut.cL^Qj  («Jatt,(U.o7^,ig^^vtj?, )  «- 
vojj  f/,oxS-^^^?  <x>v&poi)^ivng  £v(p)jfMoi  d7r^<r^^a^y  (lvcc&evjci)P  dvrijg    tjjv  cuUa» 
T^  ^cupLovioo,  t(^  ToMf  fioi^ig,  t(Jj  roug  s^vvvaiv.  »j  oe  s^vvvg    j^    n  cu(m-,  t^ 
o<  ha^fMovsgy   y(Jji  ottz,  a.^ci  aiccvoiag    eiuetpfzsvrig  oVowatTa,  svaov   &v  tyi   Vf>v^ 
HaS-&ipyf/>sva ,  &c.    B^c  nomma  nihilhliud  (knt^  quam  humana  improhitatis 
Jpcciojm  ffdtextus,  qu£  culfam  faam  in  Deos  3  in  Parcasj  in  Bfynnias  con- 
ferre  Jolet.     Nam  dr  Erynnis^  ^  malajcAvai  S*  visDeorMm,  (^fiqu^alid 
/vocahu/a,  qu^fatalem  exprimunt ^otentiamj  in  animo  noflro  circumge/la' 
musy  &c.  \dtmdijeft.  %^.  eivji  TbssKofjLsv8  fio-x^Snc/oLV  oulia,  S-sog  dvculif^» 
Malitiam  qui  affumit,  culpampbiadfcrihat,  Deum  extra  noxiam  relinqudt. 
%.  S.     Jam  dc  ju/litia  quocf;  difpiciamus:  circa  quam  cumpri- 
mis  obfervandum,  ejus  fignificationem,  qua  perfonis  tribuitur,  non 
parum  difFcrre,   ab  ea,  qua  attributum  a6!ionum  nocat»    Quando 
cnim  de  perfonis  ufurpacur,  juflum  efle  fignificac  idem,  quod  juflc 
faciendo  dele6!ari,  juflicias  ftudere,  vcl  conari  ^cere  in  omni  re  id, 
quod  juf!um  z?t.    Ec  effe  injuftum,  eft  negligere  jufiiciam  vel  cam 
non  dcbico  fuo,  fcd  pr^fenti  commodo  mcnfurandamcxiftimare. 
Sic  uc  jufti  hominis  non  paucas  poffinc  adlionesinjufl^,  &  injufli  ju- 
ilse  cfTe.     Juflus  quippc  homo  dicendus  cft,  qui  jufta  facic  propcei: 
prsecepcum  legisj  injufta  non  nifiperinfirmitacem:  injuflus,quijuf1:a 
■facic  propcer  poenam  legi  adjundtam;  injuflia  per  animiiniquicacem, 
Bohhef  de  clve  c.  3.  §.f.     Quibus  fundamencis  nicicur  illud  P^>?^/^^^f- 
gynco :  Laudahiita  multa  etiam  maiifaciunt  i  ipfe  iaudari.  mfi  o^timpts  non 
fotefl.    Fhtiemon  apud  Stoh£umferm.\X,    Xvn^  ^sHa^og  s<-nv^  ^x  ^  i"»?  ^'^^'■'. 
KCuv^  AM,'  oq  7JC  d^iK&iv  GhivcifMV^  fjLn  ^^AsTctj,  oW  og  rti  (Xix^  XoLf/jQtdy&iV- 
■    iLTn^slo,  Ai^    og  rd   usydAa  Ka^Ts^ei   fj^n  XoLfA.^civ(Sv,  E%«v  ^vvdftsv^  K^ 
»^Tm  d<^rij4i&ogf  Ov^'  ag  ye  t^v^  Tiu^^  $ia,Tfi^ei  fJLovev,  Aj^  oV  Tig  dhXoif 


CAPUT    Vn.  lo^ 

yvnmet^  7  ^^X^^  ^^^^  ^'"^  lUctii^  k  ^  ^oxe^v  eiva^  SsA&i,  ^  Nonjuflm  omnii 
abftinens  mjurU  eji,  Sed  qni  nocere  cgm  foiefijtunc  abftinet :  Necquirecu- 
JatparvAyfid  qui  maximis  Tentatu^s,  antmt  rohur  invictum  gent :  Nec 
auisquis  ifta  quolibet  praftat  modo:  Sed  qui  dolofi  nejcim  fucij  integraPro^ 
bitate^juflvj  e(Je,  non  credijludet.  Ex  quo  patet,  definicionem  juflicias 
ICcis  Romanis  familiarem,  qua  eam  dicunt  conilantcm  &  perpctu- 
am  voluntatem  fuum  cuiqj  tribuendi;  fpedare  ad  juftitiam  pcrfo« 
narum,- non  a<3:ionum.  Id  quod  mihi  fatis  inconveniens  vidccur, 
cum  jurisprgdencia  maxime  circa  juflitiam  adionum  fic  occupata ; 
juflitiae  perfbnarum  non  nifi  obicer,  &  paucis  in  maccriis  racio» 
ijemhabcat^. 

§.  y.  Differtautem  juflitia  adionum  a  bonitatc  inhoc  pocifli- 
mum,  quod  bonitas  fimpliciter  notet  convenicntiam  cum  lege,ju- 
ftitia  autcm  prxtcrca  involvat  refpe^tumad  eos,  in  quos  a£tio  exer- 
cetur.  Sic  igitur  adlio  jufla  nobis  dicitur,  qua^  ex  pro^rcfi  adplica- 
tur  ad  pcrfonam,  cui  illa  debetur.  Adeoq;  juflitia  hoc  modo  eric 
rcdla  adpHcatio  adionum  ad  pcrfonam,  Divifioncm  cjufdcm  no- 
bis  defumerc  placct  potilTimum  ab  ipfa  matcria,  quae  dcbctur,  auc 
vclut  ex  debico  alteri  adpUcatur.  Ubi  in  antcccfTum  monemus,  adi- 
onum  alias  pofTe  vocari  puras,  alias  veluc  mixtas.  lUse  abfolvun- 
tur  motu  quodam  alicujus  pocentiac,  certa  ratione  ad  objc(Stum  ad- 
plicito;  uti  efl,  exhibitio  honoris,  obfcquium,  dilcdio,averfatio,con- 
folatio,  laudatio,  vituperatio,  &c.  quarum  cfFcdus  confiftit  in  co, 
quod  objedum  cx  adionc  ccrto  modo  afRciatur,  autafFcdum  intci- 
ligatur  ad  complacentiam  aut  difplicentiam.  H-a;  autem  funt  con- 
jun£l«  cum  translatione  alicujus  eommodi,  vcl  incommodi  in  pcr- 
fonam,  advcrfus  quam  dicuntur  excrceri:  adeoqi  carum  efFcdus 
potifTimum  confiftit  in  aliquo  opcre,  rcipfaaltcriusperfonamautres 
juvante  vel  l^dentc.  Deindc  funt  &  adiones,  qusc  in  commcrcium 
HominlJm  veniunc,  ac  certo  prctio  taxantur;  qua^dam  autem  prctio 
inter  homincs  arftimari  non  folcnt,  de  quo  difcriminc  pluribus  in- 
,fra.  Deniq;  &  hoc  obfervandum ,  qusedam  deberi  nobis  cx  jure 
pcrfedloj  qua^dam  ex  imperfcdo.  Illo  modo  quse  nobis  debentur, 
«bi  ulcro^  non  tribuuntur,  fas  efl  in  libcrtate  naturali  degcncibus  vi 
'  O    %  bclloq; 


108  LIBRI    l 

belloq;  ad  ea  praftanda  altcrum  adigerc,-  aut  in  cadcm  civitaCe  fi 
vivamus,  contra  cundcm  a^lio  datur :  hoc  autcm  modo  dcbita  bcl- 
lo  vindicafi,  aut  adionc  intcntata  extorqucri  non  poflunt.  Perfc-? 
dum  jus  autores  frcquenter  folent  cxprimerc,  addito  vocabulo  JuL 
V.  ^Allc  [uojure  hoc  poftulat.  Quod  autem  aUa  nobis  perfcdc,  alia 
impcrfecSe  debeantur,  caufa  eft,  inter  cos  quidem,  qui  in  naturaH  U- 
bertate  invicem  vivunt,  diverlitas  pra^ccptorum  juris  naturalis,  quo- 
rum  alia  ad  efle,  alia  duntaxat  ad  benc  eile  focietatis  faciunt.  Un- 
de  cum  minus  nccefTarium  fit,  hsec  quam  illa  akcri  cxhiberi ;  ratio- 
nis  quoqi  eft,  illa  quam  h^c  rigidiori  pofle  modo  exigi.  Accedit, 
quod  circa  illa  fere  padlum  intercedat,  circa  ha^c  non  itcm ',  adcoq; 
cum  h^c  cujusq;  pudori  ac  confcicnti^  rclinquantur,  incongrucns 
erat,  talia  ab  altcro  pcr  vim  extorquerc,  nifi  fors  gravis  neceflfitas 
fubigat.  Verum  in  civitatibus  difcrimcn  illud  cx  lcgibus  civilibus, 
adionem  dantibus  aut  negantibus,  oritur;  etfi  civitatcs  utplurimum 
hcic  juris  naturalis  vcfl:igia'fint  fccuta^,  nifi  qua  peculiarcs  ipfarum 
rationcs  diverfum  fuadcrent„ 

§.  8.  Quando  igitur  exhibentur  ahcui  adioncs  aut  res,  qu^  illi 
ex  jurc  duntaxat  impcrfcdo  debentur,  auc  quando  adverfus  alterum 
excrcentur  adiones  in  commercium  non  venicntcs,  communiter 
dicitur  obfcrvari  juflitia  univcrfalis.  Ut  quando  quis  confilio,  rc, 
aut  opera  egenti  fubvenit,  &  officia  pictatis,  rcvercnti^,  gratianimi, 
humanitatis,,  bcneficentisB  cxhibct,  adverfus  quos  ifta  cxhibere  tenc- 
tur.  Ha;c  jufliitia  illud  tantum  fpcdat,  ut  pr^ftetur,quod  alteri  de- 
betur,  non  attendcndo,  num  id  quod  prjcftatur,  fitcequalc  cauf^  illi, 
ob  quam  quid  debetur,  an  minus.  Sic  grati  animi  officio  facisfit,  fi 
quantum  per  facultaccs  Hcct,  rcponatunetiamfibeneficium  forston- 
gc  fupra  fuerit.  Aft  quando  alicui  cxhibentur  adioncs,  in  com- 
mercium  venientes,  aut  quibusres  aliqua  in  alterum  transfertur,  ad 
quamillcjus  perfedum  habebat,  juflitia  particularis  dicicur. 

§.  p.  Jus  porro  ifthoc  oritur  vcl  fingulis  cx  pado  (tacito,  aut 

.  expreflTo)  cum  rocictate  aliquainito  hocfine,  utipfiusmembra  fiant; 

vcl  focietati  cx  pado  eodem  cum  fingulis,  ut  eos  fibi  membra  adjun- 

gaL»:-Vel  oritur  dcniq;  ex  padtis  quorumlibet  cum  quibuslibct  circa 

rcs  & 


CAPUT.     VII.  lop 

rcs  &  adiiones  in  commercium  venicntes.  Ubi  exercencur  ea,  quae 
ex  pa£lo  fociccads  cum  membro,  aut  mcmbri  cum  fociecatc  ob  fi= 
nem  jarn  didum  inito  debentur,  vocacurjufticiadi/tribuciva.  Quan- 
docunq,  cnim  aliquis  in  fociecacem  recipicur,  tale  padum  cxpreflc 
auc  cacicc  inicur  inter  fociccac-em,  &  membrum  recipiendum,  quod 
fbciecas  quidem  velic  huic  racam  parcem  cribuere  dc  bonis,  quae  fo- 
ciecaci,  uc  cali,  compecunc;  membrum  vero  promictit,  quod  pro  ra-^ 
ta  parte  velit  ferre  oncra,  quse  ad  focietatem,  quatalem,  fervandam 
faciunc.  Determinatio  autem  ratx  partis  de  bonis  focio  adfignan» 
dis  fic  fecundum  a?fi:imationem  operze,  aut  fumtuum  impenforum 
ad  focietatem  qua  talem  fervandam,  fpedlacorum  in  proporcione 
ad  aliorum  ejus  fociecacis  membrorum  operam,  auc  fumcus  impen- 
fos.  Uci  concra  dccerminacio  rac^  parcis  de  oneribus  mcmbro  im- 
ponendis  fic  fecundum  seftimacionem  commodorum,  quje  illud  ex 
fociccace  percipic,  fpcdlacorum  in  proporcione  ad  commoda,  abali- 
is  mcmbris  e  fociecate  percepca.  Inde  cumucplurimumunum  mem- 
brnm  plus  conferat  ad  focietatem  confervandam ,  quam  alterum, 
&  unum  quoq;  pr^  altero  plus  commodi  ex  cadem  hauriat ;  facilc 
patec  racio,  cur  pofitis  pluribus  perfonis,  pofitaqyinter  easdem  inse- 
qualitate,  in  jufi:icia  difiribuciva  fit  obfcrvandaajqualitascomparatae 
Qux  in  hoc  confifi:it,  ut  quomodo  fe  habet  dignitas  fcu  meritum 
unius  ad  dignitatem  alterius ;  fic  fe  quoq;  habcat  prsemium  unius 
ad  prxmium  alterius.  Nam,  uti  loquitur  Ph/k  Juddm  de  Monarchia, 
dqualia  dignitate  im^aribm  tribuere  efi  imzquntlitas.  Sic  v.  g.  fi  dift:ri- 
buenda  fint  VI.  inter  Cajum,  Sejum,  &  Titium,  pofito  Titij  merita 
fuperare  merita  Caji  triplo,  duplo  Seji,  Titio  danda  erunt  III.  Sejo  II 
Cajo  I.  Nec  ad  hanc  ^qualitatcra  requiritur,  ut  pr^mium  fimpli- 
citer  exscquec  mcritum  perfonse;  fed  fuflBcit,  ut  quam  proportio- 
nem  habct  digniras  unius  ad  dignitatcm  alterius,  eandcm  quoq;  ha- 
bcat  porcio  de  rc  illacommuni  ad  porcionem  akerius.  Idcmeciam 
ad  onera  imponen^-debcc  adplicari.  At.vero  quod  Hobb. de  cive 
c,  $.  §.  S.  aequalicacimpciftivje,  qux  in  hac  jufiicije  fpccie  obfervatur, 
evertendx  adfcrt:  de  meo  mc  diftribuere  pofieplusmcrenti  minus, 
minufq;  mercnti  plus  dare,  modo  id  dedero,  quod  padtus  fum, 

O  5  allato 


Ilo  LIBRI    I. 

allaco  pronunciaco  Salvatoris  noftriAf^//^/?.XX.r3.  id  fane  ad  rem  fii- 

hil  facic.    Nam  in  allegato  dido  oftcndicur,  non  peccarc  in  jufliti- 

am  commucacivam,  (qu^  contradum  locacionis  condud:ionis  re- 

gic)  qui  cx  liberalicace  quibufdam  largiorem  quam  pro  merico  cri- 

buic mercedem,  auc  mercedi,  quarex  juftitia commutativa  debetur, 

aliquidex  liberalitace,  qua  fub  lc  comprehendic  juflicia  univerfalisj 

adjicic  ,•  modo  ca^ceris,  quam  padi  fucrunc  mcrcedcm,  non  denegec. 

Sed  quid  hoc  ad  noftram  ju/liciam  diftribucivam  ?  fecundum  quam 

de  re,  ad  quam  plures  pcrfedlum  jus,  fed  racione  quancicacis  velut 

inxquale,  habenc,  rata  porcio  affignanda.    Vocabulum  aucem  du 

finbuendi^  in  hoc  exemplo  occurrens,  haucquidquam  innuic,  fadum 

id  ad  jufticiam  didribucivam  pertinere;  fed  plures  fuifle  mercenari- 

os,  quibus  fua  cuiq;merces,exjuftitiautiq,commutativa,fuerac  dan- 

da.     Circa  difficulcaces  aucem,  quas  Grotim  Ll.  c.i.  §.8.  movec,  ob- 

fcrvandum,  ipfius  jufticiam  explecricem  cum  commucaciva,  &  accri- 

bucricem  cum  di/lribuciva  haucquidquam    adamuffim  coinciderej 

neq;  divifionem  ipfius  eodem  cum  noflra  fundamenco  nici.    Nam 

iJla  nobis  defumicur  ab  ipfa  pociflimum  maccria,  quse  debecur,  &ex 

debendi  originci  ipHaucem  a  modo,  &  veluc  incenfione,  qua  quid 

debccur.     Unde  ratio  adparet,  quare  diflributio  lucri  incontradufo- 

ciecacis  illi  ad  jufliciam  explecricem,  nobis  ad  diflribucivam  percinc- 

ac.    Ecfi  uc  in  contradu  fociecacis  proporcio  gcomecrica  obfervecur, 

cx  accidenceefl;  cum  non  neceffum  fit,  ut  focii  insquaHa  contule- 

rint,  fed  potuerint  etiam  xquaha  conculiflc.     Quc)  facflo.  fimplex  erie 

aequahtas  in  partibus  lucri.    Girca  illud  auccm   cxemplum;  fi  mui 

idntumapHs  inveniatufad  munm  fublicum^non  aliaquam  fimfltci  com-^ 

menfwne  attrtbutiofiet :  ulterius  difpicicndum,  an  ifle  ad  illudmunus 

habeat  jus  perfe£lum,  an  imperfctftum.     Si  hoc,  ad  juflitiam  univcr- 

falem  id  excmplum  pcrcincbic :  fini]hid,agnofcimusquodcircapro- 

porcionem  monec,  ucphirimum,  non  fcmper  in  juflicia  diflributiva 

locum  habere  proporcionem  gcometricam.    ^cq;  vero  nos  difcri- 

men  ucriusq;  juflitise  ab  ufu  diverfse  proporciwis  defumfimus.     Sic 

&  lcgaca  affignarc  non  ad  diflribucivam,  fcd  ad  univcrfalem  jufli- 

siam  fpcdac.    Ecquando  civitas  de  comn^uni  reddic,  quod  civium 

quidam 


CAPUT    VII,  III 

quidam  in  publicum  impenderunt,  commutaciva ,  non  diftributiva 
exercetur  juflicia ;  quia  caufa  dcbendi  non  oricurexpado,  quocivi- 
-  cas  civem  recepic,  fed  ex  peculiari,  &  diverfo  plane  contradu. 

§.  10.  Aft  fi  alicui  exhibeancur,  qux  debencur  cx  padlo  rcci- 

I  proco,  circa  res  &  acliones  in  commcrcium  vcnienccs,  vocatur  jufti- 

;  tia  commucativa.    F.a  pad:a  cum  hoc  fpcdent,  ut  pro  mea  re,  auc 

aftionc  in  commcrcium  veniente  ab  alcero  accipiam  rem  auc  adio- 

nem  sequipolientem,  faltcm  quai  mea  ceflimatione  talis  fit,  facilc  ad- 

i  paret  ratio,  cur  ha*c  juftiti^  fpccies  rcquirat  eequalitatem  fimplicem, 

i  quam  vulgo  arithmeticam  proporcioncm,  nefcio  an  admcntcmMa- 

I  thematicorum  vocant;  etfi  Vktarchti^  de  amare  fraterno  vocabulum 

i  dfjSiut^4ix-'^?  civaXo^ccg  invulgari  illofcnfu  ufurpct.  Adcoq;heic  rcs  auc 

adio  in  commcrcium  veniens  alteri,  quod  pro  ca  datur,  autpr^efta- 

cur,  exadc  quantummorahs  fert^ftimacio,  refpondcrc  debet.  Nam 

quod  Hohbes  de  O^ve  c,  5.  §.  (S.  objicit ;  Ji  rcs  noftra^  'vendamm,  cjuanti 

foJJumm>  mjuriam  emtofi nonferi^qui  idvoluit^  (^'fetiit ;  infra  pluribus 

excutietur.    De  juftitia  vindicativa,  qua;  cx  mcntc  noftra  pcculia- 

rcm  fpecicm  conftituit,  infra  commodior  crit  agcndi  locus. 

§,  IL  Opera;  pretium  quoq;  fueritGroDij  fentcntiam  fuper  jufli- 
tia  cxpendifle,  quam  ille,  neglefta  differcntia  univerfaHs,  &  particu- 
laris  jufbitia^,  in  exp/etricem^  ^attrihutricem  difpcfcic;  cujus  di fcrimen 
fundatur  in  divcrfitate  juris,  quod  quis  ad  aUquid  ab  altcro  accipi- 
endum  habct ;  quod  efi  vel  perfedum,  vcl  impcrfedum  feu  apti- 
tudo.  Adcoq;  ille  adus  ipfi  pcrtinet  ad  juflitiam  cxpletriccm,  quan- 
do  alicui  rribuitur  id,  qiiodcx  jureperfedoci  debebatur^quodq-jurc 
fuo  poftularc  potcrat:  ad  juflitiam  autem  attribucriccm ,  quando 
tribuicur,  quod  ex  jure  duncaxat  imperfedo  dcbebacur.  Racio  au- 
tem  iftarum  appellacionum  harc  vidccur,  Quod  ex  jure  perfedo 
mihi  debecur^  id  aliquomodojammcumeflcintclligitur,ficutquam- 
diu  idcm  non  fucrit  cxhibitum,  aliquid  mei  abefle  judicccur.  Ideo 
&  nomina  iil  patrimyonio  noflro  rcputantur,  &in  folucum  aliisccdi 
poflunt.  Unde  ^i  accipiam  quod  cx  jure  pcrfcdo  dcbetur,  non  ali- 
quid  novi  mihi  tribuitur,  fed  res  duntax-ac,  qu^  abcrat,  &  cujuslo- 
cum  cantifper  fuflincbat  adio,  cxplecun    Sicut  v,  g.  quj  Lbrum  ex 

,     biblio- 


112  ^     LIBRI  I.  - 

bibliotheca  mea  commcdato  fumpfit,  eo  reilituto  illam  non  auget 
fed  lacunam  duntaxat  explet.  Verum  ad  quse  accipienda  jus  im^ 
perfedum  tantum  habeo,  illa  pro  meis  nondum  reputarc,  aut  ii 
patrimonio  meo  numerarc  pollum ;  cum  ea  ab  alterius  pudore  deJ 
pendcant,  neq^  idem  violento  aUquo  medio  ad  eadem  pra:/l:andi 
poffit  adigi.  Unde  ridiculum  foret,  v.g.  il  mendicus  ftipem,  quan 
ab  opulento  viro  expedlat,  furori  loco  pretij  pro  calceo  vclit  dele-" 
gare.  Adeoq;  qui  ex  jure  imperfedo  quid  alteri  prjeftat,  revera  ipfi 
aliquid  attribuit,  quod  pro  fuo  antea  habere  non  poterat.  Atq;hinc 
Grotim  ifthanc  juftitiam  vocat  comitem  earum  virtutum,  quse  aliis 
hominibus  utiHtatem  afferunt,putaIiheralitads,mifericordi^,  huma- 
nitatis,  &  fimilium.  Nam  ad  talia.  habenda  aliis  jus  duntaxat  imper- 
fedluni  competit.  Quod  autem  Grotim  huc  quoq;  refert  providen- 
tiam  redlricem,  id  potiflimum  arbitror  pertinere  ad  illa  prarmia  di- 
flribuenda,  ad  qua:'  cives  jus  duntaxat  impcrfedlum  habent;  ubi  licec 
amplior  diftribuenti  fit  libertas,  quam  circa  ea,  quse  ex  contradu  de- 
bentuf ;  tamen  confuItifTimum  fuerit,  heic  quoq';  meritorumcujufq; 
rationem  habcrc,  praevcniendis  querelis,  &  afmulationi.  Quo  fpe- , 
dlat  illud  rfocratis  ArcopagiticoyUhi  de  antiquis  rcip. Athenienfis  admi- 
niilratoribus  agit:  fii^^v  ^'  civnlg  cnjvs^d/^r^  w^'5  70  nuAc^g  oiniiv  tvjv 
ttdAiv,  oli  ^volv  \ov]^roiv  vofJLt^o^svcqv  eive^,  f(^  775?  fjSl^j  ^.viiv aTmaiv  ^^vsfjt^- 
t^ij  IV?  '^  'Hfr^Q  '70  -^ST^diJKov  sKci<^iQy  chc  i^yvoav  r^^ruv  tjjV  ■^(^pv^nfJMTi^v,  ecTi^d 
iTJv  (jS^  dwmv  d^iSouv  r^g  ^n^s^g  f(^  Ttvvripig  dTnioxif/cc^cv,  wg  y  ^iKotiav  ^auv» 
i^v  '^  >lclJ'  cL^ietv  snaqov  nfxooauv  ^  Ko^d^nauv  tsfit^pSv'^.  Plurimfim4Utem 
illis  profuit  ad  remp.  hene  gerendamy  ({uod  cumJuo  exiflimentur  aqvalita-^ 
tis  genera^  quorum  alterum  unum  d^  tdem  (ingulis,  alterum  unicui^  quod 
c&nvenit  tribmt^  non  ignorarunty  utra  utrt  prdferenda  ejfet:  fediliamqm- 
dem  tnqualitatem^  qute  bonos  maiosfj^  tkdcm  rehm  dignatur^  ut  iniquam 
rejecerunt;  eam  autemj  qu^s  umcuii%  p^o  merito  honores  p^amia^  attri- 
huity  fequendam  fibt^  pr^kabendam^^  duxerunt.  Quare  autem  Grotim 
reccjjfis  Arill:otelicorum  terminis  ufus  non  fuer-it,  hanc  ipferationem 
affert.  Vocabulum  oumT^aHhKfic,  commurativ^  juftitias  ideo  exple- 
trici  examuffim  non  quadrat,  quod  ut  pofTeflor  rei  meae  illam  mihi 
rcddat,  non  cfl  (k  mjyci?^clyf/,dl(§-3  &  tamen  ad  jiiftitiam  cxpletricem 
^  perti- 


CAPUT    VII.  Ii| 

percinct.    Scilicetutut  jus  mihi  perfedlum  fit  rcm  m.eam  abs  qpcvis 

I  poileflbre  vindicandi,  non  tamen  adio  mea  fundatur  fuper  fynal- 

'lagmate,aut  fupcr  contra6tu  aliquo  cxpreflb,  quemcum  ipfodc  re- 

ijflicuenda  re  iniverimj  fcd  nil  aliud  probandum  mihi  incumbit, 

quam  dominium  ad  me  fpedare.    Ergo  da:cur  aclus  juftki^  explc-. 

tricisj  circa  quem  non  intervenit  mjyaTkayfjLo..     Vocabulurn  av  tcm 

hcin(jb^%v.t^]w9iitix  ideo  attributrici  undiquaq';  non  congruit,  quia 

\^^MfjLHv  fubinnuit  plurcs,  inter  quos  diftributio  debetfieri.    Atqui 

juflitia  attributrix  exercetur,  ctiam  quando  uni  duntaxac  quid  prae» 

ftatur,  ad  quod  ipfe  folus  erat  aptus.  . 

§.  12.  Ariflotclis  genuina  mens  fuper  fpeciebus  juftitia?,  quan- 
tum  nobis  licuit  aflequj,  ha;c  videtur.  Juflitia  univerfaUs,  quae  ipfi 
cfl,  77??  oA»?  dpsTTic:  j^rimg  ©ifoV  a^ov  umverfi^^irtiitts  ufm  efga  alifm^  Ni~ 
com.  V.  c.f.  virtus  efl,  qua:  ad  omnes  homines  pertinet.  Particula- 
ris  juflitiae  tres  facit  fpecies ;  wmm^^nyL^^v.riv,    diftributivam,  quse 

Cernitur  cv  to7?  2lgbvof/^c^g  ti  %(jLYiqs  tj  j^t^fjLdThiVi  rj  TUiv  cl^.&)V,  otzi  fis^^^TOi^ 
KOivoovycn  T^?  T^X^ilnag:  in  difiributiomhm  Aut hdm?'um> aufpecfdniarumjaut 
cMerarum  rerum,  qu^  dividi  m  eos  pojfiint,  qui.  ejmdem  civitatis  ^artici- 
pes  funt.     Altera  ^iop&oJliK^,  corre^ivay  qu^  in  corrigendis  mjvsCfh.  dyyL&m 
confiflit;  quorum  aUa  ipfi  funt  fpontanca,  alia  invita.      Ilk  £ra- 
voLTkciyfictTzt  ultroneo  confenfu  conftant^  uc  funt  cmtio  venditio,  lo- 
C^tio  condudlio,  mutuum,  depofitum,  ufura,  fponfio.    H«c  in  cri- 
minibus  ccrnuntur ;  in  quibus  co  nomine  avva/^^ayfia,  invitum  /latu- 
itur,  quod  v.g.  in  furto  rcs  mca  mc  invito  ad  furcm  tranfit;  ex  quo 
.inajquahtas  oritur,  uc  ille  plus  quam  debebat,  ego  minus  habeam, 
Quae  fic  corrigcnda  eft,  uc  quantum  ille  plus  habet,  ipfi  dcmatur, 
mihiq;  addatur.    Et  ifla  corredio  fecundum  proportionem  arith- 
meticam  proprie  fic  didam  inftituicur.  vid.  joh.  a  Felden  ad  Grotij  1.1. 
ij-c.  I.  §.  8.    Atq;  hcC  dua!  fpecies  juflitias  proprie,  aut  prsecipue  ad  eos 
l  pertinent,  qui  in  civitatibus  cum  impcrio  funt.    Horum  enim  eft, 
1  non  privatorun:,  de  publicis  bonis  intcr  fingulos  diflribucrc,  &  insc- 
I  qualitatcs  in  .contradibus,  aut  ex  delidis  ortas  corrigere,  &  ad^qua- 
j  litatem   rcducere.  Ari/iot.  Nic.V.  c.  7,  i^  d^iKov  tSto,  dvioovh,  \<m(Hv- 
TFn^r^  0  ^iKu^g,    Injujium  hoc,  cumfit  m^quale.,  icquare  ionatur  judex. 
■  P  Tertia 


114  LIBRI   I. 

Tercia  juflici^  fpccics  ipfi  efl  'ndvli^'7nv&oc,  malidtio.qu^  permuca- 
tiones  rerum,per  homines  invicem  fa£la?,  reguncurjdum  res  diver- 
fje  &  in^quales  comparacione  inter  ipfas  fad:a,  ad  leges  proporciq-. 
nis  geomecricse  demum  exjequancur ,"  v.g.  fi  permutandus  fic  calcc- . 
U5  &  equusj  prius  inquirendum,  quocics  calcci  precium  equus  con- 
tineac,  &  pofico  duodecies  id  cbncincri,  •w  a>777T557^i/^-o(;  fuerir,  fi  quis 
pro  uno  equo  duodecim  calccos  acceperic.  vid.  Ariftoi.  Nic.V.  c.g. 
&  MichaelBp''cJim  ad  d.l.  Acq;  ifthoc  oivlfm-mv^oc  excrccre  cam  inpri- 
varos,  quam  in  imperances  cadic.  Quod  auccm  dixiraus,  cx  mcncc 
Ariflocehs  aliam  jufbiciae  fpeciem  omnibus  hominibus  efTe  commu- 
ncm,  aliam  ad  magiflracus  &  judiccs  duncaxacauc  prxcipue  percinc- 
rc;  id  facilc  agnofcent,  qui  penicius  infpedo  iflius  opcrc  morahdc- 
prehcnderinc,  eundcm  in  defignandis  vircucibus  fempcr  ob  oculos 
habuide  ideam  ahquam  civicacis  Greecanica?.  In  qua  cum  non  ea- 
dem  omnibus  civibus  munia  mcumbcrcnc,  mirum  non  efl:,  ipfum 
nonnullas  tradidifle  vircuces,  qua:  non  nifi  in  cercum  genus  civi-_ 
um  cadcrenc-».  ^ 

§.  13.  Hohbef.de  civcc.  3.  §.  S.  &  tevUth.  c.  l^.  jufliciam  vidc- 
cur  tancum  uniformem  facerc,  quac  nihil  aliud  fit,  quam  fervacio  fi- 
dei,  &  padorum  implecio.  Rc  commucativam  quidcm  aitconfidc- 
rari  in  concradibus  pcrmucacoriis ,  cmcione  vcndicione ,  locacione 
condudione,  mucui  dacione  &  reddicione,  &  fimihbus.  Jufliriam 
autem  dillribucivam ,  ecfi  improprie  did-am,  exerceri  ab  arbicro, 
quando  cuiq';  parcium,  quce  inipfumcompromiferunc,  addicir,quod 
ipfi  debccur.  Neq;  aham  asquahcaccm  in  juflitia  obfervari,  quam 
iflrhanc,  quod  cum  arqualcs  namra  omnes  fimus,  alccr  non  debeac 
fibi  arrogarc  plus  juris,  quam  alceri  concedat,  nifi  id  juris  per  pada 
fibi  fueric  adquificum.  Forro  cum  Tnjuria,  five  adio  auc  omifTio  in- 
iufta,  cx  rpfius  mcnce,  idem  fic,  quod  padi  violatio,  exinde  conclu- 
dic^  injuriam  non  poflefieri,  nifi  ci,  quicum  quis  padus  cft.  Cujus 
fencentice  fuse  rationcm  pecitex  illo  fuo  dogmatc  de  jure  in  omnia 
a  natura  conceflb,  lacius  quam  p^r  erat  extcnfo;  quafi  cum  citra 
padum,  quo  quis  jiire  fuo  decefftrit,  illudq;  in  alterum  transculerir, 
cuivis  jus  fit  faciendi  erga  alcer um  qua^cunqj  veiic^  is  aucem,  qui 

|ure 


CAPUT    VII.  ijf 

i  jare  fuo  Utitur,  injuriam  non  faciat.  ConE  GdJJendm  Sjntdgm.jhUof 
tpmri  part.  5.  c.  2<y.  27-  Fnimvcro  infra  pluribus  oflendemus ,  jus 
illud  in  omnia  non  polTe  ulterius  cxcendi,  quam  quod  natura  con- 
ccdac  homini  uti  omnibus  mcdiis,  qux  reda  ratio  judicac  faccre  ad 
ipfius  confcrvationem  flabilem,  acq;  diucurnamj  ficut  &clp/e  c.  1, 
§.  7.  in  definicioncy^m  ufum  rationts  pofuic.  Jam  auccm  fanaracio 
nunquam  di(^abic,per  mcramlibidincm alceri efle infcrcndajCX quibus 

,  ille  non  pofTit  non  ad  bellum,  &  reciprocam  lcedendi  cupidincm 

{ incicari.  Deinde  abfurdum  efl,  jus  fingerc,  quod  nuUum  cfFcd^uni 
in  ordine  advcrfus  alios  obcincac.  Nam  in  moralibus  non  cfle,  & 
nullum  habere  cffedum  idem  ferc  efl.'  Afl  quale  jus  eft,  cui  alcer 
pari  jure  poflSc  rcfiflcrc?  Quis  dixcric,  me  jus  habcre  alteri  quid  im- 
perandi,  fi  ille  pari  jurc  imperaca  mea  pocefl  negligcrc?  Auc  me  jus 
habcre  verberibus  quempiam  csedendi ,  fi  pari  jure  &  cum  foenore 
illa  mihi  reponi  queunc  ?  Igitur  certum  efl^  calia  akcri  faciendi  jus 

ihaurquaquam  cffe;  &  qui  ifla  facic,  cum  y7;?^y^r(f  faciac,  injurh-m 
inferre.  Contra  alccri  jus  eft,  ne  fibi  caHa  abalio  inferantur;  quibus 
illacis,  injuria  utiq,  eidem  fic.     Unde  jus  iliud,  quo  violacoinjuria  di- 

i  citurficri,  nonex  folo  padlo  cum  aliisqua!fitum,fcd  quoddamctiam 
ab  ipfa  natura,  fme  incervenicnce  fado  humano,  dacumfuic;  adeoq; 

\  falfum  cfl,injuriam  ficri  pofTc  nemini,  nifi  quicum  pa«5tum  inicum, 
aut  cui  donoquid  datum  fit.    Scd  &  quod  juflitia  non  minus,quam 

i  dominium  rcrum  civitatibus  demumfuam  debeat  origincm,  quod 
Jdem  Leviath.  d.c.  affcric;  id  falfum  cfle  aHo  loco  oflendemus.  Ex 
didlis  eciam  incelhgicur,  quanquam  aHas  damnum,  &  injuria  omni- 
no  differanc,  &  ficri  queac,  uc  fola  injuria  in  unum,  damnum  in  al- 
tcrum  rcdundct;  tamen  hautquaquam  admittendum,  quod  Hobbe- 

fim  d.l.Vi^tmv  innuerc,  nudo  darnno  affici,  non  injuria,  cui  quid 

I  fubtrahitur ,  aut  qui  l^ditur  ab  co,  quicum  nihil  padus  eft.     Ncq; 

I  excmpla,  quibus  fuam  fententiam  flabilire  vult,  fatis  quadrant.  Di- 

!  cit,7/  dominff< fervo ,  qui  ohedtentiam  [ibi  pa6tm  efiy  mperet^  ut  pecumam 
tertio  numerct^  'velbeneficium  conferat,  is  (inon  faciat,  damnum  quidem 
tertio.,  injuriam  autem  domino  joh facit .  Verum  fi  pecuniam  dcbitam 
juffus  foIVcre  fcrvus  non  folvcrit;,  damnum  non  patiecur  credicor, 

P  2  ■   cui 


IK^  [LIBRI    L 

cui  falva  advcrfiis  dominum  manec  adio.    Nec  fi  beneficium  juflus 
dare  fervus  non  dederic,  aker  damnum  pafTus  cft.    Pr^cerquam 
enim  quod  bcneficio,  ucpoce  indebico,  non  accepco  damnum  pro- 
prie  di(5lum  non  accipiacur  j  (vid. Grot.l.  2.  C.I7.  §.  2.)  etiam  alceri  li- 
cebic  apud  dommum  conqueri  demalicia  fervijqui  fine  dubioiftum 
hoc  impune  ferre  non  finec.    Ec  fi  vcl  maxime  ifti  tcrcio  injuriam 
fervus  non  fecit,  non  camen  ideo  fecic,  quod  jure  pocerac ;  cum  al- 
teri  uciq;  fupcr  fcrvo  jufla  conquerendi  caufa  fuppccac.     Alcerum 
cxemplum/^  LeviafhAtd.  proponicur:  frivath  qmmvicem  debent,re' 
mitterefojfmt-y  fedfurtayC^de^aliM^^  viQlentiaSyquthm  Ufi fueruntjmn 
^ojfmt :  qma  denegatto.ne  debiti  ipft  tantum  injuria  ^fficwntur ;  per  cri- 
mina.  antem  ijla  violatur  qtioj^y  qm  civitatis  perjonam  repr^Jentat^  feu  le- 
gislator.    Quae  concedimus,  modoinde  non  infcracur;  per  crimina 
illi  quoq;,  qui  Isefus  eft,  injuriam  non  fuiife  fadam.    Sed  prouc  de 
Crje  d.  L  hoc  proponicur,  nullo  modo  ferri  poccfl,     Dicic ;  m  civitA' 
tcfiquis  alicui  noceat,  quicum  mhil  pa^u6  eftj,  dcmnum  eiinjert  cui  md^ 
lum;  injuriam  foli  illh  quitotiui  civitatis poteftatem  habet,     Quidf  an 
qui  me  Isedic  civisnon  mihi,  fcd  foli  rcgi  inj^uriam  facic?  Auc,  fi  vel 
maximc  daremus,  incer  eos,  qui  in  libercatc  naturaU  vivuat,  jus  ino- 
mnia  obtinere,  id  quoq;  inter  cives  ejusdem  reip.  locum  habebit? 
Qui  fane  comraunem  dominum  agnofcunc,    Namquodfubjungk; 
fits  qui  damnum  accipity  injuriam  expoftularetg  is  qui  fecityfic  diceret squid 
tu  mihi  f  quare  e.gofacerem  tuopofm^  quam  meo  libitu,  fiqmdem>  quin  tu 
tuo  non  meo  arhitratufacias,  non  impedio?  tancum  ab^fl,  ut^  licec  nulla 
pacta  pecuHaria  intercejjerintj  in  hac  orationc  mhil  reprehendendumjit^ 
ut  potius  a  fenfu  communi  eum  difceffifle  fmt  judicaturi  homines, 
qui  hac  exceptione  l^fi  querelas  repulfurum  fc  fperaveric.     Id  ta- 
men  rede  ab  Lodem  d.  1.  obfervatur  ;  mjuftitidi  vocahulum  fignificare 
relative  adlegem;  injuria  autem  tum  ad  legem^  tum  ad perfbnam  certam. 
Nam  ubi  quid  injuftum  efb  fadum ,  omnes  id  injuftum  vocare  pos- 
funt,  feu  omnibus  id  injuftum  eft.     Sed  injuriafada  efTc  pocuic,  non 
lamcn  mihi,  vel  ilfi,  fed  alii;  &  quandoq;  neminiprivaco,  fed  civi- 
Eati  tancum;  v.  g.in  cafdc  pcr  duellum  ex  provocacione  fadta.  Nam 
de  injuria  fibi  fada  ne  ipfe  quidem,  qui  lccfus  eft,  qucri  poceft,,  ideo 

quia^ 


CAPUT    VII.  117 

quia  conrcnfic  in  aleam  pugnse  legibus  veticae.    Sed  legislatori  utlq; 
Violatum  fuum  intcrdidlum  exfequi  fas  erit. 

§.  14.  Cognito  quid  jufticia  fic,  facile  de  injuflitia,  ejusq;  fpc- 
cicbus  colJigcrc  iicet ;  fimulq;  quod  adio  injuflafic,  qua?  cx  pro^rc^ 
fi  prave  adplicatur  ad  pcrfonam,  cui  diverfa  debebatur,  aut  quando 
dcnegatur  alicui>  quod  ipfi  debebatur.  Injuftum  quippe  efl,  inferre 
alteri  quid  mali,  quod  nobis  infereridi  poteflas  non  crat;  aut  dcnc- 
gare  vel  eripere  quid  boni,  quod  ipfi  debebatur.  Nam  bona  c|us 
funt  naturap,  uc  cuivis  citra  caufam  tribui  poflinc,  fiquidem  id  fiat  ci- 
tra  fraudem  tertii:  &  mala,  quajquis  meritus  efl,  citra  injuriam  ipil 
non  inferre  poffumus,  fi  id  aliis  damno  non  fit.  Adeoq;  injuffca 
adio  vcl  infcrc,  quod  irifcrre  non  debcbat,  vel  aufert,  quod  auferrc 
non  debcbat,  vel  denegat,  quod  tribuere  debebat.  Nam  &  a6lianis 
debit^  ncgatio  flve  incermi/Tio  moralicer  pro  adHonecenfectir. 

§.  if .  Cjeterum  folct  injufta  adlio  ex  projerefi  fufcepca,  &  qu^ 
jus  akerius  perfedum  l^edit,  uno  vocabulo  dici  injurU.  De  qua  uc 
accurate  percipiatur,  fciendum,  aliqueml^di  pofletriplicimodo  jvcl 
ut  dencgctur,  quod  ipfe  debebat  habere;  vel  uc  ipfi  fuum,  quodjam 
habec,  auferatur,vel  uc  mali  quid  inferatur,  cuius  inferendi  poteftas 
altcri  non  erat.  Circa  priorem  modum  e(l  obfcrvandum,  debcri 
aliquid  alicui  vel  exmero  jure  naturse,  ita  tamen,  utad  fea  perfe<f^um 
jus  non  habcac,utifunc  officia  humanicacis^bencficentise,  grati  animi; 
'Velex  pado,  eoq;  vel  pcculiari,  vel  contento  in  obligatione  noftra 
ad  lcges  civiies,  qua  nos  adftringimus  ad  prajfl^anda  ea,  quse  leges 
iflas  alteri  jubent  exhibere.  Haec  fi  denegantur  alicui,  proprie  inju- 
ria  dicitur:  non  autem  fi  ifla,  eciamfi  in  jus  nacur^  pcccecur.  Neq; 
Vcro  per  ipfum  jus  naturie  vi  ad  ifta  prseflanda  alcerum  licee  adi- 
gcre,  faJccm  ubi  impcriuni  in  ifhim  non  competic,  nifl  fors  necefli- 
tasurgeac;  quippe  cum  iflorum  genius  officiorum  requirac,  ut  ul« 
tro,  &  cicra  metum  poenae  prarftencur.  Et  hadcnus  duntaxacvc- 
rum  efl:  illud  Hobbfcfianum;  injuriam  non  fieri  nifi  ei,  quicum  pa- 
<Stum  incerceflit.  Atvero,  quando  alic;ui  invito,  &  non  laccfTenti, 
•  dedita  opcra  maluminfertur,  fiveerepto  bono  quopiam,  quodjam 
.  po/TidebaCj  flve  infii6lo  pofitivemalo^aliquo,^  fcmpcr  injuria  fic^» 


m  LIBRI    I. 

iive  padum  incercefTerit,  five  non.  Jd  cnim  cuilibct  homini  natura 
juris  rribuir,  nc  ab  altcro  hominc  ipfi  citra  ancegrcflum  fuum  meri- 
tum  mali  quid  inferacur:  ncq;homini  fas  cH,  ut  ipCc  alrcrum  non 
laccflitus  Isedat,  nifi  quantum  ncccflitas  impcrij  excrccndi  poftula- 
Vcrit.      AddimuSy  ^o^lace/sUm.    Kam  adinjuriam  rcquiritur  quoqj 

i^  TT^oTi^Vyi  prius.  d  'yb  ototi  sTmSsi  f(^  T3  cwjo  dtfliTnnuiVy  ^  ^oK&i  ci^iHeiv, 
JSlam  qui  p^e^ta^ea^  quodfajf^  eftj  idemvicifmfacity  injuriam  jaceremi- 
nime  videtur,  Arijlot.  Nicem.  1.  V.  c.  if.  '  , 

§.  Id".  Porro  ad  injuriam  propric  didlam  rcquiritur,  ut  expro- 
asrcfij  &  de/linato  confilio  altcri  noccndi,  aut^gre  facicndi,  procefl 
fcrit.  Inde  non  folent  injurice  vcnirc  nominc  ejusmodi  larfioncs, 
quce  cafu  fortuitofiunt  abignaro,&  invitoiputa,  fi  milcs,  dum  ja- 
culis  fe  exercet  in  loco  folito  tranfcuntem  trajecerit;  aut  fi  putator 
in  medio  fundo  ramum  in  aliquem,  cui  nullumibi  verfandi  jus,im- 
provifo  dejeccrit.  KpwdAnti^hontemorat.  7.quipuerum  jaculotra- 
jeccrat,  ita  cxcufatur;  non  vetitu  oferam  dabat,Jedjuftis:  ne^  interje 
exercentes^fedin  ordine  eorum^qmjaculabantuf^jaculatuseji:  nefj^ajco- 
fo  aberrans,  in  eos,  qui  ajcopo  dijcejjerant.^  jacuiatm ^uerum  attigit^Jed  <?- 
mnia  reSfe,  ut  fthi  propofuerat  faciens:,  mhii  quod  nollet  fecit .  -pajjm  quidem 
Jcopumy  qucm  petebaty  attingere  frohibitm.  Quo  facit  illud  Arijlot.  Nic. 
V.  C.  lO.  d.^iKnixa  yii  cincLjOTreccytjfzet  a^;<^i  roo  eHHaia)  >ic^  aHHuioi.  JuJtCt 
velinjujle  JaEiumJ^ontKneOi^  invito  defnitur.  Item  liuv  fs^^Xoyoiq  n 
pAd^f]  ysn^cLjf  ciTvx^f^ta.  ^uando  prater  rationcm  evenerif  idfa,  infor- 
tunium  eji.  oruv  'j  fi^  'Si^Acyoiig,clt£V  |^  yccKiag,  dfidpryifj.a..  ^uando  ve- 
ro  nonfrdter  rationem,  Jedjine  tamen  viticpccatum.  Adqucmlocum 
MichaeiBpheftm:  L^efiones  aii£  ex  tgnoratwne  jmnt 3  ^  invitis  nobis^aiid. 
ex  cognitione,  ^  Jfonte.  'Bartim  atttem,  qm  ex  ignoratione  funt,  aiia^rA' 
ter  rationem  (^  inoj^inato  effjciuntm\  aii<£  invoiuntarm  qmdem  Junt,non 
inopinato  tamen\  ^  prater  rationem  mjertintur.  Vum  dixerit  autem» 
Ujienes  quA  ex  ignoraticne  injeruntur,  communi  ncmine  errofes  acpecca- 
ta  apfeilari ;  Jubdivijionem  quandam  Jacit^  inquit^eas  qu£  pr^ter  ratio- 
nemfunt,  mjortunia;  qua  nonfrater  rationem,  eodem  quo  genus  nomme 
vocari  feccata:  Sunt  autemfrater  rationem,  ea  qua  ^rdter  exfe^iatio- 
nem  &  mofmato  rarg  cmtmgunt',  ut  fi  qm  dum  re^ente  fores  aferit, 

fatrem 


CAPUT.    VII  ^         K^ 

fammfmm  illic  dfiiftentem  prculfmt :  aut  dum  in  bcojdctiUtuf*,  qud 

j  mllus  tranfire  confiieverit,  de  imfrovifi  forte  quadam  occurrentem  emififi 

\jamtelo  vulnerarit.     H£C  enim  atj^  hujmmodi  Cdtera  inexpe^ata,  pr^« 

j  ter.^  opinionem  evenerunt.    Nunquam  enim  opnatm  cffet  quiipam  3  iliac 

I  tranfiturum  efje  aliqtiem,  qua  nemo  unquam  tranfire  "jifius  fuerat.     At 

qualicet  abignorante  efficiuntur,  non  funt  tamen  inex^ectata,  (jr  prater 

rationemy  dicuntur  peecata ,  (jr  errores.    Nam  qui  in  via  iila  aut  loco, 

.  ubi  multf  verfari  (onfueverunt,  ve/effepoffunt,fiagfttandi  artem  excrcen- 

\  do  aliquem  ferityfeccat :  at^hujusmodi  kfiopccatumnominatur,     Peccat^ 

'  enim,  inquit,  eum  ihfie  quis^  prmcifiium  caufi^t  habuerit :  in  ipfo  fiquidem 

fuit  princifitum,  quatenUi  m  locum  eum  ad  jaculandum  fi  contuiit,  qua 

tranfitur-os  efie  aliquos  verifimile  erat.     Acq;  ejusmodi  c:t,(/a^77?jU6£  ICcis 

proprie  eulpa  dicicur,  quam  defcribunt  commitci  pcr  ncgligenciam 

&:  impcriciam,  quando  quis  negligit,  &  ignorat  ea,  quae  fcirc  &  ob- 

fervare  debuifletac  potuiflcc.  Fjustres  gradus  faciunt.prouttrescon- 

cipi  poflunc  gradus  diligentia?,  cujus  omiflTio  culpa  eft.     Eft  quippe 

diligentia  communis  omnium  hominum,  non  acri  ingenio  vel  in- 

duflria  cxcitata,  fed  velut  cx  fenfu  communi  dcfcendens.     Eft  dein 

diligenria  hominis  magis  cxculti,  &  ukra  iiTam  communcm,  cuiU- 

bct  in  rebus  fuis  propria ,  &  quam  hominum  natura  juxta  cujusq; 

folertiam  &  capacitatem  rcqaint.    Eil:  deniq";  diligcnciaexadlifllmaj 

quam  non  nifi  accuratiflimus  paterfamjn  fuis  rebus  adhiber.     Huic 

quse  opponitur  culpa  lcvifllma ,  illi,  levis ,  ijfti  lata  dici  fuevit.     Cir- 

ca  culpam  laram  obfcrvant,  eam  dolo  asquiparari  in  contra£libus 

&  fimilibus  negotiis  civilibus,  &  ubi  dc  rcparando  damno  agitur  i 

non  itcm  in  criminibus,  etfi  reatum  non  pcnitus  toUar,  fcd  dunt?» 

xac  minuac.      Sed  qucm  cfFcdum  levis,  &  levifTima  cLTlna  habeanc, 

padlm  ICti  docenc,  ubide  prscftacionibus  in  concrailibus  agunt_.„ 

Enimvero  quando  quis  pcr  atfe9:us  vehemcnces,adcoq;  cum  inccn- 

tione  duntaxat  fcmiplcna ,  ad  lardendum  alcerun  impelliror,  non 

ideo  ifla  Ixfio  ab  injurise  noca  eximicur,  utnc  propccr  candem  inju=. 

fti  adpellacionem  quis  non  flacim  fbrciacur.    Inde  Artfiot.  Nccm.  d.  h 


izo  LIBRI     I. 

xot  21^  lav^,  ii^s  TTDvyi^).  i^^s  >S  21^  fiox^^C^^^  '^  (siAcc^v!,  qtuv  <5''  i%  ^j- 
gupsatdjg^  ecbiKog  i^  fJt^o.xSvcJ^-  ^'o  KccA^g  m  sk  S-v(z5  gsh  h  w^volag  a^vs' 
ictj*  8  }^  dpxa  0  SvfjLoJ  Ttdiojv,  d?^^  0  opyiaug,  At  cum  cogmfiem  quidem^ 
fed  fine  tamenfr^confiiltdtwneagitqupspamimjufieja^umefii  ut  junt 
qu<z  ex  trajiuntj  alns^  affecfibm,  qm  necejfarij,  naturalesj^  homlnibus 
accidunt^  ^ui  in  hts  enim  Udtmt,  ^};"  feccant  yinjufie  quidem  agunt , 
fiuntj^hticinJMJlefiaBai  nondum  tamen  tnjufii  oh  hdc,  ne£  ^ravi  ipfi  ho- 
?mnes  hahentuT'^  quipfc  cum  Upo  ipfia  ex  fravitate  minime  e^venerit.Nam 
cum  ex  ele^ione  Ufirit  qutsfiiami  tunc  demum  injufim  ac  pravm  efi. 
^^ocirca  recte  ea^  qu£  ex  ira  fiunt,  non  cfie  ex  frovidentiajudicdntur: 
non  emm  frmcifiium  affert^  qui  iratm  fiacitfifidqm  ad  iram  frovocavtt. 

§.  ly.  Deniq,-  &  invico  dcbec  ficri,  quae  dicenda  eft  injuria, 
Nam  volenti  non  fieri  injuriam ,  eciam  communi  fermone  tricum 
eft.  Arifiot.  NiCom.Y,c.lI.  (^AuttJs^clj  t^  tsv  -n?  sKooVi  ^^  rd  d<!iKa  7m%H' 
dhiiei]cju\  $'  ^^«V  €KCt)v.  Ldditur  igitur  aliquis  fionte,  ^  tnjufte  patitur; 
nullm  tamen  efi,  qui  injuriafionte  afificiatur.  Cujus  racio  cft,  quia  bo-- 
num,quod  akcri  volenci  cripio,  aut  debitum,quod  volenci  non 
prx/lo,  condonacum  mihi  ab  co  cenfccur.  Ac  quis  injuriam  mefc- 
cille  dicet,  fi  quod  donatur  acceperim  \  Nec  pro  malo  reputari  po- 
tefl,  quod  quis  fibi  ipfe  infcrri  vulc,  quippe  cum  hialum  abhorrenci- 
am  voluntatis  neccflario  involvat.  Ubi  tamen  fupponitur,  ut  ho- 
mo  plcno  rationis  ufu  gaudeat,  ncc  violenco  aUquo  afFcdu  extrafe 
raptus  fit.  Add.  Ant.  Matthaus  de  cnmen.froleg.  c.  5.  §.  2. 5.  ,  Hohbefij 
dcmonflratio  de  cive  c.  3.  §.  y  xvi  eo  laborat,  quod  pr^fupponit, 
injuriam  non  nifi  in  padi  violationc  confiflcre.  Exinde  etiam  Ari- 
ftot.  Nicom.  V.  c.  I)-.  colligit,  illum  qui  fcipfum  per  iram  jugulavcrit, 
non  fibi  faccre  injuriam,  {zA  civitaci,  quam  vcl  duce,  vcl  milite,  vel 
artiiice,  vclaliquo  hujusmodi  miniflro  privat.  Unde  ctiam  civitas, 
utpotc  abs  tah  homine  ofFcnfa,  eum  mukare  confuevit,  illaca  ipfius 
cadaveri,  ac  mcmori^  aHqua  ignominia.  Add.  Mtch.  'Bfhcfi  ad  d.  1. 
Quanquam  d.  1.  aperte  falfa  fit  illa  Artftotelis fiententia.  y  ksKsv^  sctv^ 
ibV  dTnKJsvm  0  vcfi^.  a.  ^^  fz^  ksMvh,  aTmyipsv&i.  lex  nonjuhetyfieiffium 
quemfitam  occidere:  qu^  autem  non  juhet.,  vetat.  Ntfi  iji  KsXiv^v  An- 
ftoteli  h.L  idem  quod  permitterc  iignificat-..  CAPUT 


CAPUT     Vm.  TJI 

CAPUT     VUI. 

DE   ACTIONUM  MORALIUM 

QUANTITATE. 

j-^aHtttas  aBiomm  moralium  abfo    'i,,  ^alis tntenuofpijficiatinforohumam. 
1  Ima,  (vino.  4.  ^uid  Jit  a^to  perft6J:a  feu  compieta, 

Is.^alis  intentio  requiratur  tn  foro  di-  s^^amitoi  a^ionumrelattva, 

COn^equens  c/l,  ut  deadionum  moraiium  quantitace  paucis 
vidfeamus,  feu  qua  ratione  c^dem  seftimencur,  &  veluE 
quancse  concipiantur.    Dcprehcndimus  quippc  atfliones  ho- 
minum  voluntarias  ^flimari  vel  ahfolute  &  in  fcj  vel  relate 
&  ad  fe  mutuo.     Circa  abfolutam  a^ilimationcm  infigne  difcrimeri 
inter  a6lionem  bonam  atq;  malam  occurrit'.     In  ad:ione  enim  bona, 
11  cam  formaliter  &  prsecife  confideremus,  nihil  animadverrimus, 
quod  mdolem  quancitads  obcineat;  cum  ipfa  bonitas  in  coinciden- 
tia  feu  congruentia  cum  lege  confiftat,  cujus  nuUa  eflc  menfura  in- 
teUigicur.     Unde  ctiam  formalitcr  &  pra^cife  fpedata  a6i:io  boiia  non 
eft  altera  mchor;  etfi  macerialiccr  &  rationc  obje6ti,ncc  non  quoad 
incenfionem  oMigacionis,  una  fic  prseflancior  &  nobihor  alccra_5. 
Mala  aucem  adio  quoniama  norma  legis  dcchnar,  diftanciam  uciq; 
iTiajorcm   auc  minorcm  a  lege  concipitur  haberc ,  eoq;  nomine 
iinum  peccacum  eriam  formahccr  &  in  fc  fpe^lacum,  majus  auc  mi- 
nus  a^ftimari  poceft  ;  ficud  una  curvitas  magis  a  re£licudine  difcedit, 
quam  alcera.     Quoniam  aucem  ifthsec  diftanna  a  legc,  ii  quis  cam 
xuriofius  cum  ahis  fpeciebus  quanricarisccmparare  veht,  ahquodin- 
ftar  anguh  rc61ihnei  haberc  videcur,cujus  mpgnicudoarcu  circuh  cx 
puniSlo  crurum  communi  tanquam  centro  defcripri,  cruribus  di£l:is 
incercepco,menfuratur:  inde  ohm,cumprima  hujus  difciphna;  E/<?- 
menta  juvenilibus  annis  medirarcmur,  arridebat  fchemate  ahquo 
fpha:rico  ilTa  declarare.     Qu^  nunc  plano  luber  modo  exponere, 
cum  ejusmodi  arguri^  iflam  magis,  quam  maturiorem  ascatem  dc- 
ccrejudicentur. 

§.  2.  Porro  cum  ad  a<flionis  bonitarem  requiratur  non  ^olum, 
^at  fiat  id  quodlex  jubct,  fcd  eriam  uc  fiac  ea  intentione,  quae  eic^em 


legi  efl  conformis:  indc  adparer,  ad  hoCjiiradio  aliqua  perfedebo- 
na  babcatur,  rcquiri,  cum  uc  quod  lege  prasrcribicur  juxta  omnes 
parces  impleacurj  cum  uc  agentis  animum  unicc  cxcicec  ftudium  le- 
gislacon  promcum  obfequium  exhibcndi.     Inde  cum  lege  divina 
iubeamur  DKUM  diligere  ex  coto  cordc,  ex  cota  anima,  &cxomni- 
bus  viribus,  ac  proximum  noilrum»  ficuc  nos  ipfos;  manifeftumcft, 
nullam  adionem  poflc  DF.O  adprobari  canquam  perfedc  bonam, 
nifi  qnx  cum  plenirTima  inccntione  fucric  fufccpca,  &  ubi  agcns  ni-  ■ 
hil  aliud  propoficum  fibi  habuic,  quam  uc  Crcacoris  O.  M.  voluncsti  i 
faci.sfierec.    F.oq^  magis,  quod  iflum  ucpoce  Kccp^ioy^cJpiv  ne  minutifi]- 
rna  quidem  aberracio  auc  vacillacio  animi  fugcre  pofiir.    Ifi:oc  qui 
cxpenderit,non  temerc  coram  Deo  probitatem  fuam  jadlarc  fuftinefe, 
§.  5.  Afi:  in  foro  humano  remifiiore  dUigentia  hcet  dcfungi. 
Cum  enim  lcgislatorcs  humani  latis  fuislcgibus  emolumencum  civr- 
tacis  procuratum  cant,  quod  plerumq',-  pcr  extcrius  adionis  cxcrci- 
tium  provenit,  qua?  dcmum  cunq;  fic  agcncis  intentio:  inde  ifii  ferc 
acquiefcunt,  fi  modo  adus  exterior  lcge  prasfcriptus  fiac.    F.oq';  ma- 
gis,  quod  in  rcccfiTus  animi  humani  ipfis  pcnecrare  fic  negacum,  nec 
inccncionem  agencis  hceat  inceUigcrc,  nifi  per  conje£luras,  auc  figna 
in  fenfus  incurrencia,  qux  incer  morcaleshautquidquam  infalhbilem 
generanc  cognicioncm  circa  ea,  qusein  animo  fuercvolucaca.     Kinc : 
ifii  adionum  quancicacem  sefiiimant  duntaxac  fenfuaUcer,  feu  proutt 
fagacicatis  humanir  conditio,  ac  vitac  civihsufus  admictic;  acparumj 
fere  funt  foHciti,  quamplena  fuerit,  &  fincera  agentis  incentio,  dum-| 
modo  hic  exterius  opus  adprobavcric.     In  a£lionibus  camen  mahs  i 
utiq;  ctiam  inter  homines  major  habetur  ratio  intencionis.     Et  qui- 
dem  ubi  illa  plane  ahfuerit,  quod  contingit  circa  ca,  quse  cx  igno- 
rantiaaut  crrore  invmcibih  fufcipiuntur,  a6lio  pro  invitahabcbitur; 
qusE  uti  impucari  non  folet  agenti,  ita  &  quantitatemorah  carere. 
intelhgitur.     De  caccero  quasvis  atflionum  malarum,  qux  cx   prose- 
reli  fufcipicur,  co  deterior  habetur,  quofirmior  ac  plenior  eadem 
intcntio  fucrit.     Quam  itidem  judices  humani,  queis  in  adyta  animt 
penecrare  non  dacum,  ex  variis  conje£turis  atq;  indiciis  a;fi:imare  fue- 
ireruncj  prouE  aho  loco  pluribus  cxponicur. 

§.4.C^od 


CAPUT    Vm.  D3 

j  §.  4.  Quod  tutem  adionum  moralium  Vclut  materialc  atti- 
Inct,  illa  a<^io  bona  in  fuo  genere  perfcda  habetur,  quse  ultimum 
quafi  complcmcntum  attigit,  &  cui  nulla  pars  dcbita  deeft.  Intcr 
cas,  quae  ab  ifta  perfcdione  difcedunt,  eo  inferior  qu^libet  ccnfctur, 
prout  ab  ifthac  abfuerit,  five  pars  aUqua  pleno  operi  dcfuerit,  five 
intra  conatum  opus  fubfliterit.  Vice  vcrfa  autem  a£i:ionum  mala- 
rum  in  fuo  generc  dctcrrima  habetur,  qua?  propofitum  fincm  plenc 
aflecuta  eft.  Eo  minus  autem  maliti^  qu^q,  obtinet,  quo  longius 
citra  ultimUm  complementum  fubftiterit.  Ubi  tamen  circa  objc6ta 
adionum,  prout  lcgibus  defignantur,  obfervandum,  eadcm  cflc  in 
duplici  potirfimum  diftcrentia.  Qusedam  enim  divifioncm  admit- 
tunt,  qusedam  fccus ;  fcuqu^damita  funt  comparata,  ut  neccflum 
fit,  ea  aut  tota  exprimi  per  adionem,  aut  prorfus  omitti,  aut  planc 
contrarium  fieri :  in  quibufdam  autcm  ctiam  aliqua  duntaxat  pars 
poteft  exprimi,  rcliqua  omitti,  aut  aHquid  duntaxat  oppofiti  fieri. 
tx  in  his  itcrum  ahquid  difcriminis  animadvertitur.  QujEdam  cnim 
objcifla  adionum,  per  leges  defcripta,  comprchenduntea,  in  qujc  di- 
vidi  poflunt,  tanquam  fpccics.  Sic  affirmativa  lex  quinti  pr^ccpti 
in  dccalogo,  pcr  Mofcn  divinitus  promulgato,  cft :  fuccurre  neccfti- 
tatibus  corporis ,  in  quibus  proximus  tuus  verfatur.  Hafc  comprc- 
hendit  fub  fe  velut  fpecies  confcrvationem  vita-*,  membrorum,  fani- 
tatis,  averfioncm  doioris,  fuppedirationem  alimcntorum  temporc 
famis,  &c.  Oppofita  vero  lex,  qua;  prohibet  Iscdere  corpus  proxi- 
mi,  compleditur  fub  fe  caedem,  mutilationem,,  vulnera,  verbcra,mi- 
nas,  (vid.  1.  Jf.  §.  i.  D.  demjurifs.)  &c.  Sic  fcxti  prseccpti  lex  affir^ 
mativa,  qui  caftimoniam  injungit,  fub  fe  continet  puritatem  cogi- 
cationum,  verccundiam  fcrmonis&  geftuum,  abftincntiam  a  vencrc 
illicita,  &:c.  Lex  oppofita  impudiciciam  prohibens  complcfftitur 
adulteria ,  fcortationem^  geftus,  ac  fcrmonesobfca?nos,cogitationes 
fsedas.  Heic  v.  g.  vcrba  impudica  propric  non  habent  ad  adulte- 
rium  inftar  gradnsaut  partis.  Sed  quia  legislator  divinus-Compen- 
dij  gratia  fub  una  legc  gcnerali  multos  adlus  fpeciales  voluit  com- 
prehendere ;  indc  folidum  &  integrum  peccatum  contra  fcxtum  pra*- 
ceptum  patravit  a  quc,  qui  fimphcitcr  (cortatus  eft,  quam  qui  mce_ 
'  QL2  chatus 


I%4  LIBRI    I. 

chacus  ell.  Unde  circa  hsecce  obje£la,  ubi  non  fic ,  quod  lege  prse- 
cipitur,  aut  omirti  illud  neceflum  ert:,  auc  concrarium  fieri.  Afl  vc- 
ro  qu^dam  obje£la  a^flionum,  per  leges  deccrminacas  ita  func  divi- 
fibiiia,  uc  ea,  in  qu^  dividi  pollunc,  concineanc  ad  modum  parcium 
incep-ralium.  Ubi  non  ftacim  cocum  ed  patrandum,  cocumve  omic- 
tendum,  auc  cciam  concrarium  faciendum;  fcd  pocefl  ejos  pars  dun- 
taxac  fieri,  reliqvum  omicci.  Sic  v.g.  quando  lex  jubec  operario 
mercedem  incegram  exfolvi,  ejus  pars  folvi,  pars  negari  poccfl.  Scd 
quando  ilH,  cui  quid  dare  debebam,  non  idfolum  denego,  Ccd  &in^ 
fuper  quid  eidem  fubcraho,  aut  maluminfero,prorfusalceriusfpecici 
fic  adio,  qu«  priorem  hauc  contingit^. 

§.  f.  Pr^cerea  cum  aliqua  adlio  circa  nobilius,  alia  circa  igno- 
bilius  obje£lum  verfetur;  ex  una  etiam  plus  boni,  mahve,  quam 
ex  altera  proveniat:  adparet  hoc  refpe£lu  a6tionum  quidem  bona- 
rum  unam  longe  eile  nobiliorem  altcra ;  &  vice  verfa  a6lionum 
malarum  unam  alcera  longe  deteriorem  habcri.  Qup  fpedat  pro- 
prie  illud  Horattj  ferm.  \A,fat.  3,  Nec  vincet  ratiohoc.,  tantundem  ut  pec- 
cet,  idema^j  Qui  teneros-caules  aliem  jrcgerit  horti^  ht  qui  noclurnm  di- 
vum  facfa  legerit.  Q^iis.  c{i  2iOI\Qnu.rcixiiim'mo  relativa.  Dequa 
infra  1.  Vill.  c.  3.  prolixius  agitun 

CAPUT    IX: 

DE   ACTIONLIM    MORALIU 

IMPUTATIONE. 


/ .  ImpHtatio  aBnalis^ 
2.  Impntatio  ex  gratia, 
j».  Imputatio  ex  dehitv» 


4.  ^id  aheri  ejflcaciter  po^U  impMtari. 
j,  Mentum  quid? 

6,  ^omodo  ejfe^m  aBionum  moralium 
deleantur. 

Uid  requiratur,  ut  a^tio  alicui  queat  imputari,  feu  tanquam 
ad  aliquem  percinens  haberi,  fuperius  fatis  ofbcnfum  fuit.  Su- 
pereft  ut  videamus,  qua  rationc  eadem  a6lu  imputetur,  ha- 
ftcnus  ut  ilk  efledum  aliquem  moralem  producatvel  inip- 
^o  agente,  vel  in  alio.  Ubi  prius  feparandsB  funta6liones,de  quibus 
lege  difponitur,  ab  iis,  qu^e  in  cajusqi  arbicrio  relidae  func.    Prioris 

-    gencriS' 


CAPUT    VIII.  Uf 

gcncris  a£l:iones  impuCari  agenti  dicuntur,  quando  ille  poti/Timum, 

qui  circa  eas  lege  difpofuir,  agentem  earundem  autorcm  declarat,fi- 

mulqi  eftedus  ipfarum  in  i/lum  adu  redundare,  aut  in  codem  ha;- 

rerc  ftatuit.    Pofterioris  autem  generis  adliones  imputari  dicuntur, 

,  quando^  qui  eas  citra  neceffitatem  in  alterius  ufum  &  emolumentum 

exercuit,  fignificat,  fefe  m  ipfius  gratiam  a6^ionem  fufcepifle,  eoq; 

nomine  eundem  fibi  voiuifle  obliringere.     Fxfi  pofteriorh^cce  vo- 

i  cabuli  imputandi  fignificatio  frequentius  apud  Latinos  autores  oc- 

i  currat;  prior  apud  Theologos  &  Moraliftas  fit  tritifHma.       Ma- 

I  nifeflc  autem  dlfcrimen  inter  hanc  &  illam  imputationem  adparet, 

!  quod  prior  quidem  ab  latore  aut  cuflodc  legis.  tendatin  agentem: 

pofterior  autem  ab  agente  fcratur  in  eum,  in  cujus  gratiam,&  ufum 

adlio  fuic  fufcepta_>. 

§.  2.  Prioris  imputationis  vulgo  circumfcrtur  divifio,  qua  alia 

dicitur  fieri  ex  gratia,  aha  ex  debito.    Illa  cf{-,  quando  quis  in  aH- 

i  quem  effedus  aSionisa  tertio  patrat^,  quos  ifle  fibi  ahasjure  vindi- 

1  care  non  poterar,  cx  bcnevolentia  dcrivat:  vcl  etiam  ex  ahcujus 

i  adione  phis  effedus  in  agcntem  gratuito  redundare  facit,quamalias 

'  cx  ipfa  in  fe  provenire  aptum  erar.     Qualis  imputatio  duntaxatcirca 

,  favorabilia  locum  habet,  circa  odiofa  non  item.     Quemadmodum 

j  cnim  ea  bonorum  natura  efl:,ut  eriam  grads  alicuij,  &  citra  prsetex- 

tumcxhiberi  queant;  ita  fiquis  alteri  bonum  quodpiam  fub  nomi- 

ne  puri  beneficij  conferrc  nolit^  licebic  id  facere  fub  titulo  imputat^e 

adionis  ahcujus,  quas  alias  ad  ipfum  nonpertincbat,  auc  cujus  intuitu 

1  tale  quid  jure  poftulare  non  poterat.    Afl  illud  ratio  non  permittit,, 

ut  cx  cjusmodi  prsetcxtu  in  akerum  velim  derivare  effedus  adionis 

malas,  quse  cum  ipfo  nuUam  habet  conncxionem,  cumaliasifli  effe- 

dhis  naturalem  ipfius  conditionem  non  fequerentur.     Adeoq;  in- 

conveniens  efl,ucex  obtentu  dchcli  mere  alicni  cripiantur  alicuij 

qu^  natura  cuivis  homini  ut  taU  dedir,  aut  imponantur,  a  quibus 

I  gratis  perpetiendis  natura  communi  beneficio  omnibus  cavit.    Sic 

I  V.  g.  princeps  filio  nullis  propriis  arcibus  infigni  patris  n;^erita  impu- 

tarc  potcft,  corumq";  intuitu  honores  ipfi  alias  non  debitos  conferre. 

Aft  ob  patris  dehdum  innocentem  filium  poena  afiicere,  abfurdum  eft. 

QL  3  ^^' 


nS  LIBRI    L 

Quanquam  id  fieri  pofTit,  uc  delic^um  patcfnum  fit  occafio,  ne  in 

filium  conferancur  bona,  aut  uc  &  illa  eripiancur,  qu«  non  niri  fub 

ccrca  lege  in  eum  cranficura,  auc  ciurdem  manfura  cranc.    Quo  ipfo 

tamenhaucquidquam  cali  maio  involvicur,  quod  aJiasnacuraf  ipfius 

condicio  refpuebac,    Nam  nullo  privilcgio  nacura  liberis  cavic,  uc 

bona  paccrna  ipfi  omnino  poflideanc,  auc  uc  ad  ccrcos  honores  ad- 

miccancur.     Talia  enim  non  nifi  fub  hac  condicione  eos  manebant, 

fiquidem  a  parencibus  illsefa  iisdcmfuiflenc  cradica,  auc  nifl  parcnces 

ccrco  fc  delidi  genere  obfl:rinxiflrenc.    Ncq,-  dcccriori  rorce,quamhu- 

mana  condicio  admiccic,  cfl:,qui,  nullo  a  parcncibus  acccpco  pacrimo- 

nio,  fliarum  flbi  forcunarum  aucor  efle  cogicur.    Imo  &  cx  acroci* 

bus  parencum  dclidis  eo  ufq,  procedi  pocefl:  concra  Hberos  innoxi- 

os,  uc  illi  excra  civicatcm  faccflerc  adigancur.    Nam  a  nacura  ncmo 

jus  habcc,  uc  in  hac  velilla  civicacc  pcrpecuodegac,  fed  id  juris  fado 

fuo  auc  aHcno  adquiric;  cui  rccincndo  h^c  potcft  adjundacfle  con- 

dicio,  ut  amiccacur,  ubi  ccrcum  dclidlum  abipfiusparencibus  fucricad- 

miflum.    Poflcflloncm  quippc  alicujus  juris  a  condicione  cafuali  fu- 

fpcndi,  rationi  non  rcpugnac.     Qiianquam  alicubi  lcgcs  civileshcic 

juflio  duriorcs  cfle,  nemo  inficias  iveric>. 

§.  5.  Impucacio  auccm  ex  dcbico  in  hoc  confifl:ic,ut  ii,  quorum 
intcrefl:  adioncm  fa<flam  vcl  non  fa^flam,  declarenc,  eandem  ad 
agcnccm  pcrcincrc,  inq;  eundem  rcdundacuros  cfFedus,  qui  adioni 
illi  func  afllgnari.  Unde  fi  in  lege  aliqua  adlioni  bona^  cercum  fic 
conflicucum  pr^mium,  ubi  cufl:oslegis  abaliquo  ifl:am  adionem  pa- 
tracam  agnoveric,  manifcfl:um  cfl:,  hunc  iilud  prcemium  fuo  jurc 
pofle  pccerc.  Ubi  aucem  quis  nude  pro  impcrio,&:  cicra  promifllim 
prsemium  faccrc  quid  juflus  fic,  fufficcre  ipfi  dcbcc  nuda  fupcrioris 
adprobacio;  &  abundancis  prasmii,  loco  erit  habendum,  ifl:ius  oflPcn- 
fam,  quac  fccus  facicncem  manfura  erar,  dcclin?fle.  Vicc  vcrfa,  ubi 
adio  vccica  fuic  parraca,  fi  quis  pro  ifl^ius  antore  fucric  agnicus,  habec, 
quod  malum  lcge  definicum  mcciiac.  Qvcd  fi  aucem  alii,  ad  quos 
lcgum  cuflodia  &  cxfccucio  non  fpcdac,  benc  fa£la  adprobavcrinc, 
malc  fa£la  rcprchcnderinc,  nihil  prseccr  exiftimacioncm  agcncis  ali- 
quo  modo  inde  afficicur.    Ec  huc  adplicari  pocefl:  iJlud  Pipdm  Skuli 


CAPUT  IX.         "  ny 

ifi  excetftk  Teirefcldnis: .  en  d  f/S^  S7miv(^  sTraSAov  dpsjtig  d^dTntvov,  d  ^s 
^dy(§-  lifxc^eJa  OcLvk6T^'(^  di'sv  wkr^ynq.  haus  efi quafi  quoddam  uirtu- 
tis  trdmium  nullo  conftans  fumtu :  vituperium  vero  pcena  eft  vitij  ahs^ 
.vulnere.  Eil  camen  ulterius  nofandum,  quando  plurium  inccrcil,. 
adionem  aliquam  fieri  vel  non  fieri,  ii  unus  eorum  iftam  non  im- 
pucaverit  agcnti,  c^cerorum  juri,  quod  ab  illo  non  dcpcnder,  nihil 
decederc.  Sic  ei,  qui  contra  lcges  injuriam  mihi  intulic,  pofTum  cgo 
condonare,  quancum  eadem  me  tangic.  Quo  ipfo  camcn  publicx 
fuperiorum  pr^cenfioni,  11  qua  cft,  nihil  decedic.  Sic  quam  Deus 
pcccancibus  indulgec  veniam,  jushumani  fori  non  collit.  Aflquod 
omnes  quorum  incereft^  non  imputanc,  quoa^  efFc£lus  morales  pro 
non  fado  habccur.  Incerefl  ftucem  a^lionem  aliquam  fieri  vel  non 
ficri  corum,  qui  func  ad;ionis  objedlum  auc  dircdorcs,  i.  e.  advcrfus 
quos  adtio  aliqua  fufcipicur,  &  quibus  illa  bono  vcl  malo  cediti  auc 
quibus  cam  dirigendipoccflas  compecit.  Unde  fi  injuriam,  &  is  cui 
fafta  efl>  &  magiftracus,  &  Deus  rcmifcric,  ca  moralicer  pro  non 
fada  cenfcbicur,  ,^ 

§.  4.  Ab  hac  impntacione  longe  differc  illa,  qua  agens  fuam 
a£Iioncm,  quam  omiccere  poceraCj  illi,  in  cujus  ufum  fufcepca  fuic, 
imputarc  dicicur.  Scilicec  cum  quis  ricc  praeflicic  fibi  pro  imperio 
injunda,  adprobacionem  fui  fadli  expci'icur  cum  a  caeceris,  cum  im- 
primis  ab  eo,  qui  injunxic.  Mercedis  quid  infupcrpra^cendere  hauc- 
quidquam  valcc,  nifi  quantum  expreffe  in  legc  fuerac  promiilumo 
Vid.  Luc.  XVII.  5>.  10.  Eandem  obrationem  nemo  poflulare  pocefl, 
oc  fibi  ad  produccndum  aliquod  jus  impuccturj  quod  adione  mala, 
perleges  &  imperium  fuperioris  incerdida  abftinuerici  fedconcen- 
tus  eric,  quod  nuda  iftius  adprobacio  ipfius  obfequium  confcquacur. 
Cum  enim  fecus,  quam  lcx  jubebac,  facienrem  grave  malum  jurc 
nianereCjifloc  cfFugifie  mercedis  loco  eric.  Inde  apud  SenecamX.  4. 
tontrov.  7.  contradicicur  illi,  qui  in  aduitcrio  deprehenfus  a  cyranno, 
eum  gladio  excorco  occiderat,  &  pracmium  cyrannicidii  pecebac. 
imfutat  nobis,  quod  defrehenftis  in  aduiterio  morinoluit.  Etrc(fl:e  Cicer» 
Fhdip:2,  ncgac  fc  ideo  Anconio  devindlum^  quod  abipfo  occi/ijsnon 
fucric.      ^alc  hmeticmm  cji).  quod  te  ahjlmums  nefaria  fiekre?  Alij 

racio- 


ns  LiBRi   r. 

mioncm  inde  arceflunt ,  quod  interminiones  adionum,  malarum 
finc  pura  non  cntia>  quorum  nuHa;  linc  affediones  poficiv^.  Ecfi  rc- 
poni  force  poffitj  iias  quoq;  moralicer  pro  encibus  haberi  pofre,qua- 
tenus  canquam  rcftndlio  &  coercitio  facultatis  naturalis  concipiun- 
tur.  Afl  contra,  quando  in  alterius  gratiam  quid  facio,  quod  rcdc 
aut  coramode  poreram  omictere,  &  omitco,  quod  commode  potc- 
ram  agere;  rationis  utiq;  efl,  ut  id  ipfi  queam  imputare,  id  efl,  meo 
jure  poftulare,  ut  ille  i/lhoc  fadum  velut  a  me  profedumagnofcat, 
&  pro  iftius  conditionc  mihi  fit  obftridus.  Ut  tamen  iflrhsec  impu- 
tatio  rede  fieri  pofTit,  in  agente  quidem  adefle  debet  intentio  alteri 
fuaadionc  boni  aliquid  conciliandi;  in  recipiente  voluntas  expreffa 
aut  prxfumta  ab  ifto  iilud  admittendi.  Nam  oper^,  qua^  invita 
obcruditur,  iraputatio  redle  repellitur.  Et  impudenter  mihiimputac, 
quod  quis  nullo  mei  refpedu ,  aut  etiam  ut  mihi  noceret  egit.  ^ic 
flulte  petiturus  e/lpreemium,  qui  dum  alterum  occidere  conatur,ca- 
fu  vomicam  ipfius  ahas  incurabilem  diflecuit,  eoq';  modo  fanitati 
cum  reflituit.  Qiianquam  apud  Taatum  H.  L  Marlm  Celfm  confianter 
Jtrvat£  erga  Galham  Jidei  crimen  confejfmj  exemflum  ultro  imputavit. 
Add,  Genef.yj.JV.  f.  L. 20.  Sic  F.udoxia,cum  Lriperatori Theodofio 
nupfiffct,  fratres  a  quibus  domo  patcrna  fuerat  eje£l:a,  arccfTit,  neq; 
irata  ilhs,  fed  gratias  potius  agens,  uc  dignitatis  tantee  aucoribus.  mfi 
emm  ab  eis  exacta  fmffet,  nunquam  njenturam  faijje  Conjiantmopolin. 
apud  Zonaram  tom.  III.  Quod  fi  eorum,  quorum  interefl:,  confen- 
fu  definiatur,  quanci  quid  imputandum  fit,  padum  incervcnic,  in 
quo  cerminum  veluc  fuum  actingit  imputatiojnec  quo  ulteriusiflhoc 
in  negocio  tendat,  invenic.  conf.  Matth.  XX.  13. 14. 

§.  f.  Ex  hifce  facile  coiligicur,  quas  fic  indolcs  mcrici,  autquse- 
nam  finc  adliones  mcricoria?,  quas  ahi  cciam  adverfus  DEUM  vali- 
turas  crepant.  Scilicec  fcaturigo  merici  praccipuc  efl  pr^ftacio  opc- 
rce  indcbicT,  &  quam  a  nobis  exigendi  alter  jus  non  habebat.  Qui 
enim  prseditit,  ad  ouod  pcrfefte  obheabacur,  debitum  duntaxac  fu- 
um  explevit,  &  nihil  velut  redundans  habet,  ex  quomeritum  pon[ic 
enafci.  M,  Seneca  I.  l.controv.  g.  Sine ■  me  altquod  meritum  infa^nam 
conjerre:  adhucmillttamea  legtsmunusejl.  Nec  indebicainvico  obtrufa 

impu- 


CAPUT    IX.  ilp 

/nput?rc  licet;  rnulfoq;  minuSjfi  nulla  in  ijftum  utilicas  rcdundave^ 

jic.    Unde  maniteftum  eftj  morcali  adverfus  DEuM.nuilum  compa- 

i-aripofle  mericum/i  veimaximeis  legi  divinacexamuirim  implendae 

^arforec.    Adeoq;  Deum  nullo  modo  hominum  debicorem  poile 

icri,niri  ex  vi  gracuica^promiiTionis^quadefticuere  bonitas  ipfiusnon 

icrc;  non  aucem  quod  cxinde  jus  propricdiftum  morcali  nafci  que- 

ic.    Sic  «Sc  pro  imperio  injundl^  adiones  immediace  meritum  noa 

^ignunc,  valicurum  adverfuseum,  qui  injunxic.  Ftfi  camDEus,quam 

homines^  imperandi  faculcacc  gaudences ,  fcepe  jufla  fua  oheuncibus 

berta  foleanc  bona  conferre  excicand^  obfequij  promtitudini :  ad 

iqua-  tamen  exhibcnda  non  cx  meriro  agencis,  autvelut  ex  contra- 

Au,  fed  ex  promiflb  fuo  libcrali  tencri  volunt.     Unde  &  ifl:a  non 

mercedis,  fed  pr^mij  liberaHs  nomine  folenc  venire .    Quod  fi  ta- 

irncn  legislatores  adione  aUqua  prceflica  cxprefl^e  abs  fefe  aliquid  can- 

Iquam  jure  poftulari  ftatuanc;  quin  id  redc  &  fuo  jure  pecere  agens 

iqUeac  dubium  non  efl:.     Nullo  aucem  modo  ad  producendum  me- 

!{ricum,aucmaccriam  laudis,  &  gloriacionis  apca  cfl:  nuda  incermifl^o 

ijadionum  lege  vecicarum.     Quo  percinet  iliud  apud  Phdoflratum  de 

^'njtta   Apo'!om  Thyanm.  1.  VI.  Non  efi  juftitU  opm  ah  injufiis  abftinere^ 

ner^  pfddentU  opm  efi^ftdte  aliquid  noncogitare :  neij^  fortitudinlsyaciem 

AnonrelinqHere^jiej^temp^rantu  in  Medofum  turpitudines  non  incidere: 

nec  omnino  iaude  dignum  eft,  quod  nonejje  ma!m  'videafis:  omne  emm 

■  quod  aque  ah  honorc  poenaij^  diflat  3  virtus  non  eft.  Add.  Luc£  XVIII.II» 

;  dmmianus  M^rcelUnm  l.XXX.  c.  ii.  Nec  enim  aliena  non  rapere  laudiscft, 

j  Supcrfunt  igicur.ad  adquirendum  adverfushomines  mericum  adio- 

1  nes,  quse  ipfis,  faltcm  perfede^non  dcbencur;  fivc  nulla  prorfus  ob-= 

Uigatio  ad  eas  prarftandas  adflrringac;  five  naturalis  quidcm  ratio 

cas  jubeat,  aut  fuadeat,  adplicatione  camcn  ad  certasperfonas  in  no- 

ftro  reli(fla  arbitrio ;  fivc  jure  civiH  dunraxat  illae  npn  praccipiantur. 

•  Kam  quar  alteri  perfcdc  debeo,  ad  ea  ipfe  jam  )us  obtinet,  adeo  ug 

'  fi  illa  prsefbentur ,  proprie  loquendo  nihil  deccdat  dc  eo,  ad  quod 

^  rctinendum,  aut  arbitrio  mco  adplicandum  in  prEefens  jus  habebam: 

I  iis  quiDpe  negatis  aut  retencis  injuria  alteri,  ac  damnum  infercur. 

j  Adeoqi  cum  caHa  ccfto  modo  jam  ad  akerum  percineanc,  nec  mihi 

''  B,  "       deiis 


Ho  LIBRI    l  ,  ' 

de  iis  prolubitu  dirponendi  ilc  faculcas,  ad  meriieum  producenduffi 
non  amplius  erunc  idonea.  A(l  quando  excra  obligacionem  perfe- 
^taTi  akeri  quid  pr^/lo,  id  uciq^  cum  raihi  decedar,  ifljq;  adcrcfcac 
relimuic  apud  me  jus  perfc£lum,  auc  imperfcclum  recipiendi  abifto 
quid  Eequipoilens.  Fx  hoc  iprum  mcricum  ell.  Add.  Sencca  de  bene, 
ficijsLi.  c. 21.  ZZ.  Hujus  explecionem  quando  cxpreila  convencions 
decerminamas,  ?nerces  proprie  dicicur.  Sed  quando  explecio  illiuSj 
quoad  modum,  cempus,&  quancicacem  in  arbicrio^&sequicacc  ake- 
rius  rcknquicur,  f?r^?»/>/;'>^  vocacur.  Qupd  eft  vel  res  corporalis,  ut 
pecunia^  pr^diunii  velincorporalis,  ucconcefTio  privilegij,  immu. 
nicacum ;  vel  moralis,  uc  honor ,  dignicas ;  vcl  nocionalis,  uc  /lacus, 
infcripciones,  coronac,  &  fimilia.  Ec  fic  quidem  ex  adionibus  indc- 
bicis,  pociffimum  quacenus  aliis  func  uciles,  mcricum  refukac.  Sicni 
concra  cx  adionibus  pravis,  cumprimis  illis  quibus  akeri  damnum 
injuria  dacur,  enafcicur  demericum,  cujus  vi  quis  ad  ilkid  damnum 
penfandum  addringicur.  In  univerfum  aucem  malx  adioncs  pro- 
ducuncreacum,  per  quem  quisobnoxiusinceUigkur  fubeunda:  poena:. 
De  qua  lacius  agendi  infra  locus  erit_*. 

§.  S.  Cseccrum  quemadmodum  ad:ualis  impucacio  facit  exiftc-;- 
recffedus  adlionum  moralium;  ica  ejusdcmceOacio  ac  veluc  revo-i 
cacio  cosdem  abolcc.  Ifth^c  pari  ferc  modo  circa  adliones  bonaj_ 
&  malas  fefe  videcur  habcre,  Adiones  bonas,  &  malas,  quamdiiii 
lalcs  func,  feuquamdiu  lcgibus  praccipiuncur,  auc  incerdicuncur,  nodi 
poceft  non  fequi  impucacio  {implex.  AboHca  aucem  lege,  ifthjec: 
quoq;  impucacio  circa  candem  adionem  locum  ncn  amplius  haber^). 
Adionis  indcbic^  impuracionerrtille  cancum  remiccere  poccil-,  cujusjj 
incereft  cfFcdus  a<5lionis  ipfo  a6^u  exiftere.  Unde  li  qui  operampra?-i 
fticic,  impuracioncm  remiferic,  merces  non  amplius  peci  poceflij. 
Quamremiflionem  facere  non  eft  in  arbicrio  ejus,  cui  opera  eH:  ex4 
iiibica.  Credicoris  quippc  eH:  debicum  condonare,  non  dcbicorisCl 
Sic  eciam  a£tionis  malx  impucacionem  cfficacem  coUcre  pcnes  eos i 
cft,  quorum  incereH:,  eos  efFedtus  a£i:u  exiftere,  i.  e.  ejus  qui  la^fus  fu- 
ic,  &  legum  lanoris,  acq  cuftodis;  nonaucem  ejus,  qui  malam  a^fli- 
onem  perpccravic.    Qlji  jura  civilia  tradtanc^  quinq;.  pociiTimum  mo- 


CAPUT    !X.  isi 

dos  faciunt,  quibus  crimcn  extingvitur  in  foro  humano.  Primo  ubi 
poena  legibus  definita  fucrit  exfolura.    Nam  gropter  idem  delid:um 
bis,  &quidem  poena  adacquata  ncmo  punitur.    Etii  multae  poenxve- 
jlut  lituram  poft:  fc  relinquunt.  vid.Svefm.  Claud^  c.  IS.     Saepc  eciam 
icxhaufla  poena  corporali,  moralis  poena  five  infamia,  ejusqi  fjgna 
perdurant.    Deinde  quem  judices  abfolveruntjin  foro  civili  pro  in- 
noccnte  habctur.    Tcrtio,  fi  rcus  moriatur.  Erfi  ad  tcrrorem  c^re- 
rorum  in  atrociflimis  delidis  aliquando  etiam  in  dcfundorum  ca- 
jdavera,boqa,ac  memoriam  fxviri  folcat.     Quarto,  lapfu  temporis 
Iquoq,  crimina  tollunturha£lenus,  ut  poll:ea  propter  illa  in  judicium 
delinqucns  non  vocetur.     Ec  deniq,  fi  criminis  venia  ab  eo,  qui  fum- 
inum  in  civitate  impcrium  habct,  fuerit  impetrata.    De  quibus  vid. 
prolixe  Anton.  Matthaus  de  crimimbus  ad  1.  ^g.  D.  tit.ip.     Caeterum 
vjfi  velut  fopiti  latent  effc<3:us  adlionis  mal2e,quamdiu  illa  ignoratur, 
autpenitus  dinimulatur,autvclutin  anteccflumcondonatur:  ita  ubi 
fcmcl  ifti  efFc(5lus  velut  in  publicum  erupcrunc,  deleri  quidcmpotefl, 
quod  in  illis  eft  moralc,nonautem,  fi  quid  circa  eosdcm  phyfici  in- 
tercurrit.     Q.ubd  cnim  femcl  fadlum,  id  phyficeinfedum  ficri  nequit,- 
ut  ramen  idem  in  vita  communi  nullos  amplius  habcat  cffedus  mo- 
rales,  effici  potert:.     Sic  qui  propter  deli£!um  fuftigacus  fuit,  verbcra 
quidem,  quse  femcl  tergo  cxcepic,  recinet ;  infamia  tamen  dccreto 
imperantium  extingui  poccfl.     5  ublaca  aucem  omni  penicus  impu- 
tacione  moraliccr  a5io  pro  nonfatfla  habccur.    Id  duntaxac  adhuc 
moncndum,  gravicer  iilos  hallucinari,  qui  ut  reacus  adionis  malx 
collatur,  pra"';^  nonimputationcm,  feu  condonacionem  requirunt 
infufionem  qualicacis  alicujusconcraria?,  feu  habicus  jufticisc.    Qiiem- 
'admodum  maculas  pariecis  delcmus  fuperindudo  ccdorio;  aut  foe- 
torcm  accenfo  rhurc  di/Tipamus.     In  qucm  errorem  iftos  introdu- 
xit  ignorantia  rerummoralium,&  quod  credcrenc,  qualicaccsmora- 
lescodem  modo  produci  auc  dclcri,  quo  phyfica?  fblcnt.    id 
quod  quam  abrurdum  fic,  ex  fupcrionbus  facile 
potuic  colligi. 


R  »  SAMU- 


^2 


^im^^^Mf^^'^ 


SAMUELIS      PilFENDORFII 

E  JURE  NATUR^  ET  GENTIUM 


LIBER    SECUNDUS. 


CAPUT    PRIMUM. 

HOMINIS  NATUR/E  NON  CONGRUERE, 

Uc  vivat  cxleXo. 


!■  An  lex  in  hominem  cadat  dHHtattir». 
"z.Libcnoiin  gznere  (jutdf 
7^.  Libertai^jn'I)eo  qualnf 
4  Lt  bert/ts,  hrmoYHm  q  valis  f. ' 


f,  Hdc  ne  homini  indnlgifttHT ^  oh^ab^kt 

•ipfttti  dtgnitas,. 
d.PravuMo. 
7.  Variet^  inffenicrHnt. 
5.  EiimbecilhtiuacnatHral^  incHltu!, 

Oftquam  priori  iibro  res  moralcs  in  genere,  ac 
frequcndffimi  ufus  vocabula  func  explicata,  qu« 
fpariim  inierca  cornpagem  liujus  difcipiina;  erant: 
*interrupcura;  jam  kd  deftinata  noilrapropius  eil 
accedendum ,  ac  ance  omnia  inquirendum ;  an 
conveniens  fueric,  hominem  fme  omAi  legc  vi- 
'cam  liancce  cranfire,  Rx  quo  ipfo  perfpicuum^ 
evadet,  quare  Creacor  O.  M.  homini  non  indulferit  cjusmodi  liber- 
tacem,ut  omnia  pro  nudo  lubicu.aut  exvago  quodam  impecu  age- 
rec,  nuili  JLiri,  regul£e,auc  neceflicaci  obnoxius..  Sane  enim  curri'  Deus 
homini  dcderic  voluncaccm,  i.  e,  faculcacem  ex  incrinfeco  veluc  im- 
pulfu  fefe  converccndi  ad  eas  res,  quasipfi  congru^  videncur,  &: 
avercendi  £c^c  ab  illis,  qu^_difplicenc,&  quidcmuc.iila  voluncasco-. 
gificnefcia;  dubicare  quis  poffic,  annon  boaicacem  ipfius  decueric, 
uc  paterecur  haminem  ilk  voluncacis  flexibilicace  illibaca,  &  cicra 
impedimencum  uci.  Quid  cmmflexilcmvoluncacemDEus  dederac, 
fi  ilia  deinceps  ad  cercas  fefc  regulas  debebat  adplicare?  Ec  ficuci 
mobilicaccm  arcuum  vincuia  &  compcdes  reddunc  inucilem ;  ilc  in- 
caifum  reciderc  videcur  voluncacis  libcrcas,  fi  multa  poffumus  vellc, 
qu^  neceifario  mcermictendaj .  multa  noUe,  quae  neceflario  fufcipien- 
da.  func_^o. 


CAPUT  I.  131 

§.  2.  Ut  igicnr  paulo  akius  rcm  rGpetamus,  ante  omnia  oflen- 
jdendum  videcur,  omnimodam  libercacem  human^  natur^  eflc inu- 
'tilcm,  ac  pcrniciofam ;  adcoqjad  faluccm  ipfius  conducerc,  uc  lcgi- 
jbus  ifla  conftrmgacur.  Ex  quo  ipfo  fimul  paccbic,  quousq;  illi  fe- 
Ina  redlc  pocuerinc  laxari.  Heic  igitur  fciendum  eft,  libcrcatem  in 
genere  concipi  pcr  faculcaccm  incrinfecam  agendi  aut  omittcndi, 
quod  quis  ipie  judicavcrit.  Dumy^^r^^^?^?^  dicimus,  eo  ipfo  innui-= 
mus  illi,  cui  libcrcas  cribuicur,  incfle  vircs  ad  aliquid  agendum,  ac 
jvim  movendi  noh  folum  feipfum,  fcd  &  aliis  mocum  imprimendij 
aut  cadem  cerco  modo  afficiendi.  Intrmfecam  dicimus,  uc  incelliga- 
tur,  mocum,  &  vim  illam  oriri  ex  principio  incrinfeco,  non  aucem 
ex  impuTionc  violenta  &  excrinfeca;  quomodo  lignum  quoq>  in- 
terdum  alienis  nervis  mobile  exiftit.  Additur  deniqj,  quodqms  ipfe 
jfidicaverit,  ut  innuacur,  non  ccmere,  6c  coeco  quodam  impctu  mo- 
tumcxcicari,  fed  prxfupponi  agencemrem  objcdlam ,  falccm  utcunq; 
cognovifle,  ac  poft  qualemcunq;  delibcracionem  demum  ad  agen- 
dum  ^c£c  decerminaflc ;  adcoq;immcdiacam  agcndi  racionem  fuiflcj 
quia  ipfi  fic  vifum  fucric,  Sed  &  ilJud  fimul  incclligicuri  alia  impc- 
dimenca,  quas  motum  inhibcre,  auc  in  diverfum  detorquere  polfiiiCs. 
hinc  abeflc  deberc^  ubi  iliibacjc  Hbcrcati  locus  ftatuitur.. 

§.,  5..His  pofitis adparet,  ii  quis.  rerum  univerfitatcm  pcrlu^ 

ftrec,  multa  occurrerc,  quibus  nulla  omnino  competic  libcrtasi  uti 

func,-omnia  inanimata,  &  quibus  vica  duntaxat  cicra  fcnfum  cilc 

Alia  Hbercace  gaudenc,  fcd  fccundum  diverfbs  gradbs..    Omnimoda 

libercas,  &  omnis  impedimcnci,  aut  defcdus  nefcia  in  folum  DKUM 

O.  M.  cadic,  quse  canquam  nobihffimum  actributum  perfedifTimae' 

ipfius  cflenti^  concipitur.     Qu2e&  ipfa  nullam  circumfcriptionem 

jjadmittic,  &  cum  omnipotentia  cft  conjundla.    Undc  quodDEUS 

I  qusedam  non  agit,  auc  non  omnia  fcmper  agit,  illud  non  efl  ex  de- 

i  fcdu  hbcrtatis,  fed  cx  proprio  bcneplacito,     Quod  autem  idem  quse- 

'  dam  non  pofleagere  dicitur,  id  non  provenit  cx  aliquo  impedi- 

j  mcnto  extrinfecus  accedcntc,  naturali  aut  morali,  fed  ex  proprio 

I  placitQ,  quod  mortales  ad  magnitudincm  &  prseflantiam  ipfius  at- 

ticfmperatum  concipimus.  Inquem  fenfumintcrprecandumeflillud 

R  5.;  mcum^ 


«34  LIBRI    li 

tricum :  Dbus  fibi  ipfc  eH:  lex.  Hinc  &  qiiando  Deo  cribuicur  Jufti- 
tia,  non  ilia  e/l  inceiligenda  refpicere  aliquam  obligacionem ,  auc 
jus  in  altero,  ficuc  jufbici^  tiumanacnacura  id  inferc.  Scd  quia-calem 
agendi  modum  pcrfcdiflimar  fua;  nacurae  congrucre  ipfe  opcribus, 
&  per  rcveiacioncs  oftcndic;  inde  cidem  morcales  id  vocabulum 
adplicamus,  quo,qua:  rcCtc  a  nobis  adverfus  aliosaguncur,cxprimi- 
mus.  Sic  quodDEi  promifla  non  fallunc,idnon  indc  cll,  quod  cjus 
libercas  fueric  circumfcripca  per  obligacionem  cx  promiflb  oreamj 
fed  quia  pra^ftantiac  divin^  cqnvenic  efficere,  ne  fruftra  quis  expc- 
daveric,  quod  ab  ipfo  cxpcdare  eft  julTus:  aucquiapromiffa  fallcrc 
imperfe^^ionem  aliquam  involvic,  qux  a  Deo  quam  longiflimc  ab» 
efl.  Qua  de  caufa  eciam  morcales  promiHa  divina  non  vcluc  jure 
noftro  poflulamus;,  Ccd  canquam  cx  libcrrimo  profcdla  arbicrio  be- 
neficia  vcnerabundi  accepcamus.  Neq;  enim  heic,quod  in  promis- 
fis  humanis,  obcincc;  folvc  quod  debcs;  promiffum  cadic  in  dcbi- 
cum;  quod  ab  inicio  erac  libcrcacis,  id  poflea  fic  ncceflicacis.  Sed 
non  minus  promifla  Dei,  quam  quac  cicra  promiflum  ab  ipfb  prsc- 
ftancur,  illibacam  bcncficiorum  nacuram  recinenc.  Ad  hunc  fcrc 
modum  homines  dc  libercacc,  quacin  Deum  cadic,  uccunq;  balbucirc 
poflumus.  Ecfi  illud  manifcflum  fic,  libercacem  iflhanc  divinam 
infinicis  modis  condicionem  morcalium  excedere. 

§.  4.  Animancia  bruca,  quae  infra  noflram  condicioncm  pofi- 
ca  func,  libercacc  quoq;  incra  cercum  gradum  videmus  gaudcra, 
Qu^  cacenus  quidem  valdc  cft  ignobilis,  quod  exiguis  Hmicibus  ip- 
ibrum  vires  fmc  circumfcripcar ,  &  hebecudo  fcnfuum,  ac  abjeclio. ; 
adpeckus  neq;  circa  multa  objc6i:a,  idq;  fac  fupcrfundorie  verfecufi  ^; 
&  non  nifi  ab  iis,  qua:  vcncri  mfcrviunc,  crarils  fere,  &  ubiq;  obviis. 
excicccur.    Dec^tero  nuUus  illis  mos,  nuUa  lex,  nuUum  jus,  quo  auc 
inter  fe,  auc  adverfus  homincs  debeancuci.     Apud  pauca  aUquama- 
crimonii  rudimenca,  Ctd  quod  nudacorporum  conjun<5lione,  &non-  ^ 
nulia  benevolenciae  fpecie,  non  fidei   rcligionc  concincacur.    Ple-  ' 
^  risq;  ubi  Venercm  expleverc,  nuiium  amorisvc/ligium  fupercfl,nec 
ulla  pudoris  aut  fangvinis  cura.     Mulcis  ardenciffimus  quidcm  fo- 
boiisamori  fed  qui  cousqVdurac,  quoad  alerc  feipfam  illa  queac.' 

Uicc- 


CAPUT    I.  I3f 

Ulterius  neq;  genicoribus  gcniti  cura,  &  amor  oblivione  penims  Je- 

lerur.    Ncq;  iilis  gratise  reponendse,  vclut  cx  dcbitO;,  auc  uUius  offi- 

cijTolicitudo.    Sic  qua^  carnibus  aluntur  brura,  citra  rciigioncmlace- 

rant  ac  devoranc,  quxcunq';  palato  arrircnnt;  ncc  pauca  ex  ira  in 

muruam  pcrniciem  efferantur.    Jam  cum  iila  lcges  dominij  igno- 

rcnt,  ubi  famcs  fubcgerir,  fxpc  acriter  fupcr  iilis,  qux  in  mcdio  ex- 

pofita  funt,  ccrtatur;  &  quse  jam  ab  aliis  congefta  in  fuos  ufus  funr, 

Tapcrc  nullus  pudor.     Quin  &  nulla  inter  ipfa  exiilimatio,  nuUus 

ihonos,  nuUum  imperium,  nulla  prarrogativa,  nifi  quam  fola  viri- 

jum  emincntia  tribuit.    Equidcm  apud  quaedam  bruta  inflar  aliquod 

!amicitias&  fociccatis  paritas  gcneris  eonciliarc  foler.    Inde  non  pau- 

ica  gregatim  vivcrc  amant,  &  quse  pras  c^ccris  fcricate  func  prardica, 

m  diverfa  potius  genera,  quam  in  proprium  fseviunt.     Quo  fpedlac 

illud  JuvenaUs  fat.  If.  Varctt  cognatts  maculis fcra.  quando  koni  Fortfor 

ertpMit  vitam  leo  ?  quo  nemore  unquam  'Bxpravit  aper  majoris  dentibus 

apri?  Indica  tigrU  AgU  rabida  cum  tigride  pacem  Verfetuami  fivis  inter 

?  convemt  urfis.     Vcrum  prxrcrquam  quod  non  citra  figuram  po- 

cticam  i/lhEcc  dicuncur ,  illa  quafi  cognatio  male  firmum  vinculum 

Jcfl  diuturnae  pacis;  quippc  quae  flatim,  ubi  ventris  refpedlus  intervc- 

Jncrit,  abrumpirur.     Blandc  inter  fefe  lufitanc  catclli;  fed  ofFam  in 

i  mcdium  projicc,  &  mox  iras  inter  ipfos  furgerc  vidcbis.    Quodau- 

tcm  nonnuila  advcrfus  homines  obfequij,  amoris,  fidei,  gratitodinis 

fimulacra  exerccnc,  id  ex  mera  adllietudine,  aur  illeccbra  pabuli  e/1. 

\  Quibus  rcmoris,  ubi  vires  culerint^  aut  in  homine  fit,  quod  ipforum 

adpcticum  irricarc  pofTic,  ne  huic  quidcm  parcitur.     Ergo  brurorum 

libcrtatcm  incrinfccum  &  moralc  vinculum  haurquidquam  imminu- 

it.    Scd  exrcriorniotus  pcr  hominum  violcntiam  facpiffimc  cocr- 

-1  cctur.    Quod  {\  quis  qu^rat,  quarc  iflha^c  exlcx  libertas  bruris  cora» 

I  petat,  fimpIiciHima  efl rcfponfio,  quia  DEUSiliis  riondeditanimum 

\  juris  intclligenrem.     Indc  non  videbacur  ranta  folicirudinc  fovenda 

'&  circumfcribenda  fecuriras  anims.ntiura,  in  qu^  maximo  numero 

\  producenda  non  fblum  foecundiflima,  &  parum  laboriofa  eft  naru- 

|ra,-  fed  &  qua?  anima  immorrali  dcftiruunrur,  &  ouorum  vira  tx 

.j  fubtili  particularum  difpofiiione,  &  motu  unice  provenit.    Quibus 

'' "  prcdu- 


l$S  '  LIBRI   11.  '  I 

producendis  ac  de/triicndis  Crcacor  potentiam  fuam  oflcndere  gau-. 
dec.  Sed  nec  idco  bruca  magnopere  legum  coercitionc  opus  habe- 
banr,  quod  adpccicus  eorundem  non  nifi  fame,  fici,  &  Vcnere  ftimu- 
lccur,  cui  fcdand^  iflis  paracam  fere,&  copioiam  macedam  nacura 
procuravic.  Nam  neliominibus  iftorum  vcluc  licencia  nimis  nocc- 
re  poflcc,  abunde  ipfis  virium  ac  lolcrciac  compedidj. 

§.  f.  Enimvcro  quare  Crcacor  cjusmodi  cxlcgem  liccnciam 
hominibus  nolueric  concederc,  &  quare  cadem  i/lis  nulio  modocon- 
veniac,  plures  raciones  adparenc,ex  condicione  nacura:  human«,pri- 
migcnia  auc  poft  iiipervenicnce,  refulcanccs.  Kequirebac  humanas 
iiacurse  dignicas,  &  pracftancia,  qua  cxceras  animances  eminec,  uccer- 
tam  ad  normam  ipfius  adliones  cxigerencur,  quippe  cicra  quam  or- 
do ,  decor,  auc  pulcricudo  incelligi  nequic.  Maxima  inde  homini 
dignacio,  quod  animam  obcinec  immorcalem^  luminc  incelledus, 
faculcare  res  dijudicandi  &  ehgendi  pra^dicam,  &  in  pluhmas  arces 
folcrciflimam.  Ob  quam  illc  Siudit  fit/c^ir^  reliquis  anirnaly  mentisj^ 
cafacins  aLttHy  ^  cjuod  dominariin  C£tera  pofjet.  Jam  quo  fplendidio- 
ribus  donis  Creacor  homincm  inftrnxcrac,  quo  plura  ipfius  ingeni-, 
um  capiebat;  co  foedius  erac  iila  inculcn  obfolc^ccre,  aut  fme  ordinc, 
fme  dccore  cemere  vcluc  effundi,  &  confumi,  Neq';  vero  fruftra 
DEushomini  dederac  mencem  dccori  ordinis  incelHgencem,  ucq';  ei- 
dem  fefc  poflec  acccmpcrarc;  fed  par  omnino  erac  conceflis  ipfuTi' 
faculcacibus  ita  uti,  uc  cxinde  Crcacoris  gloria  cxfplcndefccr^t,ipfiq; 
homini  ampHor  fcHcitas  provenirca_,. 

§.  <S.  Sed  &  quare  confulcumnon  eflet,  eandem  hominicumi 
brutis  concedere  liccnciam,cfficicbatipfiusprae  hifcc  pravitas.  Quam, 
homini  accribuimemo  mirabicur,  qui  morcalium  ingenia  acq;  firudia  > 
penicius  fueric  rimacus.     Quod  bruca  folicicac ,  vencer  efi:,&  Venus; 
&  harc  quidem  non  nifi  ccrcis  cemporibus  fiiimulac,  -5c  non  ob  fuper-  • 
fluam  cicillacionem,  fed  excicandse  foboH  excrcecur.     Quofineob-' 
Ecnco,  ultro  velucfopica  quiefcic.  A|l:  hominis  libido  haucquidquam 
cercis  cemporum  arciculis  duncaxac  exardefcic;  &longe  frenuencius 
Veliicac,quamquancum  confervandse  fpecieinecefrarium  videbatur. 
Sic  brucorum  vcnccr  faciUime  placacur  per  cibum  a  nacura  pafi^m 

cxpo- 


CAPUT    I.  137 

jxpoficum,  &  qui  nullo  praeterca  adparatu  nuUisVe  condimentis  in- 
figcac.    Hic  fi  quiefcat ,  nihil  infupcr  curarum  negotium  faceflit. 
Kec  in  iras,  &  ad  l^edendum  alium  temerc  exardefcunc  bruta,  famc 
^c  Vcnerc  vacua,  nifi  laccfTantur.    A/l  hominis  vcnter  non  fatiari 
iluntaxat,  fed  &  citillari  vult.     Vcilibus  nc  indigcrent  bruta,  natura 
iedic.    Afl  homo  nuditatis  fu^  ccneritatcm  in  occafionem  oftcn- 
andac  vanitatis  &  fupcrbicC  arripit.     Magna  porroaffeduum&cu- 
idinum,  brutis  ignotorum,coiluvic  turgct  homo.     Superflua  ha- 
endilibido,  ambitio^  gloriseq;  &  alios  cminendi  cupiditas,  invidia, 
mulatio,  ingeniorumq,contentio  mortales  fubinde  agitat:  quorum 
mnium  fenfu  bruta  liautquidquam  tanguntur.     Hinc  iiquis  confi- 
eret,  quicquid  contentionum,  &  bellorum  quotidie  inter  homines 
gitatur,  dcpreiicndct  plcraq;  ob  defideria  brutis  ignorata  fuicipi.  Jn 
fthac  crgo  humanorum  affeduum  fcrocia,  &  varietate,  QuaHs  futu- 
a  erat  hominum  vita,  fi  nullum  jus  eosdem  com.poncrct?  Lupo- 
jrum,  leonum,  canum  intcr  fe  dcccrtantium  turbam  vidercs.    Imo 
muihbct  altcri  leo,  lupus,  canis  futurus  erat,  &  his  omnibus  infeftius 
Iquidy  quippe  cum  nuilum  fit  animans,  quod  hommi  plus,  quam 
Ihomo,  noccre  po/Hc  &  velit.     ¥x  cum  tot  mala  homincs  nunc  invi- 
ccm  inferant,  quando  lex&poena  imm.inec;  quid  futurum  foret,  fi 
omnia  impune  fiercnt,  fi  hominis  defideria  nulluni  intus  frarnum 

,  §,  /^.  Acccdit,  quod  in  hominc  longc  major  fit  ingenij  diver- 

I  fitas,  &  varietas,  quam  in  ullo  generc  brutorum.     Singula  bruto« 

I  rum  gcnera  confimiles  ferc  inclinationes  habcnt,  pariq;  adfeftu  & 

adpetitu  ducuntur.    Unumfi  quisnorit,  omnia  norit.    Aft  intcrho- 

mincs  quot  capita,  toc  fenfus;  Scfuum  cuiq',  pulcrum.  PhiUmo^  apud 

Stoh^umJerm.Z.  e«v  T^igjuv^ctg  AAcoTnxclg  tig  <pjvuyoiyoi,  i/ictv  (pvaiv  h^mt- 

^froV.  TDo-hHg  m  f(^i  T^owag  'i^^v.     Si  trigirdd  millta  Vulpum  quis  congre- 

get,  unam  naturam  Ommhm  cernet  inejje,  modum^^  'vit^  ^  ienorem  pa-* 

rem.     Nojlrum  autem  quot  corpora  numero^  Totidem  eft  ^  vita  vationes 

cernere.     Nec  fimplici  auc  uniformi  omnes  cupidinc  agitantur,  fcd 

mulciplici,  &  Varie  mixto.    Imo  idcm  homo  farpc  fibidifTimilis,  & 

S  quod 


n$  LIBRI    II. 

quod  hoc  tempore  concupivit,  ab  codcmaJio  tcmporefummoperc 
abhorrec.  Magm  CHrafumflu6ituat  dftu,  At^  animum  mnc  hnc  cekremi 
nunc  dhjidit  dluc^  In  paftesg^  rapit  varias,  f^^'£  omnia  verfat.  Ncc  mi- 
nor  in  fludiis,  infticucis,  &  ad  exicrendum  animi  vigorem  inclinaci-. 
onibus  variecas,  qu^  jam  in  infinicis  fcrc  vir^e  generibus  cernicur. 
Cluemadmodurn  aucem  quo  plures  func  voccs,  eo  foedior,  &  ina- 
inoenior  aurcs  fcric  fonus,  nifl  in  harmoniamriceconfpirenc.-icafum^ 
ma  confufio  inccr  homincs  fucura  erac,  ni  variecas  ifta  per  leges  in 
decorum  ordincm  componcrctur. 

§.  8.  Deniq;uccicralegemnonvivcrcchomo,rcquircbacquoqj; 
ipflus  imbecillicas.    Bruco  non  ica  mulci  dies  fufficiunc,  uc  eousqj 
;adolefcac,  quo  fibi  ipfi  de  vidu  profpicerc  qucac.    Nec  ad  eundcm 
-quaTendum  aliorum  fociecace  fere  indigcc.    A{}i  homincm  a  prjma  i 
^cate  diucurna  imbeciilicas  comicacur.     ^vintdian^  declam.  ^06  Cd- 
duium  citcainitia  anmtalhomines  jlmuis,    Na'm  ferartimpccudumdL  f(£&-' 
tibm  eftftatim  in^ejfm,  (^  adubera  rmpetm:  mbis  tollendm  infans  ^  ^ 
advcrfus  frigora  nut  riendus.     Sic  ^uo^  mter  parentum  manuSygrcmium£ 
mtricUffe  labitut',  TheocHtm  rdylL  %6.  «>A«  l'  dTkov  i&nns  &ik  y  cJhi- 
^svsctO(Pt'2v\     Nam  V>UUS  almm  alio  indi^^ere  ftatuit  viro„  Add.  Piinm 
N.  H.  1.  y.pvdifdt.     Quoc  anni  requiruncur,quamfolicica  informacio, 
uc  quis  idoneus  fiac,  ad  vidum  &  amidum  proprio  Marcg  paran- 
dum?  Finge  miht  homincm  ab  aliquo,  nulia  incervcnience  fermo- 
cinacione,nucritum,  ucquo  velie  ambulare  queat,  de  c^rero  abom.ai 
informacione  &  difciphna  deflicutum,  cuiq;  adeo  nihil  flc  fcicncia:, 
nifi  quod  ex  proprio  veiuc  ingenio  pulkilavic.    Finge  eundem  ab 
omnium  aliorum  hominam  ope  ac  (^Dciecace  in  folicudine  reli(n:umi . 
Quammiferandum  videbis  animal?  Mucum  ac  turpe  pecus,  cui  ni-^ 
hil  aliud  rehdum,  quam  herbas,  radicesq;  veilere,  auc  fponce  naco$;'i 
fru£lus|iegere,  ficim  fonce,  flumine ,  aut  lacuna  obvia  lcvare,  repeL 
lcndis  aeris  injuriis  aiirra  fubirc,  aut  mufcogramineve  corpus  cege-  • 
rc,  cempus  c^diofiflimum  pcr  ocium  exigere,  ad  quemvis  fi:repicura, , 
auc  animancis  alcerius  occurfum  exhorrefcerc,  dcniq,-  famc,  frigore,., 
auc  laccrante  fcra  beflia  pcrire.     IgiLur  quod  homo  non  miferri-l 
mam  vicam  iacer  omnia  ammantiadcgic,  a  conjunaionc,  &  fociecacc  ; 


CAPUT  i:  n9 

fui  fimilium  habct  Nof?  efi  honum  heminem  cffefilumi  non  ad  matri« 
monium  duntaxac,  fed  &  adfociecaccm  cum  aliis  hominibus  in  uni- 
verfum  pcmncc.  Societas  auccm  incer  homincs  fme  legc  ncq;  iniri, 
icq;  cranquilla,  &firma  fcrvari  poceft.  Igicur  ne  foedifllmus  omni- 
lum  animancium,  &  miferrimus  cfTcc  homo,cxlcgcm  cundem  vive- 
rc  haucquidquam  conveniebac.  Castcrum  omnimodam  hbcrcatem 
non  congrucrc  homini,  docct  quoq;  Vlutarch.  de  auditione:  toJ  Koyta 

Tiii  S7nfA,&vyg  d^iov  £91  fJ^ovHQ  lAdOS-e^iii  vopbi^HV.  fnovei  ^  a,  ^ei  ^iiAsdjctj  fia- 
Bovjsc,  og  ^^ovjai  ^ukti.  To"lg  j  ctTnndduidig  ng^  'S^^Koyjic,  opfxcug  Hg^  wfct- 
^sOTv  svsfn  ff^  fjiiK^»  cv  TTvT^oo  Tiw  /jLSTuvoivli  sK^aiov.  Rationi  ^fii  farent» 
\joli  digmjmt  ,qui  fro  liheris  habeantur.  Soli  enim  hi  njivunt  ut  volunt, 
>qm  qmd  velle  deheant  didicerunt.  Inerudita  autem  &  rationis  expertes  ani- 
mt  mcltationes  at,^  aciwnes,  exilcm  quandam  ignohileryi^  voluntatis  li^ 
hertatem  multa  cum  foenitentia  conjun^tam  habent.  Ex  quibus  omni- 
bus  adparcc,  hbercacem  hominis  nacuralcm,  quac  quidcm  rcvera  ipli 
iCompecic,  &non  per  abflradlioncm  concipitur,  fempcr  cum  vincu- 
lo  aliquo,  fanas  racionis  nimirum,  &  legis  nacuraUs,  elle  incclH- 
gehdarrLj, 

CAPUT    II. 

DE  STATU  HOMINUM  HATURALI. 

7.  Negativam  fuadtt  cognatio  tnter  ho' 

mines. 
S,  Hohkfij  rationihm  occurritur. 
^.  Aflam  natHraltnondebet  exuUreratio, 
10,  Barhari  mores  ftati4m  naturalem  nen 
cenjlitumt. 
cmtfir,  ijuPaxnataralispaBisopUffionhabet* 

\i2,Tax  naturalis  efi  parumfida, 

PKr  /latum  hominis  nacuralcm  non  intcUigimus  heic  illam 
condicionem,  quam  vcluc  perfcdiflimam,  &  homini  quam 
maximc  congrucncem  nacura  ultimo  inrendic;  fed  in  qua 
homo  per  ipfam  naciviraccm  conflicurus  concipicur,  prouc 
abflra^la  intelliguntur  invenca,  arq;  inAituta  hi^mana,  quibus  aliam 

S  Z  velu 


f .  StatHs  naturalis  diverfa  confideratio. 

2.  EjHi  miferiay 

^.EtJHra, 

4t  Statm  naturalis  temperatus, 

S,An  %lle  hiibeat  tndolem belhl 

6.z/4fiirmamis  Hobbefij  rationes  addu 


r^P  LIBRI    n. 

velut  faciem  vica  morcalium  induit.  Sub  quibus  comprchcndimu?  no6 
folum  varias  arces,  &  univcrfum  vicachumang^  culcum,fcd  ctiampo- 
tidimum  focietatcs  civilcs,  quarum  cxortu  gcnus  humanum  in  con- 
cinnum  ordincm  fuit  digcdum.  De  ifthoc  igitur  ftacu  ut  diftin- 
<Slius  cognofcacur,  confiderabimus  eum  vcl  infe,  &  quidem  potiflL 
mum,  qu«  ipfum  incommoda,  quse  itidem  jura  eundcm  comiten- 
tur ;  i.  c.  Q^\^  condicio  crac  futura  firtgulorum  hominum^citra  arccs, 
cultumq';  ab  hominibus  invcncum,  &  citra  inCrodu6las  civicates:  vcl 
in  drdme  ad  aUos  hominesi  pacis  an  bcUi  facicm  ille  halftaC;  i.  e.  an 
homines,  qui  invicem  in  naturaU  libcrcace  viVunt,  ut  ncuter  alteri 
fit  fubjcdus,  ncq;  iidcm  communcm  habeanc  dominum,  pro  hofli- 
bus,  an  pro  amicis  fmt  habendi.  Qui  icerum  cft  vcl  meriis  aut  abfo- 
lucus;  qui  adverfus  omnes  omnino  homincs  sequaHtcr  fe  habcc,  vcl 
Imitatm  &  reftridus,  prout  cercam  duncaxat  hominum  partem  re- 
fpicit.  DupHci  quippe  modo  genus  humanum  confidcrari  poccn:, 
Vel  uc  concipiantur  omnes  &  linguh  homincs  in  naturali  Ubcrtatc 
Viverc;  vcl  ut  intcUigantur  cum  aUquibus  in  focietatem  civilem  co- 
aluifle,  cum  ca:tcris  autcm  nullo  nili  communi  humanicatis  vincu» 
lo  conncdli.    • 

§.  2,  Si  igitur  cohcipiamus  hominem  in  hunccc  mundumpro- 
)e6lum  cicra  ullam  curam  opemq;  ab  aUo  hominc  aceedcntem,  & 
prouc  plurimas  parces  nacurse  rcrum  nondum  per  induftriamhuma- 
nam  ad  ufum  hominis  eranc  exculcse  ac  difpoficas^flacumipfiuslon- 
ge  miferrimum  fuiOTc,  manife/lum  ell:;  fivel  maxime  jam  juftaprje- 
aicum  /lacura  at  roborc  ponamus,  qutim  primum  exiffcerc  coepiflec, 
Inde  Uccc  dc  originibus  primorum  hominum  facrx  Uccrae  caccrcnc, 
tamcn  ipfa  morcaUum  primaeva  indigentia,  &  imbecillitas  indubiam 
nobis  fidem  facercnc,|>rimam  hominis  ftirpem  fcrvari  non  pocuifle 
fine  pcculiari  Numinis  cura,  reccncem,  &  adhuc  actonicum  orbis  in- 
colam  media  vic^e  neceflaria  adhiberc  doccncis.  Ec  fi  vcl  maximc 
crcdcre  quis  poilec,  quod  ncmo  cordacus  faciet,  cx  rcccntibus  adhuc 
clemencis,  vigorc  foUs,  ac  mollitic  coeU  obflccricance,  potuiflc  pro- 
Venirehomiacmj  inopia  t^amcn  miferc  pereundum  ipfi  iccrum  fuc- 

-   rac,nifl 


CAPUT    II.  !4I 

raCjnifi  Vclut  familiaritcr  a  Numine  fuilTet  informacus,  qtromodone- 
ceflTitacibus  corporis  forct  fubveniendum.    Pt  fane  omnem  fidcm 
exccderet,  primorum  parentum  liberos  ac  nepotcs  fat  tokrabilem 
habuiiTc  jam  tum  vivcndi  adparatum,ni  peculiari  revclationc  divi- 
na  iftos  plcraq,  pcrcepiflc  conflaret,  vid.  Gefief  III.  21.  IV.  2.  ly.  22. 
Inde  mirumnon  cft,  paganosfcriptores,quiifta  ignorabant,  tamfoe- 
da  dc  primacvo  hommum  ftatu  prodcre,    Horat.  fermon.Xx  fatyr,  |. 
^^hjum  frorefjtjjent  ^rimts  ammaha  terriSi  Murtum  ^  turj)e  fecuSi  glan- 
dem  at.j^cuhilia  froj/ter  Ung^uihw  (^  fugnis^  dein  fujlihw  at g^  itdforro 
\  fugnahant  armis  ^  qu^  fofl  fahncaverat  ufm :  Bonec  verha,  quthus  voces» 
fenfmj^  notarent^  Nomma^  mvenere.  dehiric  ahfiflere  helio,  Offida  co£^e- 
runt  munirey,  (^  condere  ieges>  Ne  quts  fur  effet,  neu  latro,  neu  quts  adul- 
ter.     Sic  Lucretim  1.  V.  Et  genm  humanummulto  fuit  illud  in  arvis  Vuri- 
m,  Ht  decuity  tellm  quod  dura  creajjet.     ^^od  Jol  atoL  imhres  dederant^ 
quod  terra  crearat  Sponte  Juay  Jatis  id  flacahat  -^eciora  donum..    Clandi'^ 
feras  inter  curahant  cor^ora  quercm  Plerun£,     At  fedare  fitim  fiuvij  fon- 
tes^  vocahant,    T^ec  dum  res  igni  Jcihant  traUarcyne£  uti  Pellihmid^ 
Jfolijs  corpm  vejlire  ferarum.    Sed  nemora,  at^  cavos  montes,  Jjl'^^'^ 
colebant^  Verhera  ventorum  vitare,  imhres£  coa6ii.  Nec  commune  honum 
\foterant  fpeci-are^  ne.£  ullis Morihm mter fe  fcihant\nec  legihm  uti.  ,^od 
cui'j^  obtulerat  frjidd  fortunai  ferehat  Sponte  Jua,fehiquu£  valere^  ^  vi- 
vere  docim.    Et  Venm  in  filvis  inciehat  corfora  dm^ntum:  Concihahat 
enim  velmutua  quamq^  cupdo,  Vel  violenta  viri  vis,  at^  im^enfa  lihido. 
lUud  erat  cura,  quodJecU  ferarum  Infeftam  miferis  faciehant  Jk^e  quietem. 
Inde  cafas  pflquam,  ac^eUeSj  ignem£fararunti  Bt  mulier  conjuncfa  viro 
concefeit  in.  unum;  Cafia^fnvata  Vcneris  connuhia  Uta  Co^mta  Juntjfro^ 
lemfj^  exfe  videre  creaiam  :  Tum  genm  humanum  ■pnmum  mollefc^re  cx- 
fit.     Ignts  enim  curavit^  ut  alfia  corforafiigm  Non  ita  jam  fofeent  cocUfuh 
fegmme  Jerre :  htVenm  immmuit  vires^pueri,£farentum  Blanditiis  faci- 
te  mgemum  fregcrefuferhum,    Tunc  (^-  amicitiam  coeferunt  jungere  hahen- 
tes  Fmttima  inter  fe,  mc  Udere^  nec  violare :  Ft  fueros  commendarunt» 
Vmuliehre  j^  Jeclum ',  Vocikm  &  geftu  cum  halhe  figmficarent,  ImhecdlorMm 
j  ejjc  aiqvum  mifererier  omnium.  Non  tam^n  omnimodts  poterat  concordia  gi- 
\gnif  NecfotuiJJet  adhucfefducere  Jecia  prcpago,     At  varios  lingva  fonitui 
'  S  5  .  natuM 


t^  LIEH!    II 

natura  fuhegit  Ulttei^e,  &  uiditds  exprefstt  mmind  rerum.  &c.    Gemina 

hifce  habcc  Dtodorm  Sicul  Ll.  c.  g.     Homines  fnmitm  natos  vitam  m- 

conditam,  &  beilumam  egijje,  memorant:  ut  qmj}arfimadfafiudexierinty 

^  fapdifimAm  quamij^  herham^  acfiente  natos  arhvrnm  Jru^tis  comede- 

nnt.     Cum(i  afert»  mfeftay^entur,  mutuofibi  ofitulari  ufu  edottiy  dr  me- 

tu  ad  fbcietatem  ada^t,  faulatm  cognatas  tnter  fe  formas  agnpvermt, 

lAox  yPrimi  hommes,  cum  nihildum  ad  vitam  utile  mventum  effet  ^  lahtt- 

nofi  vitam  fufientarunt^  utfote  vefiibus  nondum  ami6tiy  domiciltis^,  ^ 

igm  non  adfieth  &  Tnanfuetioris  vicim  omnino  rudes.     Nam  cum  almen- 

tA  rure  domum  comportare  nondum  fiirenty  terra  fcetus  ad  necefiariosufui 

non  reponebant.  ideo^  multi  frigoris  inclementia,  dr  penuria  Vi0u4  ,  per 

hiemem  tnteribant.    Vefum  tnde  fenfm  exferientia  edo^h  >  hieme  in  [pe^ 

luncas  refugere ,  &  fructas  adfervationi  idoneos  recondere ,  dr  cogmtione 

•  igntSy  altorumiL  commodorum  imbuti,  multas  artes  ^  alia  vit£  conducibi- 

lia  invenire  cceperunt.     Cicero  fro  P.  Sextio.  ^is  veflrum  ignorat,  itd 

naturam  rerumtulifiey  ut  quodamtemporehommes,  nondum  nej^  natura- 

//,  nej^  civilijure  defcriptoyfufiper  agros  ac  dijperfi  vagarentM^  tantum^ 

haberent,  qvantum  manu  ac  viribus  per  cddem  ac  vulnera  eriperCyaut  re- 

tinere  potuifient.    At^mter  hancvttamperpolttam  humamtatey  dr  illam 

immanem,  mhtltamen  mtere/},  quamjm,  at£  vis.     Ijfllixc  utut  maxi- 

mc  fabulofa  finCj  in  eo  tamcn  ratio  autores  iflos  non  fefellic,  quod 

cjusmodi  originibus  generis  humani  pofitis,  talem  quoq5-,qualemipfi 

dehneant,  cjusdcm  faciem  excicifle  neceflum  fueric.     Enimvero  quan- 

quam  primsevos  morcales  Numinis  dudu  artes  maxinie  neceflarias 

fac  macurc  percepiJle  conftec,  (vid.  G^nef  lil.  21. 25.)  quibus  pcr  foler- 

ciam  hominum  nlures  acceflerc:  nihilominus  milcra  &  foeda  condi- 

tio  generis  humani  futura  tuerac,  nuihs  civicacibus  infticucis,  fi  quisq; 

fuam  fibi  famiham  feorfirm  rexife,  adultosc/;  hberos  in  nacuralcm 

abire  hbcrtacem  palfus  efTec.    Siq,  de  univerfo  genere  humanodici 

pocuiflcc,  quod  de  Cyclopibus  excac  apud  Buripidem  Cyclope:   vofjLcthg, 

ci>tmS'  ^^sv  Mi  yhvo^.  vagi  pajlores,  ncc  ullm  uHa  in  re  alteri  paret. 

Ejusccmodi  (tatus  incommoda  nervofe  repraefencavic  ^^^^^  ^^  cive 

C.X.  §.I.  Extra  civit4temyprop?iis  tantumvirib!^^  protegimur;  incivita^ 

te  f  omnium^  Extra  civitatem  frucfus  ab  induftria  Mmini  certus  i  m  clvi- 

tate 


CAPUT  ir,  H$ 

\iate  dmmhus.  'Dem£  extra  civitatem^  imferium  affe6tuumy  hellum,  me-- 
i  tus>  taupertas^fceditasj  jolituda,  harharies,  ignorantia,  fentas ;  in  civttatc 
;  imperium  rationiSj  pax^  ficuntasy  divitia^  ornatus^fictetas:,  elegantia,  fcien-^ 
tidi,  henevokntia.  Sicuti  &  judicaverim,  nuUa  ratione  cfficacius  cx- 
cirigui  pofle  querelas  vulgi,  quas  circa  oncra  &  incommoda  civita- 
tum  jadat,  quam  fi  ipfi  ob  oculos  reprsefententur  naturalis  ftatus 
incommoda.  Qu^  recfle  jeftimantj  apud  quos  in  proverbij  vicem 
rcceptum  cil: :  nifjudiciaforent^  unm  alterum  devoraret. 

§.  5.  Quae  jura  porro  ilacum  hominis  naturalem  comitencur, 

facilc  colligi  pocefl  tum  cx  inclinacionc  illa,  omnibus  animancibus 

comrauni,  qu^  non  pofHinc  non  ad  confcrvationem  flii  corporisj 

vicacq;,  nec  non  ad  difpellenda  ea^  quse  candcm  deftrucrc  videncur, 

lomnibus  modis  incumbere :  tum  quad  in  co  qui  degunt  flatu  nulli- 

jUs  hominis  imperio  funt  fubjedi.    Expriorienimconfcquitur,quod 

lin  naturali  flatu  conftituti  poflint  omnibus  in  mtdio  pofitis  uci  frui, 

iomniaq;  adfiibcre,  &  agere,  quse  ad  confervationcm  fuj  faciunt.  Ex 

:poflcriori  aucem,  quod  iidcm  ficuci  propriis  viribus,  ica  &  proprio 

I  judicio  arq;  arbicrio  ucancur  ad  procurandam  fui  dcfcnfionem,  acq; 

confcrvacionem.    AcqVhoc  quoq;  rcfpedu  iflc  flacus  nomincnacu- 

rahs  libertatis  venit,  dum  quiiibet  cicra  ancegrefTum  humanum  fa- 

£lum  fui  juris  poteflacisq,-,  ac  nullius  alcerius  hoininis  poceftaci  fubje- 

]  dus  efTc  incelljgitur.     Quoipfo  edam  quivis  cuivis  alren ,  cui  ViZ(^r 

\  ipfe  fubjcduscft,  neq;  eundem  fibi  fubjedlum  habec,  acqualis  habetur. 

I  Atq;  in  hunc  fcnfum  capienda  func  tradira  ab  Hdhheftode  cive  c.I.  §.  7» 

1  fcqq.  Juris  naturalis  fmdamentum  prim^mn  effcy  ut  c^uis/j^  vitam  d^  mem- 

j  hrajua  quantum  foteft  tueatur^  omnem£  operam  det ,  ut  amorte  ^  do- 

\  lorihm  propftum  cofpus  (jr*  memhra  defendat ,  confervet^.  Cui  confequcns 

fit,  uc,  quoniam  frujlra  jm  hahet  adfinemy  cm  jus  ad  mcdta  denegaiur^ 

:  um^quisj^  jt46  haheat  utendi  omnihm  medtjs^  c^  agendi  omnem  aBionem^ 

\fine  qua  confiervare  fe  nonpoteft.     Cum  autcm  in  nacurah  ftatu  ncmo 

!  ahum  horainem  habeac  fuperiorem,  cujus  arbirrio  fuam  volunca- 

tcm,  fuumq;  judicium  fubmifericj  mdcquiltLetnaturaltjurejudex  eji, 

i.  c.  quihbec  ex  proprio  judicio  definit,  utr^m  media  quthtis  ufirus  efi, 

C^  a^io  quam  aUurus  eft^adconfirvatmcm  vitin,  vel  memhrorum  fuorum 

nuejfd-- 


144  LIBRI   IL 

necelfafUfint,  nec  ne.  Nam  fi  vcl  maxime  quis  altcri  heic  confilium 
foppcditare  inftituat,  tamcn  cum  alter  ifti  voluntatem  fuam  atq,ju» 
dicium  non  fubjecerie,  liccbic  huic  de  ejusdem  confilio  judicare,  an 
fibi  congruens  fit,  vcl  minus.  Adeoq;  iftc  faciet  quod  altcr  fuafcrit, 
non  quatenus  id  conlilium  ab  altero  fuit  didlatum,  {^di  quaccnus  id 
ipfi  arridet,  &  confcquenter  cx  proprij  judicij  dcterminationc  faciet. 
Ex^quibus  omnibus  demum  concluditi  naturam  dedijje  mieui^jus  m 
omnta^  hoceft,  inftatu  mere  naturali^  S^  antequam  hommes  ullts  pactis  fi* 
fe  mvicem  ohftrmxfjjent,  unicm^  (iciuffe  faccre^  quikcum^  C^  in  quosotn^ 
libebat,  i^ fojs^idere^uti fiui  i>mmbm,qud  volebat ^ poterat.  Bx  quoctiam 
inteiligi,  in  ftatu  natuf^  menfuram  jur^ts  efie  uttlttatem.  Qua;  utiit  pri- 
ma  fronte  paradoxa  videantur,  tamen  hautquidquam  ahquam  li- 
ccntiam  quidvis  in  quosvis  patrandi  inde  dcduci  pofTc  agnofeet, 
qui  cogitavcrit,  Hobbefium  in  ifthoc  ftatu  homincm  utiq;  legum  na- 
turalium,  &  fan^  rationis  regimini  fubjicere.  Qi]^  hccnciacum  nc-^ 
quaquam  fit,  neq^  absfano  homme  haberi  pofiTit  idoneum  medium 
ad  confervationcm  hominis  diucurnam,  natura  quoq;  nullo  modo 
cam  indulfiiTe  cenfenda  efi:.  Ac  fi  vel  maxime  quis  cam  exerccrc 
prxfumat,  magno  fuo  malo  eandcm  fibi  noxiam  efi:  deprehcnfu- 
rus.  Sicut  demumefFatiiftius  fenfus  huc  redeat:  naturaresadbo- 
minis  confervacioncm  facientcs  in  mcdiopofiiit,  ancequamperpada 
homines  ifi:as  inter  fe  dividerenc :  &  qui  nemincm  habec  fuperio- 
rem,exproprix,ejusq,  fan;Krationis  didaminc  queevis  agcre  potcfi:, 
qu£e  ad  diuturnam  fui  confervationcm  faciuntL^. 

§.  4.  Fatemur  camcn,  univerfum.  genus  humanum  nunquam 
fimul  &  femel  inmcro  ftatu  naturaH  extitifie;  neq';  ctiam  cxifi:cre 
potuiffe,  idco  quod  divinarum  autoricatc  hterarum  perfuafi,  fcx  uno 
pari  conjugum  quicquid  efi-  morcahum  originem  ducerc  crcdamus. 
Nam  Adamo  uciq;  Eva  fua  maricah  imperio  fuic  fubjedta.  Gen.  3.  iS. 
Fc  quiindc  nafcebancur,  fub  poccftace  pacria,&  imperio  famiHari 
fi:atim  conflicuebantur.  Tunc  autem  in  ejusmodi  ftatu  univcrfum 
genus  morcahum  cfl^c  potuiflec,  fi,  quod  paganis  quibusdam  crede- 
bacur,  ab  inicio  ranarum  inflar  e  cerra  provcniflenc;  auc,ficuci  Cad- 
masi  fracres,  femine  fparfo  germinaflenc.    Qua  fabula  fallor  an  re- 

prvfcn- 


CAPUt  IT,  t4f 

orserentari  po/fitnatUfalis/latus,  &:bcllum  oinniuminomnes,proiic 
Hohbejio  illud  dcformacur,  \ib'\furitom?tisturba;Juo^Martecadump'Mti 
'^ef  mutua  vul^erafratres.  Outd.  Metam.  3.  Igicur  nacuralis  flacus  ad:u  ip- 
%  nunquam  excicic,  nifi  cemperacus,  &  -velut  parcialis,  dum  ncmpe 
:um  quibusdam  homimbus  fmguli  in  flacum  civilem,  auc  illi  analo- 
mm  coaluerune;  adverfusreliquos  nacuralcm  adhuc  libercacem  rcci- 
luerunc.  Ecii  quo  plures,  quoqi  minores  in  coerus  genus  humanum  fu- 
c  divifum ,  co  propius  ad  iflum  /lacum  mcre  nacuraicmacccilic.  Sic 
5colimcumgcnushumanum  in  famihas  fegrcges,  &  nunc  poftquam 
Idcm  in  civicaces  concelTic,  iUi  mucuo  in  nacurali  flatu  vivunc,  quorum 
leuter  alcer  parcc,  quiq;-communcm  dominum  incer  homincsnon  ha-. 
>cnc.  Sic  prifcis  ccmporibus,  qui  famiha  pacerna  excedebancfracres, 
acfingiilipeculiaremfibifamiliam,  &  ab  alia  non  pendcncemconfti-. 
[uebanc,  in  libercace  &  ftacu  nacurali  mutuo vivcre  incipiebanc.  Ade-- 
bq;  nonquidcmprimimorcalium,  fcdhorumpofleriin  nacurali  ftacii 
pxiftere  adu  ca^perunc.  Acq,  iflhoc  modo  cemperacus  hicce  flacus, 
incer  eos  maxime,  qui  in  civicaccs  coiverunc,  illis  quidcm  incommodis 
l^aretjquar  mcro  ftacui  nacurali  adharrcncj&  infupcr  ampHffimiinccr 
'morcales  faftigij  inflar  habetur,  tocius  eivitatis  viribus  fubnixum,  in 
tiifce  terris  neminern  fuperiorem  agnofccre.  Sic  uc  civicaccs  earumq; 
redores  flacum  fuum  eximiclibercacisnacuralisnomineinfignircquc- 
jant,quippe  quiiflis  viribusfunc  fuccin£li,  uc  cam  fecurccxerccrcquc- 
'anc.  Cum  illis,  qui  in  ftatu  mere  naturah  fmguli  degunt,  parum  Iseca- 
bile  auc  ucilc  fic,  neminem  habere  fuperiorcm ;  quippc  qucis  pcr  propri- 
iarum  virium  ccnuicacem  falus  fua  perpecuo  in  ancipici  haerec.  Fru- 
ftraauccmfunc,  qui  iflam  libcrcacem  nacuralcm  aucnon  cxifterc,  aut 
naturalem  non  rede  dici  concendunc^  eo  argumenco  *,  quod  cumna- 
tura  adpecacfociecaccmordinacara,  ordo  autemfineimpcrio  non  in- 
telligacuf,  cumnulla  fociecas  finc  imperio  fic,  imperiumpocius  res  ve- 
rc  nacuralis  fic  diccnda.  Cui  probando  adducicur  locus  Ckcfom  Lj. 
'dc  LL.  Nihiltam  aptumeji  adjus  conditionemg^  natura,  quam  imperium: 
fmec^uo  nec  domm  ulla,  neccivitasy  necgens,  nec  hominum  t^niverjitm  genm 
ftarcy  necrerpjnnatura  omnis,  nec  iffemundmpotejl.  Nam  ^  hic  Veopa« 
ret,  (^  huicobediunt  mma  terr^i^^^  &  hominum  'vitajujusfufrem<&  legis  ob- 

T  temps^ 


I4<f  LIBKI    IT: 

temperdt,  Tnde  TJohhefuu  accufatur,  quod  ilacum  mere  natorakm  tnQ^ 
minavcrit,  &finxcrit,  qualis  non  eiTet  homine  dignus,  aut  natUFalis 
humanus,.  fed  belluis  aptior,  quarum  natura  rationem  &  orationem 
ignorat.  Nam  ut  omnibus  omnia  liccat  agere,  appetcre,  poflTiderej 
nullaefl'ratio,nullanaturare£leatq;integrc  judicans,  quae  didct.  Dc- 
pravat^  natur^  impetus  ejusmodi  efle  poile,  non  didata  redl^  ratio- 
nis,qu^  eo  ipfo  quod  focietatem  adpctit^  ordinem  focietatis  adpetic: 
qui  licentiam  ejuscemodi  motibus  incompofitis  omncm  pr^cludit, 
Ordo  cnim  effe  qui  potefi: ,  mfi  ad  primum  aliquod  tendat  ?  Id  pri- 
mum.  cft  &  fummum,  &  omnia  moderari  aptum;  id  efl:,  imperium,, 
jfive  fummainfocietatepoteflas:  fme  cujusrefpedufocietasnullaad- 
petiturabco  animante,  quodrationis&  orationis  inflrumento  uticur» 
Huc  ufqi  progredi  naturaiti,  ut  imperium  in  omni  focietate  naturalc 
cfle,  libertatemautem,  qu^  imperium;  omne  adfpernaretur,  cum  na- 
jura  pugnare  dcmonflret.  vid.  ^a^jr/i^?*.  ad  Grotij  ^rQlegora.  Knimvero 
quiddchisfitfentiendum,  ex  fuperioribus  facile  conflarcpotuit.  Me.- 
re  naturalis  flatus dicitur  conditio hominis,  prout  abstrahit  ab  iliis,-qu« 
inflituto  humano  ipfi  fupervcnerunt ;  non quod  natura  hominem>ut 
in  iflo  flatu  degerct,  deftinaverit.  Sic  omnium  rerum  ignorantia  ho- 
mini  naturalis,  feu  congenita  dici  potcfl ;  non  quod  naturx  repugnef, 
hominem  mukarum  rcrum  cognitionem  ad^juirerc.  Deinde  nulla 
libcrtasnaturalishominiattribuitur,qu^  fitexemta  ab  obligatione  le^ 
gis  naturalis,  impcriiq;  divini.  Libertas  autem,  qu5E  omne  ijnperium 
humanum  adfpernatur,nortmagiscumnarura  pugnat,quara  eadem 
progrefTumininfinitumadmittit.  Naturale  efl:  equidem  imperium, 
i.  e.natur^.intcntiafuit,uthomincsimpcriainter  fe  conflituerent.  Scd 
non  minusnaturale  ei^ut  qui  id  fummum  inalioshomincsgcrit  j,  ipf^ 
ab  impsrio  humano  fit  immunis^adeoq;  hoc  intuitu  libertatc  na.turali 
gaudeat.  Ni  fummo  fuperiusin  codem  ordine  admittcre  vchmus.  ^ 
Sicuti&inunivcrfum  naturale  cfl,  utquinon  habet  doniinum>  ex  di- 
€lamine  propri^  rationis  fe  acfuas  acftiones  gubernet_.. 

§.  f ..  Majorisrnomenti  difquifltioefl,anfl;atusnaturans,inordi- 
nead alios hamincs, habeat  indorembeU-i,anpaci5 :  feu  quod  eedemi 
iedit,]anquiinflatunaturahvivuntji.c.  quincqi  communem  habcnt 

domi-*^ 


dominum,neq;unus  altcri  paret,  auc  imperat,  inviccm  pro  hoflibus, 

lanvcropropacatis&amicisfinchabendi?  Quo  locopodflimummc- 

;rccurcxpendi  Cententiz  ffoi^i^efij,  qui  uci  ftatummcre  naturalcm  Vocac 

bcllumnonfimplex,  fcd  omniuminomnesi  ita  qui  in  eandem  civi- 

taccmcoivcrCj,hoililcmflatuminviccm  exucrc  rradic,  reliquos  hoili- 

um  loco  mancrc.     Sic  deCtve  c.  ^.  §.  5.  Hojlis  eft  quisj^  cmj^ ,  cui  ne^paret, 

f7e(^  imperat.  addi  debucrat,  &  quicum  communcm  dominum  non 

habet.    Itemc.13.  §,  y.  Statm  cinjiiatp.minter  fe  naturalis^  id  eft,  hoftilis 

efl,    Ne£  fipugnare  cefjent,  idcirco  Vax  dicenda  eft^  fedreftiratio;  in  quO. 

hoftis  alter  aiterius  motumvultumf^  obfervans,  fecuritatem  Juam  non  ex 

facfis,  fedex  viribm  c^  conftlip  adverjarijy  (addendum,  &  ex  propriis 

viribus,)  ^flimat.  Planc  uti  pifcium  flatum  dcfcribic  ot^fianus  halteut.  1.2. 

1  Tntvjsg")^  dvcifaioi  dTkviXom  Svcrfzevseg  "ss-Ac^acnv    o^  H^a^TEpxTfspl^  ctm  Lcu* 

!  pt^' d^Pctv^Tsp^i'  dT^u)  6  STTivi^x^^  ^'^ (^  tcot^ov  dyjov.    f ii^f  ^'  STspoi  rpro^av - 

i  V6V  s^a)^riv.  Omnes  enhn  infejh  mvicem  (^  mfen(inatan,t.  Falidior  quiffe  fem^ 

ter  devorat  imbeciliioremi  alter  alterum  ferfequitur  exitium  intentans^ 

j  ^  unmalteri  incibum  cedit.  idem  ibid.  01  }'d>koi  (jLdXa  7ruv]sg  oXs^^oi  dl^ri-^ 

I  ?^oi(riv  Vs^x^^^'  "^  ^  ^'^7'  £OV\l'scti  v7n<£iov]ag  E?)t\.07mi'  dT^'  cL^  moi  yi^  ofjtfxa^ 

i  ng^vo^OAH  Eypijos6i  Jruvccv7rv(^'  s-zirei  Tpof/,s8ai  fj^  cu&i  (ps^s^v  dvliocov^y  x^' 

i  ££io]epii<i  ^'  sAoMci*  Hi  autem  omnes  exitiojiinvicem  exiftunt.     Inde  nuncjuam ' 

;  videas  dormientespjces:  fed  ipftsfemper  (^  oculi  dr  mens  vigilant  infemnes. 

quia  metuunt  quidemfemper  validiorem  obviam  venientemjtrnbecilliores  ve- 

-  ro  ferfeqvuntur.  Add.  Polybim  1.  XV.  c.  20.  Hobbes.  in  Leviathan.  c.  15.  ad- 

j  iungit.bellumnon  cfb  illud  duncaxatcempus,quopugnis  &  pracliis  con- 

!  fligicur,  fed  quo  voluncas  pugnandi  facis  dcclaratur.    Nam  ficuc  pra- 

I  Vam  tempeflacem  vocamus  non  fblum,  quando  procells;  ruunc,  fcd  & 

1  quandoacr  adiflasprpduccndas  eft  difpoficus ;  icabellumquoq;non 

tancum  prscliis,  ^zA  &  aperca  hominum  ad  pugnandum  proclivicacc 

I  arflimamus.    Neq;veroprimusifl:a^^^^<"/&/^cradidic;  verum  eadem 

jamdu  du  habencur  apud  Piaton.  libr.  1.  de  LL.  ubi  dum  Clinias  Crccenfis 

racionem  reddiC;,  quare  Crecenfium  legislacor  mulca  inflicuca  rem  mi« 

licarem  fpe^lancia incroduxerit,  ita fubjungit.  KvQioLv^ri tio)  ^ok&I  Kdjuyva' 

vcij  Tcliivmiy^coVt  cog  ii  fjCUvS-etvovJoiv,  o-n  Trehsfiog  a«  7ra.<n  24^  ^i^  ^vvsxilC  ^^  *!^C 

-.  alTrdcng Tug  TrcAeig.  iiv  ^HuX^criv  oiTrX^.H^iTuv dvQ^d)7rh)V e^pyjVi^Vi  t^J' avctf  fLovov 

tinofia,  T(f)  $'  s^yo)  Tmoati  v^g  Trdmtq  idi  ttqX,^^  dsi  ^sM^ov  dnfipvHlov  f^djct 

'   <X  ^  '  ^v(nT 


14^  LIBRI    IL 

(pvjiv  Mvcq.  Tf^tiuopine dtblt/'6r  eumJiultitU  c/mifie  pe}*muitos  co?idcmHaJ]tf 
quodwdnime  mtelligant 3  bellmncivttatihm  ommbmcum  omnihmjuge  ncfer- 
■petuum  ejje.  ^mm  cnimpleri^  ^acemnominanty  idejjc  nomen  folummod^ 
exijiimandum:  rcvefo  i^Ja  ommhm  civitatihm  ada/erfm  omms  nonmdi- 
^^tum  hellum  natufa  ejje.  Enimvcro  cum  fuper  hac  quseftionc  fundcn^ 
tur  omnesfere  confiderationesj  quas  civicatum  re£lores  circa  vicinas 
civitatcsagicaredebentaclblenc,  oper^  precium  puto  fueric^  qujein 
ucramq;  partem  adferripoilunc  argumenta  preilius  expendere» 

§.  (5".  Quodigicur /tatus naturaiis  fit flatus belii HoMfefde  Cive c. I, 
& Leviath. c.  13.  ita dcmonftrare conacur.    Nimirum ucliomo  natura* - 
liter hominem  metuat,  &  adeo  cum ipfo  in  ilatu bclii  verfetur,  cauiam 
efle.,  quod  hominibus  &  facuitas  &  voluntas  flt  inviccm  nocendi.    Fa- 
cultatemnocendi  indc  oftendic,  quodhominesadultse  ^tacis  fmt  viri- 
'  businvicem  a^quaies.    Nam  licetf^pifrime  unus  alterum  robore  cor- 
poris  anrecedat  \  tamen  fieri  poile,  uc  eciam  imbecilHor  ex  mfidiis,  aut 
confpirationecumaliis  inita^  vei  rob^jflifllmum  opprimat;  cujus  vi- 
talia  asque  ad  mortem  recipiendam  idonea  quam  debiliflimi  cujusq,. 
^t^-y  vcro  naturalem  rolertiam,  qua  unus  alterum  folet  excederc,id 
pr^flare  polTeAit  abs  tali  periculo  tutus  fic,  cui  nullum  nifi  in  fe  folo' 
'pr^fidium.     Cum  porro  maximum  malorum,  quod  homincs  invi- 
cem  inferrc  poflunt,  fitmors;  eam  aucem  tam  robuftus  debiliori,. 
quamhicilliqucatinferrc;  confequens  cOe,  utqui  maximum  inferre 
in viccm  podunc,  fmt  viribus  (in  efFc6lu)  crquales.    Volunratem  au- 
tem  noccndi  nonnullis  ineffccx  necefritate,  aliis  p e  r  libidinem.     Dum 
enim  aliqui  fibi  omnia  volunt  licere,  &  prse  carteris  honorem.  arroganc, 
ahosq;  pctulanrer  lacefTunti  nonpoilcnon  reliquis,  modcfk)  iicct 
fincingcnio,  aclibentercademaliis,  qusfibi,  vclint  permittere, neccs- 
firatem  nafci  M^ contra  iflorum  ferociam  defendendi.    Freq ucntifTi- 
mequoq;  voluntatem  nocendioririex  contentione  ingeniorum,  dum 
nemo  non  altero  perfpicaciorcm  fefecrcdir,-  &:contra  alcerius  arro- 
gantiam  moleftifrime  fcrt.     Unde  ficri,  ut  non  modo  contra  conccn- 
dere,  ^t^  &  fimpliciccr  non  confentire  fic  odiofum.     Nam  cum  duo 
contradi£toria  fimul  vera  efle  non  podint,  quinonconfcntiulccri  ta- 
dteipfumerrorisarguici,  quiiniValdemultisdifTcntit,  pro  flupido  ip- 

fumha- 


CAPOT   ir.  HP 

fumhaber,  quippe  qni  tammanifc/lam  veritatcm,  uti  quilibet  de  fua 

rfcntencia  crcdic,  pcrfpicere  nequeat.    Ocero  ojf.  r.  fallt,  erraref  lahh  de- 

'  ci^i  tam  dedecet ,  quam  delifare ,  ^  mente  capum  efje.     Indc  cum  omnis 

animi  voluptas  in  hoc  fita  fit,  ut  quis  aliis  rcfe  pracferrc  queat,  non 

poile  non  quandoq;  figna  contemtus  adverilis  alios  erumperc:  quo 

\  nihil  animxos  mortaiium  magis  irritare  folet.  Cicero  off.  L  ^icquid  ejus- 

modi  efi,  mqmnon-^ofmt flures excellerei  ineofkrumj^Jittanta  contentioj 

.  ut  difjicillmumfit  fanB-am  fer^vare  focietatem.    Deniq;  &  inde  creberri- 

mamprovenirecaufam,  quarenoccre  inviccm  velint  hommes,  dum 

Ipiurcsadunam  &eandcm  rcmanimumfimul  adjiciunt,  qua  neq;frui 

comniunitcr,  ncq,  eandcm  dividere  poilint  aut  velint.     Qu^  fane  for-^ 

tiori  ccderc  debet  \  quis  autem  fortior,  pugna  dijudicandum  eft.     Sene-^ 

cade  Ira  I..5".  c.34.  ^uod  'uincuhm  amoris  ejfe  debehat^  (editionis  at^^  odij 

caufa  efi,  idem  velle..    ijja  qua  adfetitis ,  quia  exiguafuntj  nec  fojfunt  ad  al- 

terum>  nijiaiteri  crepta  transferri ;  eadem  affectantihm  ^ugnam  (^jurgia 

\  excitam.     Ob  has  igitur  caufas  non  poflc  non  homincsmutuo  metu  ac 

!  fufpicione  perpetuo  agitari.     Ac  cum  non  afftdus  folum  naturahs, 

fcd  &  ratio  cuiq';  falucem  fuam  quam  maxime  commcndet,  omniaq; 

adhibcre  media  ifi:i  fini  indulgear;  quorum  apticudinem,  cum  fupc- 

rioribi  non  fit,  quilibet  ex  fuo  judicio  seflimat;  non  pofle  non  oriri 

jcupidinemprseveniendipotiusalios,  quam  iplbrum  ^c^^  invafionibus 

'  prscbendi.  Ex  quo  ipfo  demum  rcfukare  Hatum  infiniti cujusdam bel- 

i  li  omnium in omnes.     Cujusconfcdarium flcy  uc quilibet  cuiHbctpos- 

I  fit  elam  aut  apcrce  inferrc,  quarcunq;  fibi  expedire  judicaverit.     In 

quo  ccii  ratio  ipfum  quandoq;  fugiat,  altcrr  tamcn  non  ficri  injuriam  y 

I  quippecumjufticia&injuflitia  tantum  iocom  habcat  inter  cos,  qui  in 

'  civitatcs  coaluerunt.    Ec/i  inepta  fui  confervandi  media  ufurpando 

contra  rationem  pectare  quis  queat.,. 

§.  7.  Iflh^c  quidem  utcunq;  tolcrabilia  videri  pofIcnc,fi  dun- 
;  taxat  per  modum  hyporhcfcos  affumerentur;  In  quo  fenfu  eadeni 
iab  ipfo  Hohhefio  accipi,  ex  cg.  g-L^/rC/wvidcturcolligi',  ubiita  dicic^ 
'  Ut  redeammiterummJlatHm  naturalem-y  conjidcremm^  homines,  tanquam 
\JieJpntjamjamfuhitoe  terrafungorummoreexorti^  adulti,fine  ommunim' 
ddalterumohligationei  &c.  Alio  tamenloco,^if  C/wc.Jj.  SiT'^  &paflim' 

T  I  non 


tfo  LIBRI  It  V 

nonper  m  odum  hypothcfcos,  fed  ferio  ftatum  civicatum  Vocae  natu^ 
rdtemy  i.  o.  hoftUem.     Qu^^.ica  conciHanda  videntur,  uc  illud  quidem  . 
hypochefis  fic ;  omnes  homines  fimul  &  femel  in  ftacu  nacuraU  invi- 
cem  excicifle ;  (icuti  fucurum  crac,  11  magna  hominum  mulcitudo  fubi- 
to  e  ccrra  fuiflec  prognaca ;  f evera  camen  ftacus  ille  nacuraiis  exiftat  in- 
ter  quosdam  homines,  quinempcinvicemfubjedi  nonfunc,neccom-^ 
munem  habenc  dominum,  uci  jam  omnes  func  civicaccs.     Sicuci  eciam , 
IpJeQi/iT^vc^Qin.Leviath.c.l^.^izit:  quanquam tem^m  nunquam  fuerit,  m  , ' 
quo  unusquistj^  uniuscujm  qf^,  hojli-s  erat :  Reges  tamen  (^perfemtfimmam  ha- 
hentes  poteftatem  omni  tempore  hojles  inter  fe  fint.  &e.     Enimvero  pro 
concraria  fencencia  inprimis  faciunc  origines  generis  humani,prouc  il- 
ias  fallere  nefcia  facrarum  Hcerarum  aucoricas  nos  edocec;  quse  fane' 
naturalemhominumftatumpacificumpociusj  quambelHcum,  homi- 
nesq;  invicem  pocius  amicos  quam  hofles  arguunc.    Scilicec  primo 
homini  ex  terra  divinitus  produ-flo  adjungicur  focia,  qujus  maceria  ex 
illo  ipfo  defumta ,  uc  eandem  cenero  ftacim  amore  complederecur,; 
tanquam  ex  carne  &  oflibus fuis  defumcam ;  quam  infuper  faiKfliflTimo 
ipfi  foedere  adjunxic  Deus.    Ex  iiis  duobus  quidquid  eft  morrahura 
cum  defcenderic,non  vulgari  duncaxac  ars;iicitia,  qua:  ex  fimiUtudine 
naturae  refultare  potefl:;,-&:de  qua  loquicur  I.3.  T>.  dejufi.  ^jure.  ge- 
nus  humanum  fociacum  inteUigicur,  fed  &  cah,  quam  communis  ftirps, 
&  fanguis,  cum  blando  fere  affe^tu  jun6tam,  conciliat.     Qiiam  fi  quis^ 
exuerit,aG  hoftilem  in  aUps  animum  fumferic,  a  primaevo  &  naturali 
ftatu  defciviffeeftcenfendus.    Facit  huc  illud  Arifiot.  Rhetor.  l.i.  c.iL 
c^arw  'TO  kclQ,  Cpvaiv  ;f Jy,  -ra  avyfsvfj  ^  Ku^gj  (pvcnv  dT^^iiAoit;  ifiV»  Gnm^ •m.  crvyfsv^  ■ 
tigji o^oia.  ri^&cti co^ iml^TmXv-  oiov avdpi)7r(^  dvS-pcd-Tru. ^uoniamquod  efl  fecun-  . 
dum  naturam,jucundum  efi)  ^  qu^  cognata  (unt^fccundtim  naturam  invi- 
ccm  funt }Omnia  cognata  ^(^fmilia  jucunda  funtflerumf^,  ut  homo  homint. 
Nam  ilhid  de  peculiari amore  auc  odio  accipiendum ,  quod  ait  BeHfa- 
rius  z^xxAProcopiumhift.Vandal.l.l,  Naturahommes homimbm ne j^  addi- 
Bincj^infeftifunt.  <  VaBa  cujm.j^  aut  connexufocietatem,  aut  diverfitate 
mimiciiiamfronjocantiay  aliosmbis  carosyalios  exofos  faciunt. 

§.  8.  Sednecdeeft,  quod  ^i^^^^y^  racionibus  reponacur.    Non 
poflunt  fibi  invicem  immediace  nocercj  quos  locorum  incercapedo 

disjun- 


CAPUT  n:  tp 

dif]ungit.    Nam  qui  abfens  mihi  nocer,  id  facitperaliqucm  pracfen- 

tem.  Neq;resmeaenifiper  praefentem  perdi  queunc.  Ergocumlonge 

interfedifllci  nocere  invicem  nequeanc,nonadparet,  quarenonincer 

amicospotiusquam  hofles  tales  fmtcenfendi.    Deinde  illa  ipfa  viri- 

um  cEquaHtas,  quam  ^(j^^^-f/J^adftruit,  voluntacemnocendi  potiusrc- 

fraenare,  quam  incitare  eft  idonca.     Quin  nemo  fanus  cum  aequali  in 

pugnamdefcendereamat,nili  neceflicace  urgence,  auc  ubioccafio  rei 

bene  gerendae  fiduciam  fubmini/lrat,     Alias  enim  pugnam  cicra  ne- 

cefllcacem  inii-e,  in  qiiaillacatplagaenonminoreimpecu  finc  refunden- 

dce,  &iibiperpugnancium  viresexicus  nonnifiabincercapendecalea, 

ftultorum&cemerefcrociumeft.  Indc  ScychsE apud  CunmmX."/ x.'S. 

Tirmipmaefiwerpares  amicitia;  ^  videntuffatesejfei  qui  n^n  fecerunt 

interfefericulum  njirium.    Sic  C^fir  de  B.  C.  1. 3.  P ompejum  monec ;  hdc 

nnum  efje  teryi^ws  deface  agendi,  dumfihi  uterof^  conMeret,  ^  fdfes  ambo 

'Oiderentur.     Fc  Tlprm  L  4.  c  10.  Bxpeftis  invicem  Parthis  at^  Romanis^ 

quum  Crajfm  at^  Pacorm  utrin^  virium  mutuarum  documepta  fecijfenti 

fari  rurfum  reveremia  intep^ata  armcitia.     Sed  &  cauf^,  quar  ab  Hobbefio 

adducunturjquarehomines  fefemutuo  velinc  l^dere,  parciculares 

duncaxac  func,  adeoo';  hautquidquam  fufEcicnces  ad  excicandamin 

genere  humano  neceffitatem  belli  omnium  in  omnes,  fed  duncaxac 

quorundam  in  quosdam,    Neq^  enim  femper  concingic,  uc  modeflis 

intermixti  habicent  ferocesacpravi.  authos  lubido  fubeat  illos  laces- 

fendl     Ec  coilCencio  ingeniorum  vix  apud  alios  deprehendicur,  quam 

I  qui  fupra  vulgus  emineiir.,    M.agnammorcaHum  parcemiilemorbus 

1  non  adit,  auc  non  nifi  leviter  tencac.    Deniq;  nonica  maligne  neces- 

j  fitatibus  morcalium  Crcacor  profpexic,  ut  circa  eandem  rem  afTeren- 

I  dam  plures  femper  concurrere  debeant.    Et  potefl,  quidem  commu- 

i  nis  hominum  malicia  caufam  pr^bere,uc  ne  quis  cemere  cuivis  fidat^ 

;.  &  velutnudumlacuspr^beacifcduciflafufpieio,  ac  diffidencia,  ni  pc- 

culiarirer  nocendi  voluntas  declaretur,  ad  occupandum,  acq;oppri^ 

I  mcndumalcerumvaleac, nemofanus admiferic.  Re^teCicerooffll.inju^ 

I  fias  Yoc^t^u£  a m.etufroJicfcuntur\  cum  is^qui  alteri  nocere  cogttat^timet,nei 

j  nifi  id  alterifecerityiffi  aliqua afficiatur incommodo.    Eo  minus  aurem  to-- 

lcrabilis  efl  HoUefij  opinio,  quod  nacuralem  fuum  flacum  duncaxac  per 

,  fubicsi 


gt  LIBRl  II. 

fubitiofiem  imperij  akerius,  &  coidonem  in  eandem  civitatem  tolfi 
vuk.  Nam  iilas  fakcm  civicaccs  in  flacu  belli  invicem  vcrfari,  quse 
foederibus  &  amicicia  junguncurja  fenfu  oninium  populorum  abhor- 
rcc.  Nec  ftacirn  nulla  pax  efl,  qua:  non  facis  fida  eil:.  Sicuti  non  ilacini 
nemo  akerius  hominis  gratia  florcc,  quiaaffedus&voluncaceshuma- 
n2B  mucabiles  runt_^, 

§.  p.  Eft  porro  &hoc  probe  obfervandum,  hcic aginon  de  fta- 
_tu  nacuraii  animancis,  quod  roloimpecu&  inclinacionibusanimsefcn- 
ficivasregacur;  redcujus  pars  pra;cipua,&  cuiincseccrasfaculcaces  re- 
gimcn,  fic  racio.     Cujus  ufum  iegicimum  liautquidquam  excludere, 
fcdpocius  cumaliarum  faculcacum  operacionc  conjungcre  debcc,  qut 
ftacum  nacuralcm  hominis  eft  ricc  defignacurus.     Cum  igkur  non  Co- 
lamaffeduumlibidinemjfed&rationemaudircpoffichomo ;  a  bclio, 
in  quod  per  pravos  afFcdus  impellicur,  pcrracioncm  duplici  pociffi- 
mum.  argumenco  revocacur ;  nimirumquod  dcprehcndic,  bcllum  al-  , 
rcro  non  laccffence fufccpcum cfle  &  indccorum,  &  inucile.  Sanc  enim 
faciicliccc homini colligerc,  fc non  excicifie  afeipfo,  fedab  aliquo  fu- 
periore  produd:um,  quiq;  adco  in  ipfum  poteflacem  liabeac.     Cum  ^ 
aucemduplici  {J^Cc  veluc  principio  impcllifentiac,quorum  unumprse- 
fcncibus  cancum  immineac,  alcerum  cciam  fucura  &  abfcntia  cogitatio- 
nccompledacur,  &  illiusquidcminflindu  inpcriculofa,iancipitia,  ac 
deformiafevidcat  impcUi,  per  hocautem  intucaac  decora  duci:  li-^ 
quidopoccflindc  judicarc,  Crcacoremnonvelleucprioris^  fed  uc  po- 
ilerioris  du£lui  obtemperec.     Quocummanifcflaaccedacucilicas  pa-  . 
cis,  ad  quamracio  revocac,nonpoccfl  nonnacuraliccrhomo  ad  paccm . 
inclinare.    Prsefcrcimcum  poflea,  fi  quando  negledla  racione  afFcdi-; 
bus  obccmperaric,  exevcncu  deprehendat,  fe  deceriora  fecucum ;  ac  fe- 
rc  opccc,  infeila  pofle  heri,  qu^  concra  raiionem  fada  func.    Ex  qUi- 
busomnibus  concludimusjnaturalcmhominumflacum,  ctiam  cxcra- 
civicaces  confidcracorum  j  non  cfle  bcllum.,  fcd  paccm ;  qu^  bifce  fcre 
legibusconflac,utquisalcerumnonlaccflencenonlajdac,  fuisq  quem- 
^  vis  bonis  frui  paciacur,  acfiquaconvenerunt,  iidclicer  prseflec.  Cum 
cnimflacus  naturalishominis  ufumrationis  includac,non  poccflquoq; 
auc  debcc  ab  cofeparari  obligacio,  quamracio  fubindc  oflentac,    Ac 

inde 


CAPUT    TI.  ^  ifl 

deomalecircaderignandum  eundemflatum  pr^fupponitur,  bomi» 
lcs  faltem  plerosq;  du6lum  racionis,  quam  natura  fupremam  adio- 
lum  humanarum  diredriccm  confticuitj  negligerc :  adeoq,  male  fla- 
Us  naturalis  vocatur,  quem  negle6tus  aut  abu  fus  principij  maxime  na-. 
Uralis  producit-». 

§.  lo.  Neq;  eil:,  quod  aliquis  nobis  occinat  barbariem  apud  ple«. 
osqi  prifcorum  populorum,  quos  juvit  feiTiper  recentcs  convedare 
irardas,  &  vivere  rapto ;  quibusq;  adeo  inter  modos  rem  quserendi, 
it^q;  geiiera  fuit  Ari^piKri,  feu  prjedatoria.  %\Q\\n^AriftoteliPolit.  1. 1. 
.f.  ijitcr  vitas  pecuariorum,  agricolarum,  pifcatorum,  venatorum 
lonicur  p<@-  Ki^^^ik o?,  'vita  Utromm.     Et  mox  d.  1.  ?f  TroAs^iHyj  (pva-ei  kt^i^ 

'f^pooTmv,  cmi  TTB^pvKoTsg  apxsS^cr^j  ^vj  ^sKamv*  &)V  ^tio?/  ^iKawv  ■t^tov  htg, 'dv 
-oAsfiov,  Avs  bellica  quodammodo  ratio  natura  erit  rei qu&rendd.  Nam  "Je~ 
'andi  arsfars  ejm  ejl.  ^a  utio^ortet  ^  adbelluas^  &  in  homines,  qui  ad 
arendmn  naPh  nolmt'.  tanquam  naturajujlum  fit  hochellum.  In  eam  rem 
(affim  apud  antiquos  teilimonia extant.  vid.  Homer.  OdjjJ.' y.v.y^.^ 
:)dyfr/.  V.2f2.  ^dquxvcTba.Bidymus:  8k  uh^ov  h  '^s^  rsig  •^Xcaoig 
L>7?r-J«i'5  d'/^'  sv^o^ov.  ^oninfame erat apud antiquos latrocinari./ed.glori- 
fum.  DcGcrmanis  CafirdeB.G.lS.  Latrocinia  nuUam  habent  infami- 
imy  quctextrajrnes cujm £  civitatisfuht :  at(f^  ea juventutts  exercendd,  ac 
iefidta  mmuendd>  caufa  fierifrddicant.  Ibidem  di cit ,  maximam  civitati- 
hm  laudem  afud  eosdemfuijjey  quam  latifimas  circafi  vaftatis fnihm  folitu- 
iines  habcre.  Hoc  frofrium  viftutis  exiftmant,  expuljos  agrisfinitimos  ce- 
iere,  ne^^  -quempam ^rope fe  audere  confiftere.     Paria  habec  Mela  1. 3.  c.5. 


ret,eos,  qmcqmdjylvarum  acmontium  erigitur  intra  Peucinos  acTenms^  la~ 
Irocimispererrare.  Dc  Hifpanis  Plutarchm in Mario^  adid ufq; tcmpus 
latrocinari  inter  pulcerrima ipfis fuiife  habirum.  De  antiquis  Grsecis 
badem Thucydtdesl.l.  Quo referunt  aliqui  1. ult.  D.  dc  colkgiiSyuhi  rata 
labencurpacla  TziovrJh  K^av kpxofji^evo^VyYtl  oixof.isvoov,eorum, quiprad<ie  cau~ 
(acoeuht.  YxiiSalmafim  de  ufirislx  c. n.  ibilegcDdum  putetj^  «V KciTni 
^eiccvi  ^ut  in  cauponatmem.    Sic  &  apud  Polybium  1.  5.  c.  ^j^.  in  foedcre 

V  iRoma- 


rf4  L^BW   II       ^ 

Romanonim  cum  Carthaginenfibus  cautum,  ^(?  Komanl  ultrdpromsnm 

riumpHlcrHm>MaflUmydr  Tarfiimnpr^das  agefentyneve  msrcaturam  exeh 
cerent^  quariutruiiq^pari  jure  tunc  acftimatum  fuerit.  DcPhocenii- 
bus  JW/?^^/^L4|.c.f.  eos  eciam  latrocinio  maris  vitam  toleralle,  quod 
%[Us  tem^ofibm  gloru  hahehatm\  Sextm  Bmpiricm  Vyrrhon.  hyfot,\.  3=  c,  24. 
Vradaria^udmultos  harharos  infamemn  exifimatur:  imo  ver&  etiamhoc 
fertur  a^udCilicesgl&riofumfuilfSi  adea  ut  eosyqminter  f-radandum  ohiijfenti. 
dignos ejfeyquoshomre ^rojcquerenturj  judicarent,  Bt  Neflor  quidem  apud 
Voetam^  'fofiquam  Telemachumj  (^  qui  cum  eo  erant  comiter  accefit  ^illis  dmt :. 
'Efitsne  incerta  vagantes  Prddones  quo  more  folent  f  Atqui  fipr^darifuijfet 
'ahfkrdum,  mquaquam  eos  tanta  comitate  y  ^  henevolentia  frofccutmfm(fet  i 
quia  taies  ejje  fkjpicari  fatmjfet.  Huc  aliquo  modo  pertinet  etiamlf. 
§.  2.  Do  de  captiv.(^poJilim.  Si  cidmgente  aliqua  ncf^  amicitiamy  ne(j^  hgjpiti- 
umy  nej^  fddm  amicitits,  caufafa^um  habemm»  hi  hoftes  qmdem  mnfunt.. 
(conf.  i.  W^jy.de  verb.Jigmf.)  Muod  autem  ex  noflro  ad  eQsfervenit^  illa-- 
rumfit,  (jr  liherhono  nofier  ah  m  captm,  (^  eorumjtt^.  Bio  Cajsm  1.  LIV* 
de  Rhxtis/  Hivicinam  Galliamfrequenter  fo^ulatiy  ex  ItaltafimbmfrddM- 
egerant^  Romanosff^ ^  eorumficios iter^er  fjorumterras  facientesinfeftiU 
verant:  idquidem  confuetudine iamreceptum  eratiUt  in  e&s,  qmmilloef 
fentfoederejunBhitafiatuey*^ent..  ifocrates  Vanathenaicoy  de  Triballis  di* 
cit^Qos concordiorcs iMerfe effi,  quamuilos  alios homines :  fed  non  fmtimos> 
tantum,  (j^^invicmiaj^iahahitantes-^erderej  fedeos  om'nes),ad.qm.sfenctra~ 
tefofjunt.  Add.  GrotimX. 2. cjf . §.f ..  Kiiimrero  adifla  rede  regericur^ 
didatumfanverationis  apudmultasquondam  gentes  per  pravos  mo- 
res  fuide  obhceratum.  Rx  quo  camen  non  coiifequicur;nemini  intcr 
easdemgentespaulohumaoiori  fuiilc  pcrfpe£lum,  per  iita  latrociniai 
Yiolarijuranatarre;  aut  proflaconaturalihabendum,  inquem  homi- 
nes feroces, negle£la nobiiiillma  fui  parte,  fefe  conjecerunt.  Neq;.ad>» 
mitcendum,  quod  i^t.m  HohhefdeCivezfS.  §.2^  adferit;  rehm fic.fi an- 
tibm  A^^q-f>/.%yji/  nonfufffec&ntra  legemnatur.a..  Nam  illos  quidem,  qui  ex 
pravo  iflo  more,  non  iaccdici,  noftra  nobis  eripiebant,  nos  icsrum' 
bellijurepoceramus  deprajdari:  nequaquamautemtertium  aiiqueiTJi-i 
qui  nuila  nos  injuria  prseverterat.  Neq;  enim  fi  aiij  impudencer  ie- 
■  g^mnacur^  violantj nobis  flatimeorum improbitacem  imicari  licec. 


CAPUT    E  Iff 

i  Sed 5c  illud  ferri  non potcf!:,  quod  fubjungit,  id  vita genm mn  fmjjefme 

I  vloria  liltSf  qtii  idfortiter  nec crudeliter  exeruhant,    Uti  qu ibusdam  moris 

\fmt»  cdtera  rapentibm  ^  'vita ^^rcere,  ^  a  huhm  Aratoribm^  amni^  in^ 

\flrurnento  agrii^Mlturdt ahjlinere,    Ad  quod  ipfum  tamennonlegenatu- 

rxfuerintobftridi;  fed  eosdem  hoc  modo  glori^s  fu^  confuluifle,  & 

ne  nimia  crudelicate  meticulofi  arguercntur.     Quafi  vero  id  gloriaj 

quid  habeat,  parte  duntaxat  fceleris  defungi,  pollquam  integrumpa- 

,  trare  minusproficuumeratfuturuiUj. 

I  §.  ii.  C^terum  eo  ipfo  quod  aflerimus,pacem  adverfus  omnes 

1  homineSjUttaleSj  exercendam  efl^e  fl:atum  hominis  naturalcm;  innu- 

1  imus  iilam  ab  ipfa  natura  inflritutam  &  fancitam,  citra  ahquod  fa^lum 

i  humanum ;  adeoq j  eandem  niti  fbla  illa  legis  naturaiis  obligaciojie, 

i  quaomneshomines,  ut  funtratione  prsditi,  fl:ringuncur;  ncqjut  illa 

ab  initio  introducatur,  abs  eonvencione  hominum  oriri.    Unde  ctiam 

pa^isaucfoederibus  folamiflhanc  pacem  univerfalem  muniri  inutilc 

videtur.     Nam  per  tialc  foedus  nihil  fuperaddicur  obligationi  legis  na- 

1  tur^,  feu  non  convenitur  de  pra^flando  quopiam,  ad  quod  non  jam 

;  antca  homines  ipfa  lcge  naturali  cenebantur :  ncq,  pcr id  obligatio  red- 

I  ditur  ardior.     Supponimus  cnim  ucrunq;  in  naturali^qualicacc  per- 

I  manere,  fic  utnullo  ampHus  vinculo  teneaturad  fervandum  padlum, 

;  quam  revcrentia  adverfus  Deum,  &  metu  mali,  quod  ex  pa6lo  violato 

I  inipfum  poflit  redundare.    Nifl  quod  majori  cum  malicia  &  fcedicate- 

Videacurconjundum,  idnon  fervare,  dequoquisexprefle  efl:  teftacus. 

Sic&idcmlicenci^injuris  naturajviolacorcmlsfodatur,  five  padum 

aliquod  antegreflumfuerit,flvenon.     Unde  &  abhorrec  a  confuctu- 

dinehominum  cukiorum  taie  paGum  inire^cujuscapica  &condicio- 

ncs  nihil  aliud  concineant,  quam  quod  quis  immediate  nonflt  viola- 

turus  id,  quod  jam  a natura  expreflTc  fuerac  pr^ceptum.     Et  parum  id 

Videtur  reverens  erga  divinum  Numen,  quafi  ipfius  juflum  non  fatis 

jam  neceflicacis  nobis'attuliflet,  nifi  &  ipfi  in  idem  ukro  confentirc- 

mus ;  autquafi  ex  noflroarbitrio  ea  obiigacio  dependcret.    Unde  in 

quolibetpa61:oponcndumefl:aliquid,qu(^dalias  akeripfo  jure  naturaj 

a  me  exigerc  non  pocerat,  quodve  antea  eidcm  ex  eodem  jure  perfc£le 

nojadebebam,  led  quod  dcraum  pofl:  declaracum,  &  accepcacpmab 

V  2  akcro 


tfS  LIBRI    II. 

alcero  meum  conrenfliiTi plenc  dcbicurus cro.  Sic  quemadmodum  qui 
alcerifuamimileria  addicic,haucquidquamprocapicibus  pa6li  exprci^ 
fe,  &  immediateconilicuiCj  quod  perfideadvcrrusipfum  nonficadu- 
rus,  quod  furcis  ipfum  non  fic  expilacurus;  ita  crubefcenda  eH:  con- 
Venciojinquaquisadnihilaliud  alcerifefeobflringic,  quam  quod  non 
fic  adverfus  ipfum  violacurus  pacem  univerfalem ,  i.e.  quod  non  fit 
ufurus  in  illum  jure  in  beftias  adhibcri  folico.  Quod  fi  camen  inccr 
quasdam  gentes  barbar^  iO:x  deprasdacioncs  in  u(u  fuerunt,  redu- 
cendc^  paci  univerfali  pado  opus  efl:,  in  quo  ad  cxercendam  invicem 
lcgem  naturalem  confpiratur.  Id  quod  cciam  fic,  quando  duo  populi,, 
bello  ha£lenu&  collifbarma  ponunc;ubi  fi  depccoliaribus  quibusdam 
pr^flacionibus  non  convenicur,  non  nifi  communis  illa  pax  reduci- 
tun,  Quod  fi  inter  pooolos,  qui  ha£lenus  neq^.  beneficiis  neq;  injurijs, 
pace  autbello  fucre  cognici,foedera  ineancur,  in  quibus  circa peculiaria 
qu^piam  pr^ftanda  non  convenicur  ^  illa  amicicias  fanciend^  caufa 
iniri  feruncur;,  qux  fane  ar£i:iorcm  conjundioncm  >  quam  nacuralis 
illa  pax,  judicacur  producere.  Auc  habebunc  duntaxac  inilar  foien- 
nis  alicujus  conceflationis  de  obfervando  deinceps  mucuo  officio.  Si- 
cuci  eciam  quiprimicus  invicem  innocefcunc  &c  congrediuncur  cor 
gnaci ,  proiixioribus  verbis,  beneVoIenciam.  mucuam  exprimerc; 
fuevcrunt.,.. 

§.  12.  Facendum  tamen  cff^  pacem  iffhanc  nacuralem  eflefatis; 
debilem,  &  infidam,  qua?q;  adeo  fola  falutem  hominum  citra  alia  prsr- 
iidia  maligne  admodum  cuftodic.     Sic  ut  adplicari  huc  porfit  illud 
OmdijtriJimmXN^.  el.%.  Vdxtamen interdum  efl\  faclsjidKcia  nunquam.. 
Cujus  reicaufa  eft  malitia  hominum,  &:  cfFrcnis  augendse  proprix  po- 
tcnci^  libido,  alienisq;  imminens  cupidicas.  Sic  z^ud Salujiium  Jugurth.. 
micipfkmterrei^atj^dtura  mortalmm  avidaimferijy  ^fr^csps  ad  exflen-^ 
dam  animj-cufidinem :  frdterea  ofortunitasj  qus  etiam  medwcres  virosjje 
^rxd^  transverjos  agit.     Qux  eousq;  validis  flimulis  mortalium  ani- 
mQsfubigitjUtnc  manfucciniima  quidem  dodtrina  Chrifti,  ubiq;  pa- 
ccmj,  humanicacem,  manfuecudinem,  benevolenciam,  prbpenfionem 
ad  condonandas  injurias ,  humilicatcm,  contemptum  opum,  ac  po- 
teacia^  mundan^:  iaculcans  j,  incer  Chriflianos.  injuftiffimas  infidias, 

bellaj, 


CAPOT    11.  iT7 

bclla,  atqj  opprefTiones  aliorumextinguere  qiieat.  Sic  ut  in  nonnuL 
losquoq,-  principcs  Chrillianos  congruat  illud  Pkuu/nPyrrho.  ^uo- 
rum  vupidkatesmnpekgti^,  mn  monsynon  vajla  finit  folitudo,  necqaiEu- 
ropamAjiam^dtJpefimt  terwmi>  circumficrihunf :  hi  non  njidel),  uhi  contin- 
gunt  fie  mutuo,  ^  junt  connexi,  quemadmodum  ahftmeant  fais  contenti  ab 
injuria.  Imo  hellum  gerunt  fism^er,  quod  infttumijsfiit^  ut  tnftdientuf,  c^ 
■mvideant.  Bxduohmverono?nimhm  quafi  nummts  hello  ^  vace  utuntun^ 
frafenti^  nonprout  ratto  fofiulat^fid  frout  efi  exufiu.  Ergo  uti  probi  efl 
i  hominis  rebus  fuis  contentum  alios  non  lacefierey nec  aliena  adpetere : 
litacauti  efb  viri ,,  fuseq;  falutis  amantisjita  omnes  homines  amJcos 
jcredere,  ut  tamen  iidem  moxhofles  fieriqueant;  ica  pacem  iftani 
!cum  omnibus  habere,  quafi  qu^  mox  in  bellum  erumpere  poiHt.  Er 
fubindemeditandumilludp/i?;^j^///i^^tor;^.l.VL  icogcivTmpYi  'dlvva^Q^ 
-mvyi^  ^^av,  chc  s?Ab^«  Tmg  Troyn^lg  tv  ^^'AscQ^.  ^amdtu  maltsfitfoteftas 
malefiaciendiy  nec  voiuntas  defipitura  efi,  Add.  Hobbefi.  de  Cive  c.  I5.  §•  7-  S% 
Apud  Tacitum  de  mor.  German^  invidcnda  laus  Chaucorum:  Populm 
inter  Gefmanos  nohtliJsimt-iSy  qui^magmtudinem  fiam  malitjuftttia  tueri, 
fine cupidttate,  fime  tmpotentiay  qmett  fcrett^,  nulla provocant  hella^nullis 
\raptihus  aut  Lttrmmtspopulantur..  ld^p'dctpium  virtutis  acvirium  ar^ 
^gumentum  efi,  quod  ut  fijprtofes  agant,  non  fer  injurtas  adfiequuntur. 
\Promtatamenomntht4s  arma,  acfii  res  foficat  exercttpts°,  flurimum  virorum 
^equorum^j  ^  qutefientihtis  eadem  fiama.  Contra  idcm  de  Chcrufcis." 
Cherufict  mmiam  acmdrcentem  diupacem  iilacefstti  nutrierunt.  id^jocunditis 
\mamtutimfimt :  quiatnterimpotemes  crvalidos  falfiquiefias ;  uhi  manu 
I  Agituf,  modeftia  (jrpfohitas  nomtna fiuperioris fiunt .  Tta  qui  olim  honidqui^ 
iCherufict.,  nunc  inertes  acfiulti  vocantur.-  SciliceCs  uti  eft  apud  Dionem  Chry^ 
foftomum  orat.\.deregno:  'mQ  HciT^.igzi:  vr^kBfx^v  Tmpsox.^Ao-pi.sioi^rriiTDig  fj.d" 
hms^s9iv  dpfiviiv  aynv.  iis,qui  dd  hellum  gefendum  opimeftunt  inftru^i*- 
)maximc  Itcet in ^aceviver^.. 

CAPUT   iir.^ 
IDE  LEGE  NATURALI  IN  GENERE, 

I .  Tranfttm,  1 4^  OhjeBumjuru  naturaliinon  pft  neceffa* 

^.  l>HomtmcHmhru(isftfsnatur£mtteft\  rmmantelegernf»- 

commHne.  V  f  f^6^A^ 


LIBRI 


j,  6,  An]m  nmrdt  ^eo  cfim  homMus 

co  mmme  ? 
7.^.p.  ^m  mmraie  non  nmtur  confenfu 

gentifim. 
to,u.  An miUm  fmd^mmHmjans ? 
iz.Aft  exfins  condtti  mi^ndiJHinatsiriiU 

eliicefc4t, 
tSo  T)s  dtB^minereB^ratknU, 
i^^:  Qmmnum  fmdimemnm],  N.pstitftr 

ex  condmonehominis. 


t  s .  Lex  nAiUY^fHfidamemdts, 
i6,ij.i%  In  Hobbejij  fsmentminquiYhuf, 
t^.FmdameniHm  diUum  J.iV.  eft  fufji. 

ciens. 
2  0 .  Obligatio  legis  naturalis  eft  k  T)eo, 
2  f .  ^Hjidam  dicuntuY  juris naturalis  rC" 

duBive,  &  abuftve, 
22.  An  detmimgentitim^  naturali  contra- 

dtflinUftm, 
z^.  Jurii  naturaliis  partitio. 


Oftquam  igicur  condicio  homiiiis  non  ferebat,  urille  viveret 
exlcx^adionesqjfuasvagovelucimpecu,  &  cicra  refpedum  ad 
aliquam  normam  ederec,-  confequens  eil,  uc  difpiciamus  dc 
communiffimaadionumhumanarumregulaj  ad  quamquili- 
bcc  homo,ucefl:  animal  racionale,  (hCc  componere  ccnetur.  Eanrre- 
gulam  juris  feulegis  nacur^  vocabulo  infignire  ufu  invaluic  i  quam  & 
iegem  univerfalem  vocarepoOTis,  quod  ad  eandem  univerfum  ge- 
nus  morcalium  fic  obftridlum;  &  perpecuam,  quod  mucacioni,  ficut 
pofici v^  leges,  non  fic  obnoxia .  Illa  iex  quid  fit,  unde  innocercac,  quo 
indicioconftec,  quidad  candem,aucqmdadpolitivum  jus  ficreferen- 
dum,  eocuraciuseftdifquirendum,  quodiHhocfundamenco  non  re- 
ftepofico,  qu^  fuperftruuncur,  ulcro  ruere  (ic  neceifum.    Bcne  p/afo 

m  Cfatylof  Asi  ^ii  ■^s^  i^f  eipx^i  'pravrog  7ttdyfjt>a](^  Tmvll  dv^p)  rov  TrvXvv 
Koyov  H Vdj:,  p(gjj  ttjV  iroykriy  ijzs\^iu, « i^  opSoog^  «tf  ^>j  vTroKeijccj.  EK&ivyjg  'J  s^sjucBd' 
mjg  UoLv^gy  Tti  KoiTcd  (p^cdn^  SK&ivp  BT^i^sva,  Dehet  quis^  clrca  rei  cujm^ 
frincifium  fiatuendum  dijjcrere  multdj  diUgentif^ime^  confiderare,  utrum 
reBe  decernat^  nec  ncy  qm  quidcm  fiifjkknter  examm^to,  c^terajdmprinch 
pumfequi  debent.  - 

§.2.  ICciRomanijusnacur^dcfiniebanc,  quod  natura  omnia  m^ 
maliadocuiti  quodq,-adeohom!ni  peculiarenon  fic,  Ccdcujmperitiacd- 
tera  quo^  animantia  cenfeantur.  Sic  ut  ex  hac  hy pothefi  juris  nacuralis 
illafinc,  inqujebruca  asque  ac  homines  comraunicer  ferri,  &  a  quibus 
abhorrere  deprehenduntur.  Ex*quo  necellario  fiuic,  jus  dari,  quod 
fcominibus  ac  brucis  fitcommune.  Qu^  fentencia  forcafle  profluxit 
cx  dogmaceillo,  nonnuliis  anciquorum  celcbrato,  de  anima  univerfi,  i 

cujus 


CAPOT  m:  tfp 

icufus  reliqu«  anim^  fmt  qusedam  ^^cmtrfjLdTiti  feU  particula* ;  qu^  m 
jfeejusdemnatursej  divcrfasedancoperationes,  proutin  diverfum  cor^ 
pusinciderinCjOrganaq;  vires  fuas  exferendi  fortit^  fucrint.    Cui  CQ^ 
gnacum  fuic  dogma  de  (jLsJsfi^vxctxr&iy  quod  homines  &  bruta  figura 
duntaxat  corporea  difFerre  ponebat,  fed  animashaberc  limiles,  atq; 
invicem  communicare,  vid.  F^rgi/. Mneid.  VI.  v.  724.  feqq.  Oo^/V.  Uetam^ 
IXV.  V.  7f  ,feqq.    Enimvero  tale  jus  homini  cum  brutis  commune 
eruditipafHmrejiciunc;  quippe  cum  jus  in  cumcadere,  absquo  ratio 
jcxulac,  incelligi  nequeat.     Et  quanquam  complures  dentur  adus  ho- 
iminum  acq;  brutorum  inter  fcfe  fimilesj  quibus  exercitis  homo  legi 
,  ifatisfeciire  dicicur;  rcvera  tamen  magnum  incer  eos  ell  difcrimenj 
ouod  ex  fimplici  natur^e  incUnacione  apud  bruca  iidemprovenianc, 
[uos  homo  vehic  ex  obHgacione  exercet,  cujus  (enfum  ifla  non  ha- 
enc.    Unde  non  fine  figura  incelHgendi  func,  qui  brutis  quibusdam 
nimantibus  juflidam,  forticudinemj  mifericordiam,  gratitudinemg, 
ailitacem  cribuunc,  ideo  quod  iftarum  vircucumfimulacra^quandoq;. 
inquibusdambrucorum  a(ftionibus  cernantur.  y\^.Selden^de.^uteNat^ 
'^gentX,  I.  c. f .  Qu^  enim  extrinfeca  facie  iimiUa  videntur,  hautquid- 
.quam  eadem  funt,  fi  ex  diverfo  intrinfecus  principio  profluxcrinf, 
ISed&nulIuminveniturbrutum  animal,,  quodomnia  hominis  ofHcia 
iexprimat;  &nulium  hominis  officium  datur^  cujus  contrarium  noa 
iplurimabruca  faciant.     Quanqo-am  apud  populom  ad  exaggeratio- 
nem  alicujus  fcelcris  plurimumjudiceturfacere,  fi  oflendatur^abifti- 
usmodi  fado  ipfa  quoq;  bruta  abhorrere.     Sic  flateX.  S.  de  LegihM^sin 
prohibenda  mafcula  Venere  ad  befliarum  naturam  redc  provocari  ^ 
pofleait,  incer  quas  cjusmodi  f(xdicas  hat5cquidquam  deprehendicur,. 
Thefcus  •^■^w^Senecam.Bifpolyto-.  V.^13.  Feraqko^i^fif^emrisevitant  ne~ 
f^s^Generisij^le^esinfdm  jervat^udor. 

§,  5.  Conati  func  equidem  aliqui,  credo  ingcnij  magis  of^entanv 
di  caufa, quam  ferio,  communioncm  jurisincer  homines &  brutacon- 
quifitisundiq;  rationibusadf^ruere;  fcdquibus  virierudicidudumfa- 
tisfccerunt.  Qu^  ex  facris  literis  adferuncur,  paucis  tecigifle  fufFece- 
ric.  lUudG^^^^/riX  f.fangmnem  veftrum  a  manu  cun6li  mmalis  r-cqui-  ■ 
»^4.^;  alic^ui  in:erprceantur3,«2UQd  Deus  Vclic  ulcifcj  necem  homini 

iiiatan^ 


X<ro  LIBRI    II 

jllatam  non  manii  aut  telo  folum,  fed  &  inftigata  in  ipfum  fcroci  bellia. 
Antediluyiumquippe  impios  homincs  feroces  aluiilebefliaSj  quarum 
ope  alios  libi  non  obtemperances  lacerarint.  Aliqui  ita ;  Deum  homici- 
dij  poenam  etiam  per  feras  beflias  cxadurum.  Aiiquiilludtf;-;?;^^^^'/-^ 
i^^^jf,  capiunt  de  hominc  tancum^  q.  d.  nuilus  homo  c^dem  humanam 
impohcferet.  lcvit.  XVI1I.2|.  &XX.  if.id'-  jubentur  equidem  befbise, 
quibusvirautmulieradlibidinemabufifuerunt^  interficiper  lapidati- 
onem,  fine  ullo  ^tatis  difcrimine,  vctula  vacca.,  an  juvencula  fuerit, 
Qiiod  difcrimen|amen  Ebrsei  in  hominibus  urriusq;  fexus  obfervan- 
dum  volebant;,  adeoucfipucrnovenniumnon  excederef,  nec  puella 
triennium,  neqi  ipfis,  neqi  befli^e  quaUscunq,  cecacis  ex  hac  lege  mor^ 
tem  infligendamaffcrerent;  quod  ante  iftam  a^tacem  coicum  m  lege 
interdidum  fieri  non  admittanc.  Enimvero  id  fa£lum  non  quod 
brutumdeliqueric,  fed  pa^-cim,  nc  illud  alium  forcefuo  adfpcduadfi- 
niiiem  libidinem  irricarec;  pardm  ne  beflia  fuperlles  hominis  fuppUcio 
affed^i  memoriamcumignominia  femper  refricaret.  Gr.atiAnm  caup 
If .  quczjl.  I.  c.  4.  Pccjra  credendmn  e/ijujft  mterfict.,  quia  talifldgitio  confami- 
natat  mdignafn  refricantfactlmemortam.  Addit  Vhilofuddim  dejfccialibm. 
legihm:  ne^ariat ahommandum aliquid:, qualianalct foient  ex  hujmmodipia- 
mlis  deteflabilihu^y  qu£  nemo  honeftm  ferat  in  fuis  foJflponibpLS-  Si  c  Deus 
Deut^ron.  Xni.  if.  1<S,  bruca,  idololatri^  fane  non  capacia,  interfici  ju- 
bec,  ad  repr^fcncandam  delidi  acrocitatem.  Id  prcecerea  obfervanc, 
quando  gencilisapudEbracosdegenscumbruco  rem  habuiflet,  homi- 
nem  quidem  fupplicium  luifle,  bruto  aucem  niliil  mali  illatom.  Add. 
Mornacim2iA\.ult.  D.dejm  qmeflud.  veldejec.  Bxodi  XXl  %S-  lapidandus 
erat  bos  cornupeta,  nonquodpeccaflet,  fed  parcimne  inpofl:erum 
aliis  fimilem  noxaminterrec,  parcim  ut  punirecor  dominus  in  re  fua, 
quia  eam  negligentcr  cuftodiifrec.  Quse  etiam  caufa  erac,  quod  ejus- 
modi  bovis  carnes  non  dcbercnc  comedi.  Etliocmodo  pledebatur 
dominos  amifHone  foipecoris,  quando  levis  tantum  culpa  ipfiusin- 
cervenerat,  fcu  quando  ignorabac  ferociam  bovis.  Aft  fi  domimis. : 
•  vitium  novcrat,  ipfc  quoq;  pcenas  capite  dabat.  Ubi  icidem  obfervant 
Ebrasijbovcm  fuifie  occifum  duncaxac,  quando  JudEeumincerfcceraCf 
non  qi?ando  gencilem.    Enimvero  inflrumenca  alicujus  maleficij  auc 

^  jnfor- 


-    cAmr  ni  m 

jnfoitiniij  ab-okri  apiid  alias  quoque  ^cntcs  non  iniificatum 'fyit_r« 
Sic  ex  Vswolihemoratiofie  contra  Ariftocratem^iCJr  Mjchiniscontra  Cteftfhon- 
tem  adparet,  ex  Achenienilum  legibuslapidcnij  lignunijfecurimj&id 
gcnusalia,  quocienshomicidijini1:rumeRCafueranr,inprytanseo  in  ju- 
dicium  dedu£ta,  veluc  in  poenam.    Sic  flacuam  Tlieagenis,  quas  cafii 
fuoaliquem  oppreflerat,  Thafijinmare  procrahendam  decreverunr» 
vid.  pio  Chryfojiomm in  Rhodiaca  p.  340.  ^dAX..Moreili.  Amhrffim  Hexaemeri 
l.  V.c,  3.  afinorum  &equarum.coicus,  exquibus  muli  gcneranair,  veti- 
tos  vocac,  non  quod  bruca  iilo  fufcepco  pcccenc,fedquiahominibus 
taiemcommixcionem  procurare  incerdicebacur  Levit.  XIX,  I.p,  Vider. 
z.mx!iX:SeldenmA.\.Ant.Mattham  decrimin.  froleg.  C2.  S.l.&ahj,   Quid 
ii  tamcn  pro  excufandis  ICcis  Romanis  dicamus,  ipfos  1 1.  §.  '^.T>,de 
Juji.  ^yfure.  vocabulo  juris  nacuralisminus^proprie  uti,pro  ordinel 
Creatorc  conflituco  circa  iila  potiillmum,  quas  ad  ccnfervandam 
ipfam  nacuram,  i.  e.  fpeciem  &  individua  animaHum  faciunt.    Cujus 
rei  argumcncum  videcur, quod  duntaxat  maris  &  foemin^  conjun^tio, 
fobolisprocreatio,&  educatio,n€cnon  defenfiofuicanquam  iflius  ju^ 
ris  pr^cipua  capita  exprimuntur     Sicuti  &  prseter  multos  alios  ifto 
Vocabulo  ad  iimilcm  ferc  modum  abufus  eil  InjoVarifinm  m  tra£latm 
dejure  naturalt  a  Deo  rebw  creatis  conjlituto.    Nec  non  Cartheftm  infrimi-* 
\-pijs fhilofofhia.    Appofte tamen Plutarchm de amorefrolis :  Natura, ficut 
1  tnfl^i^tisjyheflrlhuS}  ut  Uhrufcisj  capnfcis^dkaftrisfrincipiafructmmmtti^ 
um  cruda  cjr  imperfeci-d  gignit :  ita  hr^utis  quoj^  amoremfkttu  infeint  imfer- 
feUumi  (y  nonfertinentem adjuflitidm^ne g^  uitra  utUitatemfefefr^feren^ 
tcm.    Homini  njero,  quemprotuli  t^  tit  ammaleffet  rationeprxditum  accivilej, 
JHfiitiamfi^ >  leges^  Cr  Deumcoieret, urbes^  conderet^  dr  amicecmn  alijs  vive- 
rrt;  femtnaqMo^^harumrerumpfaclara,  pulcfa^  ^fcecunda  inferuit^  ams- 
remfciiicetprolts ,  fecutainhocprtmaptincipta)  qu<&  in  iffa  corforis  infunt  cm^ 
Jiruciion^. 

§.  4.  Aliquiobjcdumjurisnaturalisconilituunt  a£lusilIoSj  qui- 
jbiis  pcr  feineftmoralis  neceilitas  aut  turpitudo,  qiiiq;  adeo  infua  na-= 
!  turafuntdebiti  aut  ilHciti,  eoq^  a  Deo  neceffariopr^cepti  aut  vctici  in- 
j  tcliiguntur.  Qua  nota  diflare  cradunt  jus  naturale  non  ab  humana 
■  taiicum  jure,  fed  &  a  diy  ino  voluntario  feu  pofitivo ;  quod  non  ca  pr^- 

X  w    cipic 


!<r2  LIBRI    II 

Gipitauc  vccar,  qua?per  fe  ac  fuapte  nataradebicafunt  aut  illicica,  fed 
vecaadoillicitaj  prjecipiendo  debira  facic.     Lege  enim  naturali  qujg 
Vecantur  jtton  ideo  turpia  efl.c,  quia  Deus  Vecuic,  Ccd  ideoDEuM  i/la  ve- 
tuifle,  quia  in  fc  eranc  turpia.     Sic  &  quze  eadem  lege  pr^ecipiuncur, 
non  idso  honefta  auc  ncceilaria  fieri ,  quia  a  Deo  prEecipiuncur^  fed 
ideo  pr^cipi,  qaia  in  fefinchonefla.  vid.  Gratim  l.I.  c.i.  §.lo.    Enim^ 
vcro  prg^cerquam  quod  in  obfcnro  maneat,  hac  fenccncia  admiffa,  qui- 
namdemumfincilHadlus  in  feillicici,  &quoindicio  ab  aliis  adjbus  Ij- 
quidaincernofcancur;  qu^  icem  racioficproxima,  quarc  iidem  cales 
finc  %  eriam  fupra  oftenfum  1.  L  c.  %.  §.  <S.  nullos  adus  in  fe  effe  debicos 
auc  iUicicoSj  ancequam  per  legemcales  fiant.     Neceftpquodahquem 
mo veac  illa  dubicacio ;  fi  omnis  aduum  humanornm  moraUcas  a  legc 
dependec,  anoon  Deus  pocuerit  legcm  nacur  je  ita  formare,  uc  contraria 
forent  pr^ecepca  ilhs,  qusejamfunc.  v.g.ucinccrofficiahominismucua 
cflecoccidere,  furari,  mofcchari,  cakimniari  j  incer  vecica  autem,  gra- 
tum  animum  exhibere,  pa6ta  fervare,  mucuum  reddcrc,  &  fimiHa. 
Heic  ecfl  fupervacuum  ac  peculans  videarur,  qu^ererc  quid  Deus  face- 
re  pocuerir,  cum  conftec  quid  feccric :  camen,  fi  cui  cdam vana  convel- 
lerecordi  fic^faciie  rcponere  potcfl,  illam  dubica-tionem  non  obfcuro 
concradidioneminvolvere.    Nam  ecfi  nuUa  neceflicas  Deum  adegc- 
ric,  uc  omnino  hominem  crearec ;  (valde  enim  jejunc  de  pocencia  DEI 
fenciunt,  qui  pucantj  ipfius gioriajn  in obfcuro fuifte  hasfuram,  fi  tcrri- 
colas  nunquam  condidiirec.  vid.Jobi  XXXVlll  7.)  camen  poflquam 
ipfumdeftinafietcrcare  animal  racionaleac  fociale,  non  pocerat  non 
lexnacuralisipficongruere,  nonexnecefficacc  abfoluta,  fed  hypothe- 
cica.     %i  enim  is  ad  contraria officia  fuiflec  adfl:ridus,non  fociale  ani- 
mal,  Ccd  aHa  feri  &  horridi  fpecies  animancis  fuilTec  produda,     Qua 
Camen  nonobftantefirmum  manet,  ante  omnemlegem  quosvis  adus 
eflc  rodifFerences.    Nam  eo  ipfo,  dum  Deus  decrcvic  creare  hominem^ 
X.  e.  cale  aBimal,  cuinonomnes  aflus  debercntelfe  indifferences,  legem 
quoq- fimuleidemcQnflicuic.     Sedncq;  exinde,  quod  oranes  adus  in. 
ie  ancelegem  indifFerenrcs  alTerim.us,,  confequicur;,  Deum  fi  voluiifec,, 
pocuifie  conflicuere,  uc  b'afphemiis  auc  contemtu  colerecur.     Nam- 
creacura fiacionahsj i,  e.  cui  Deu5  iadidic facakaceni  res  uti  func  adpre-^^ 

henden=- 


CAPllT    IIL  r^5 

I  hendendi,  nonpoteftDEiiM  alkcr  concipere,  quam  nonroluniininni-. 

caquadameminencia,  fed&fummo  inipfsmimperio  prasditum.  Se- 

.  cus  cnim  inane  idolum,  &  quidvis  pocius,  quam  Deum  concipercr. 

Jam  autem  apcrceimplicat;  idem  concipere  tanqusm  eminentjiri- 

imum  fimuL  &  abje^um;  quodmihi  imperat,  tanquam  cui  pciTim 

recleinfukare;  cxercerealiquidtanquamlignum  seflimandi  eminen- 

tiamdivinsenatur^,  &diviniimperij,  quoddircde,  &  per  fcconcra- 

riumhujusnotat.     Quando  igitur  Deum  talia  legefancire  non  pofle 

idicitur,  id  non  plus  ipfius  omnipotcntias  decrahit,  quam  quod  mcri, 

imcnciri, efficere, ut qua^  fa£la  func  fiant  infeda,  nequit.    Eil  pra^rerea 

i  &  hoc  monendum,  fidefinitio  juris  nacurahs  ifli  fundamento  de  necef^ 

faria  honeflate,  6ccurpitudine  quorundam  aduum  fupcrflruatur,  eam 

non  pofle  non  ficri  obfcuram,  &  vcluc  in  circulum  revolvi.     Id  quod 

Grotlanam  definicionem  perpcndcnti  fat  manifeftum  efl. 

§.  f.  Qiii  juris  nacurahs  procotypum  inipfo  DFO  inVefligant, 
in  duas  partes  difcedunc.  Ahj  enim  primum  vcluc  foncem  ipfius  in-vo- 
luntate di vina  collocant;  qusecumficfummehbera,  exinde  conclu- 
idunt,  absDEolegemnacurse  poficmutari,  imo  contrariumejus  pr^ci- 
:pi,  quemadmoduminlegibus  poficivisfierifolec,  Ahj  vero  infandi- 
tace  &  juflitia  Dei  effenciah  illud  fundari  adferunt,  fic  uc  jus  nacurse 
;  iftam  velut  c^tz;ww^<«  ahquod  exprimat.  Acq;  hinc  ^uoq; immucabi- 
I  litatem  juris  naturalis  provenire ,  quod  juflitia  ac  fanditas  Dei  uciq; 
i  omnem  akcracioncm  atq;  mutationem  refpuat.  Kobis  circa  priorem 
jfcntentiam  monendum videcur,  invohmtate  divinaquidempofitum 
]  fuifle,  calc  animal,  cui  lex  nacurse  congruerec,  producerc,  vel  non.  Sed 
jjampoflquam  aDEo  creacusefIhomo,animal  quodcicra  obfervatio- 
|nem  legis  nacurahs  falvum  efle  nequit;  inde  hautquidquam  fas  efl 
lcredere,  eundemvenelegem  natur^  collereauc  immutare,  quamdiu 
jnatura:  hum.anae  nullam  mUtationem  infcrc.  Adeoq';  pofita  huma- 
jnsenatur^  conflantia,  ccH  cx  bcneplacito  divino  illa  ab  initiofic  for- 
mata  fucric,  lex  naturar  firma,  &  immora  perflflic :  fecus  acq';  iha?  lcges, 
Iqu^ica  abs  divinavoiuntate  dependcnt,  ut  abs  hominum  conditione 
jin.univerfum  ita  neccflario  defiderarinon  videantur.  Pr^tereaper 
hanc  fententiam  Dcus  quidem  aucor  lcgis  naturalis  conflicuicur,  de  quo 

X  ;J  nemini 


LIBRI  It 

fieminifHtio  dabitarelTcet :  verum  illud  adliuc  m  obfcuro  manct,  m* 
de  demum  volantas  ifta  divina  fi:  cognofcenda,  &  quo  indicio  con- 
ilarepofTic.  hocvdiliud  fublegcnaturali  Deum  voluifle  comprehen- 
dere.    AEq;  idem  incommodum  eciam  polleriorem  fenrentiam  eo^ 
mitatur^    Nam  ecfi  nemo  £am  impius  fic  futurus,  qui  adferere  audeatj 
le^em  nacuralem  concinere  aiiquid  infe  fan£lirati,  &  juflitia!  divinaf 
repugnans:  difficile  tamen  critprobatu,  legcm  naturalem  ira  ad  fan- 
ditacem  &  juflitiamdivinam  efle  expreflam,  ut  quo  modofefeDEUS 
erga  creaturas  fuas,  &  pcculiariter  adverfus  homincs  gerit,  caHter 
ctiam  fefe|homine3  invicem,  jubente  naturalikge,  gerere  debeant» 
Ncq;  enim  adparct,  quomodo  jus,  inter  squales  natura  valicurum, 
exprimipotuerit  ex  eminenciffimo  iUo  jurc,  quo  crcator  erga  creatir- 
ram  fuamucicur.-  i.  e.  quomodolcx,  m.utuam  hominibus  obhgado- 
ncm  afFerens,  poflit  efle  fpccimen  poteflatis  divin^,  quae  nulla  icge^ 
siullaqj  obligatione  coerceri  aptaeft,     Qu^  enim  ex  Scripturis  facris 
adferuntur,  quodhomo  adimaginemDEifieconditus, huc  nonfaci- 
unt.    Nam  &:  qui  imagincm  illam  amifFam  fatentur,  legis  naturalij" 
fenfum  in  homine  remanfifle  agnofcunt.    Inter  hom incs  fandum  fo- 
lemus  vocare,  qur  crafTioribus  Ccfc  viciis  abflinec,  &  officij  efl  obfer- 
vans.    Ad  iflrhunc  modum  quis  fandtiracem  Dei  conceperit?  Juflus^ 
incer  homines  habecur,  cui  cordi  efl  nemi  nem  Isedere,  fuumciaiq  j  triba- 
ere.    Afl  Deo  udq;  jus  cft,  quod  creavitdeff ruendi,  edam  cum  aliquo 
dolorisfenfu.    Ncq;  vero  Deus  ulH  hominum  dcberequidquampo^ 
tefl:,  utco  negato  injuriam  fecifTc  dici  queat.  Si  quid  mortaUbus  pra- 
mifitj  idfervat,  non  quod  iflis  ex  promiiTojusadverfus  DEuMqusefi- 
tumfit;  fedquia  magnitudine  &  bonitate  ejus  indigum  foret,  juberc: 
aliquemfruftraabipfo  quidfperare.     Qiii  enim  quod  promifit  non 
fervat,  is  velfaculcatc  prseflandi  deficitur,  vel  ex  levitate  auc  maUda 
bencGonceptumpropGfitum  poft  defcrfc,  vcltcmpore  promifli  fadr 
conditioncmrerum,  qu«  tempore  prapflandi  promiflTcft,  ignoravic. 
Qu^  omnia  cum  imperfe^lione  funt  conjunda.     Unde  promilla  fua 
nonpoteflnon  DEusfcrvare,  homo  non  dcbet  non  fervare.    £thu- 
manum  promifTum  cadit  indebitum:  Dei  promifla  ex  mera  gracia- 
pr^flancur,    Quas  rcgulas  juflida  Dei  vindicadra  obfervet,  f lipra  no- 

iirum 


flnimefl  captum.    Saltem  hoc  conftat,  eandem  nofi  usq;  qcaq;  vc- 
ftigia  fori  humani  premcre.  Nec  omnino  abfurde  Ariftoteles  NUX.  e.  $. 

/8v]om  cwvaTKx-rjovT^g  fi^   tt^^KccrtiB^iicLg  'hmh^ovjigi  if^t/  cait  a^^m,  roictvi^iy 
x^kdjagdv^^pH^gj  vTsro^.svovmg  T^Cpo^s^  f(gJ  siiv^vysiiovntgs  om  Tia^cy^vf  ra,^ 
)\d^&s^8g i-  Vvi  'j  ^cdS-Eo-iv;  drsmvv  ^' ei  ffgjjs^^idvroigvo^is-^ci^^^n  romrvv.   m 
j  uw^fjveg,  %  civ  mv ;  rj  cpoplinog  e  sim,iv{^/on  &■«  'ex^cn  (p&,vAecg  cBiBvfAiccg^ 
l^js J*5.aJ  ^s  TTWf 5,  (pcuvoif  dv  rd  'mB  rdg  Tr^d^&ig  (j>ik^ jc,  dvd^M  Ssolg»    ^ddks 
^t3ioms  difs  attfihuere  debemm?  JMflasne?  Sed  ridicuh  fme  'vidsrentnr»^ 
hcommemafacerenty  ^  dej?ofita  reddere^y  at^aliahujtismsdiirJerfecon- 
'trahefent.    NunqmdfofteSyMtformdolofafaflmeant,  fericlitemur^ ,  quid 
\meflumfit  f  An  kberaks  ?  Sedcui  ddbunt  ?  ahfurdum  qmffe>fietiam  iffts 
^umumr  duttale  qmdfiam  adeffe  dicamus.    Nam fi  temferant&s  e^s  efje  ajfe^ 
merimui,  quidndm  ejmmodi  ejjent?  qmd  enimpravas  cupditates  nmha,- 
heanty  molefla  at^  mvidiofa  lam  eft.    Si  demum  omnia  fenurramti^}  quA 
adaBiones  attinent,  ^arva  cjr  indigna  dijs  videbuntur.    Caeterum  exinde 
quod  communeDEo  cumhominibos  jusnon  videatur  admittendumg, 
^acile  Fclponfio  pa^t  ab  iila  exempla,  ex  quibus  aliqui- coliiger©  v©i^ 
punt,  quafiDEus  de  lege  naturs  difpenfaveritj  dnm  Abraliamum  juMr 
lma«Sare  filium,  Ifiaelitas  rubducereTEgyptiisvafa  aurea  &:  argentea. 
iDeo  quippc  taniquam  fopremo  omnium  domino  longe  emincntius 
eftjus  in  fuas'Creaturas^  quamliominiinhomincm  natura  fibi  ^qua- 
lcm.    IgiturproprienoneHidifpenfado  de  legc  naturse,  quando  ho- 
mo  per  expr eflum  Dei  mandatum  exfequitur  jus  DeI  in  homincs,  tan- 
quam  nudum  ipfiusinflrumcntum.  Conf.  Grotiu^  IJ.  c.I.  §.ro.    Ubi 
arbitror,neminemforecamfimphcem,  qui  crediderit,  quando  obje- 
i£him  fuerir  muratum  aut  circumflantiis  Yariatum,  in  lege  accidifle 
''  ahquam  mutationem.     Nam  quod  creditum  creditor  debitori  accc- 
Iptum  retulit,  nGnampUus  compre&cnditur  fub  ilia  lege :  creditum  efH 
i  f  eflituendum ;  quia  creditum  effe  defiit.  In  illo  autem  exemplo^quan'- 
do  deponentis  bona  fifco  addicuntur,  necf;  lex,  neqjobjeiHum  Icgis 
I  mutatur.    Lex  cnim  ita  proprie  fc  habct :  depofltarius  rem  acceptam 
dcbetrcftitucreci,  qui  rem  fuam  dcpofuit,  autquiinejus  jus  fucccflito. 
Sic  igitur  hsec  lex  non  pertinet  ad  furem,  quia  res  depofitanon  efl  ipfl- 
tss:  neq;  addeporcacum^  quia  in  dominium  ejus  fifsys  lucceiric^. 


\^4  umsXw  i 

.  idvidenrur  cl^cere,  wi jm  natuvMe  duplex  ^2jiM'diVi\\xs-,divmum  ^  hu~ 
mamdm,  quodflante  hocmundi  ofdme  coincidat^  Cum  cnim  omni  juri  fivc 
legi  inflc  obligatioj  quceextrinfccum  aliquod  &  fuperius  principium 
praifupponit ;  non  adparet,  quomodo  cisra  abfurditatem  ifta  Deo 
poflit  atcribui.  Sicuti  &  valde  dKvpcag  dicitur ;  DUUMa  fe  ipfo,  aut  afua, 
effentia  obligari.  Ncq^  vero  ex  Romdn.l.  32.  exfculpieris,  tale  jus  in 
Deo  dari,  Nam  cum  gentes  inteliigere  ex  racionis  diclamine  legem 
naturaj  potuerint,  proximum  crat  eos  inteiiexifle,DLumiegislatorem 
non  pafllirum  eam  impune  violari.  Igicur  ex  violata  lege  naturze 
DEO  quidem  jus  nafcitur,  (fl  ita  ioqui  fas)  ad  exigendam  poenam ;  fcu 
Deus  pofito  peccato  re6le  comminationem  fuam  in  cffeclum  de- 
ducit.  Ac  quis  exindc  juri,i.  e.legi  Deum  obnoxium  concluferit  ?  Sed 
&  ambigue  dickm,  fapfcmumJf^PEimcreatu^^^as  ratwne  naturalt  innO' 
tefcere  ijs^rmct^ijs^  qu<it  mter  homines  juris  ^  atqmtatis  naturali^sfundaynen- 
ta  faciunt.  Si  enim  hic  fenfus  efl: ;  Deum  muitis  in  rebus  eo  cum  ho- 
minibus  modo  proccdcre,  quo  i*pfos  mortales  incer  'i^'^^  vult  agere,  ne- 
mo  contradixcric.  vid.  Luc^  VI.  5f .  Sic  Deus  pcr  legem  naturalem 
hominibuspromiifafervareinjunxit^  idem  promiflli  ipfls  fa£la  firmi- 
cer  fcrvaturus.  Viom.  III.  4.  Bhr.  VI.  Yf.  ig.  Ab  humanis  judicibus  innor 
ccntemdamnarivccatjipfefimiliterfailurus.  3.  P^r^/^.  XIX.  ;r.i?<?>».  II.  2.  1 
Aft  fi  hoc  aflcricur ,  Deo  non  plus  juris  effc  in  crcacuras,  quam  liomini- 
bus  intcrfe  adhibcre  concciTum;  clarioribus  argumencis  opus  cfl,  uc 
credamus,  domino  cmincntifllrno  non  pius  efle  juris  in  fervum,  quam 
fcrvoinconfervumnatura  ajqualem:  fcu,  un  Cm^  terminis  utar,^'^ 
recforiumSc£qu4toriumtX2imu{rim  coincidere.  Sedneccicra  anirnad- 
vcrfionem  pr^ceriri  dcbet,  o^xioAidem  Autor^.m.fZ.  aflerit,  Deum  de- 
here  neceffario  kges  naturales  tanquamjuflas  ^Jiimare^  ^ofito  c^  conjlituto  (??"- 
dinein  hocuniverfoj  qualemjam  effequorMmvis  octdis  ingeritur :  (^nonpof 
fe  nen  qmcquid  ab  ijs  deflecfit  ytanqua?n  iniquum  aut  indecorum  agnofcere. 
Nam  fine  dubiotoperiofa  ifia  vocabula,  T>V.llS  dehet  necsffario^  majefl:a- 
ti  omnipotentis  lcgislatoris  funt  incongrua.  Ac  nulla  lieic  deprehen-  • 
ditur  necefficas,  nifi  qua:  ex  divino  beneplacico  originem  duxit^. 
Neq;  ratio  abipfofubjun^taillamchefin  fatis  adflruic,  qmd  omnesres, 

qftas 


CAPUTIII.  is^ 

masc&gitatiane  mhismagmAnfoJJumm,  femfef  (^UAnddm  i^^mvJeuYelatio- 
\pemhabeantynatamexintrmfecarei  natura<f  qua  a  re,faha  tatione^fe^a^ 
\raji nonf0teft,  Illam  quippenaturam,  una  cum  adh^rente  relationc, 
ircs  non  ex  fe,  verum  ex  Crcatoris  arbitrio  habent ;  cui  flia;  voluntatis 
placicumlcxpropriedidaeffenequit.  Sic  quodinterhomines  bcnc- 
ficium  ad  referendam  grariam  obflringat  j  quod  pa(3;orum  violario;» 
inhumanitas,  fuperbia,  contumelia licitje  nunquam  cflc  poilint ;  exin- 
de  cfl^  quod  Deus  homini  fociabilem  naturam  afllgnaverit ;  qua  falva, 
jquje  ad  eandcm  quadrant  honefta,  quse  difcrcpant,  ilHcita  &  turpia 
erunt.  Id  quod  neq; commune  Deo  cum  hominibus  jus^^neq^i  habitudi- 
nem  aHquam  fcu  %i<ny  rerum,  quas  abs  divina  difpofirionc  non  depen- 
deat ,  infert-^. 

I  §.7*  QuijusnatiiraIcomniumhaminum,autgentium,  aucfal* 
^empler.arumqj,&  cuidorumconfenfuifuperftruunt,  fccuti  videntus 
aucorem /^/-v/^^/f /d";^  Nicom.\.  c.  10.  uhi  h^ig^ov (pvuiKov, juflum  natHraie 
[VOCatjTs  Totvmx^  Tvjv  cwri^v  sxov^vvufziVi  i(^8  r^^o-ASiV  tj /uij,  quoduhid^  ean- 
dem  vim  hahet,  ^  nenquia  ita  'videtm\  velminime.  Q^tU^LmRhetof*. 
1. 1.  C.  13.  dicitr  sti  "^^,  0  fzuvnv&vjaJi  li  Tiuv^scj  <Pv(th  y.otvcv  ^Uaiov  }(^  oih:ioVy 
Hav  y.n^-sfAioLKQiwvioL-s^^  ATiK^^ii^  V,  fAfi^E  oz'vSiiK'/i,  'Eft  enim  quoddamyquod. 
augurantuf  aut^rofitentur  omnesynaturacommunejuftum  cjr  in]uftum>  eti^ 
fmfinulla fcietas  mvicemftty  nullaj^faciw..  Cicero  TufcuL  qvdft.  1. 1.  Omm 
"^n  vt  confenfio omnium gentium  lcx  naturafp'tanda  efl.  Enimvero  prse- 
.|terquam  quod  modus  hic  jus  natur^  probandi  flt  a  poflcriori,  &  ex 
jquonondumconflet,  quarejure  naturseicafitdifpofitumj  idemetiam 
irevefaeftlubricos,  &  infinirisambagibusjmplicitus,  Ad  confenfum 
kinivcrfi  generis  humani  provocare,  idQQHohbefto  de  Cive  c.  2.  §j.  incon- 
gruumvidctur,  quiaaiiashominirarione  aduutenri  im.pofTibiicforeE 
^contra  legem  naturst  pcceare ;  quippe  cum  ipfo^,  qui-  utiq;  geaeris  hu-- 
mani  pars  efl,  in  diverfum  abeunte,  confenfus  humani  gencris  jam  fir 
mancus.'  Dein  quia  iniquum  fit,  naturar  leges  ab  eorum  confenfu  rc- 
cipere,  quieas  violant fajpius, quam obfcrvant.  Ncc  feHcius  ad omni- 
j;/;??^^^/^/^«gconfcnfumprovocacur..  Cui  cnim  omnium  populorum 
tamanriquorum  quamrcccntium  vocabula,  nedum  morcs  &infl:itu- 
jEa  fum  cognicai  Quin  nec  res  fuccedet^fi  dicamus,.moratiorum  po^ 

puloi^ 


1^0  UBKl   II    . 

pnlornm  conrenfum  fufficere;  barbarorum  nullam  bsbendamratio- 

jnem.     Nam  quse  gcns,  cui  aliqua  feipfajii  confervandi  racio  conftat, 

iskrofefcbarbaramagnofcec  ?  aut  qux  cancum  iibi  cribuer,  ucadfuos 

moresreliquasomnesexigipoftuiec;  quse  ab  iftis  difcrepayeric,  eam 

barbaram  declaret  ?    Quondam  Gr^culorum  arrogancia  reliquos  o- 

mnes  tanquam  barbaros  defpicicbac.    In  eum  failum  dein  Romani 

fuccedebant.    Hodie  pauci  quidam  populi  Europa;  id  nobis  fumfimus, 

ut  cultura  morum  reliquis  fuperiores  nos  fcramus.    Aft  dancur  ex  ad- 

verfo  populi,  qui  fcfe  nobis  longe  pra^ferunt.     Jamdudum  a  Chincn- 

fibus  Europa^is  unus  duntaxac  oculus  relidus,  ca^teri  coecitads  daiiina- 

d.    Ncc  defunc,  qui  liceraSs  quibus  nos  excolendis  tantam  opcramim-. 

pendimus,cavillantur,  veluc  fubfidium  noftrx  hebecudmis  ;cumquo- 

rundam  aliorum  ingenia ,  citra  culcum  Hterarum,  naturali  bonitatc 

eniccfcanc.    Ncq;  femper  litcrsc  bonos  mores  fortiuntur  comites.  Scd 

&qu^damnationesoperofo  adparatu  inanium.  auc  fuperHuarumrc- 

rum  vehemencerfibiplaccnCs  dcfpedisiis,quibusfimpliciorvita  dcgi- 

cur.     Acqui  (^pe  apud  hos,  quamillos,  major  morum  innoccntia. 

Adpoficc ^^/«/^1.2.0.2.  deScythis:  d^imirahk  vidcturyhoc tliis  natu- 

Tdm  dAre,quodGr£ci'  longa  fapentium  doclrina,  prd{:eptu^p^hihfiph0'f*m 

confeqmneaueunt  \  cultos^^mores mcult^harbarie  collatime juferarh  Tan- 

to  plm  in  HlisfTojicit  vitiorum  igmratio^  quam  in  his  cogmtio  virtutis.     Non 

pauca  quoqi  occurrunt  apud  Sextum  Vmpricum  fyrrhon,  hyfotyf,  1. 2.  c.  f . 

quasjhuc  adpHcari  polTinLj. 

'  §.  B.  Quanquam  autem  ufus  multorum  populorum  efficacius 
paulo|videatur  allcgari  ad  oflendendum,  aliquid  efle  Jicitum,  quam 
mrenatursE  pracccptum  :  tamen  uc  nc  illud  quidemfempertuto  liccat 
conciudere,  faciunt  infticuta  difcrepantia  autconcraria  celcbriumpo- 
pulorum.    Sic  ut  non  male  adplicari  heic  po/rit  illud  Socratis  apud 
fUtonem  Alcihiade  I.     csx  «?  a-nr^^aiag  yi  h^AmidX^g  K&.nrziCpsvyii^,  eig  r8i 
THi^iig  dvctOs^&^v.     Non  adprohatos  confugis  frdceptores^cum  advulgtis  tere- 
fers.  Scilicer  Mdt^dLp^^^PiutarchumThemiftode:  v'ofji,oi  ^lsf^Cpepnanv dv^fid' '^- 
wm'y  a  Pi^va  ^  oiykQiq  Ka\d.  leges  mortalihm  dfcrepantesfunt,  alijs  alia  honefia.  t 
Er  apud  Tacitum  Hili.  $.    Ut^  exercitu  vario  imgvis,  moribus,  cui  civ&s,fom  < 
fijiexumi imn/pf^t,  diver/i  atpidmes^  dr  dkd  m^fas^  nec  cjuid^uam 

illifi' 


CAPUT  JII.  lS:p 

ilikttHm,  Speciminis  loco  iflhsec  funto.  Ari/fot.  Nfcmr.  %€.  (S.tradit, 
■qua^dam  ejftrat^  circa  Vontum  natione  sjibimuicem  infantes  ad  e-j^ulandum 
wmtuarc,  quas  ipfe  paulo  pofl  vocat  «Asp^V^?,  i^£^a)^?5  ngjj  f^ovov  iri  cu- 
jc&^jVw  <^mjsg,  irrationahiles^fermos,  ^filofenfu  'viventes.     tujebim  de  fr£- 
i^arat.  h-vangel.  1. 1.  c.  3.  dum  foedos  mores  per  do^Strinam  F.vangelij  cor- 
re£i:osrccenfeCj  interalia  enumerac  Perfarum  concubitiis  cum  ma- 
rnbus  &filiabus,  efumcarnis  humana?,  &  jugulationemhberorum  ex 
praetextu  reHgionis  apud  Scythas;  &  quod  Maflaget^,  ac  Derbices 
^roj^inquos  fenio  confedos  ju^ulaverinc,  &  epulaci  fjnti  Tibareni  fe- 
liiorcspr^cipicarinc,-  Hircani  alicibus,  Cafpij  canibus  mortuos  pro|e- 
cerint  devorandos.     Qup  refcruntur  pervigiUa  foeda^,  adulceriis  ilu- 
prisq,  mixc),  in  honorcm  deorum,  vidimaeq;  humanac.    Jdem  1.  (S, 
C.8.  exEardefane  Syro :  Apud  Getuloslexejl^  utfo^mmdi.  qmb^xrun£  ve- 
lint  mifieantur^ac ^riZCtpue  advenis,  necide^a  maritis  accufentuf^  aut  adul- 
tera  vocentUT].    idem  m  Baciris  ohtinebat,    Ccntra  a^ud  ■Atdhes  adulter<e 
emnes  intcrmuntu  r,  ^  fufpecia  folummodo  ■^unmntur.     In  Parthia  (irAr- 
menia-yquiuxoremo autjilium,  autfliam,} aut .calihemfiatremj  autinnupam  ~ 
fororemiraerfeceriti  necaaufaturquidem',  lcge  namf^itafancittimeji.    Jn 
\Atrijs  qm  aliquidvel  minimumfuratm  efljapidihm  dhruitur.     Jn  BaBris  qui 
\paucafuratnrjjputis  dedecoratur.     Gr,£Corum  fajjientesJj>ecioJos  j/ueros  fi- 
I  qm  non  vereniur.    Multi  a^ud  Britannos  unam  uxoremhahenty  a^udVaf- 
\thos  contra  multafoemind  unum  maritum.     Sextm  'Bmpricm  Fyrrh.  Hjpotyp, 
il.  3.  c.  24.  uc  oflenderec  circa  curpia  &  honefta  nihil  certi  effe^  magnam 
lcjusmodi  rcpugnantium  inflitutorum  cumulac  farraginem.    Ubica- 
]men  in  ipfo  limine  gravicer  impingic,  dum  aic:  ^p  yi^j^  i^'  cd%^vy 

IjMrt^oi'  '^  fieii  <SJ^^vofiov  v£v6fji.icQ^  70  TT^g  djipBVoyj^icig'  'Sp^  rs^(j.u^o1g^St  wg  (f^^cL- 

\oiv f  chc  cu^^Vj  d^' c^g  svwmv avvvi^cov.  Apidnosquidemturpejimovero 
etiam  nefarmm  hahetur  mafcula  Venere  uti :  afud  Germamsjtutemi  ut  fer- 
tw\  turfe non efi.^  fed unum  ex  ijsyqudufureccftajunt.  Nam  eoufq;qui- 
demeiviciodedicierancGra^ci:,  uc  Vlato  de  LL/1.8.  aliquoc  racionibus 
opus  judicec  ad  oflendcndum,  fieri  pofle,  uc  per  leges  id  coerceacur. 

i  Neq;folosBoeocios  abca  labc  immunesfuiflc,  arguere  videtur  Cornel. 
NeposBpaminonda.c.^.  niforrepofterioribus  feculis  apud  Thebanos  id 

I  cxolcvit,  quod  innuere  vidcntur  fequencia  verba;  ^in  etidm  afud 

Y  Theha^ 


I7Q  !  LIBRI    K 

Thehdn^s  olim  h&c  tuffe  hahltum  nonfmjfe  cHcituv.    Sed  quod  de  Germa* 
nis  fubjungiE,  idadeoinficetnmeiimendacium,  ucmimmfit^^quomo- 
do  illud  in  mentem  veairc  potueric  ulli>  qui  vcl  minimam  notitiam 
i/lius  nacionis  habucric.    Addit;  Cynicos  philofophos,  &  Zcnonetn 
Citrieum,  &  Cleanthem,  &  Chryfippum  ^\%vo^i^ia.^  indifferentem  ha- 
buille.    QLTOsdam  Indorum  pubHce  cum  uxoribus  congredi  turpc 
non  judicare.     Mulieres  corpus  proflrituere  apud  mulcos  ex  ^gyptijs 
ctiam  honoratum -,  &quasdamapud  iilos  puellasantenupdasdotcm 
€x  artemeretricia  quaererc,  deinde nubere.    Quin ScoicosdiccFC,a  ra- 
tionenonabhorrerecummeretrice  congredi,  aut  quacflu  ameFetrice 
fadloahquemfuftentarevitam.  Perfas  cum  matribus,  ^Egyptioscum 
ib roribus  macrimonia  contrahere.    Quprum  prius  Cittieus  Zenona 
ratione  non alienum dixerat.  (Add.  idemd^X.c^TJ^,  ubi  quidem  ditflo 
Zenonis  ad  impudentiam  nftiil  addi  potefl. j  Chryfippum  permittere 
patremex  fiHa,  matremex  fiha,.  &fracremex  forore  liberos  procrear 
re.    Piaconem  uxorum  communionem  admittere.    Mulcis  barbaris 
receptum  carnibus  humanis  vefci ;  quod  ipfi  quoq;  Stoici  adprobave^ 
rint.    Apud  mulcos  adulceria  pro  re  indifFerence  haberi.    Scychas  Di- 
anx  hofpices  immolare.    Eosdem  parentes  fexaginta  annos  prseter- 
greflbsjugulare.    Solonislege  permifllim  unicuiqj  apud  Athcnienfes 
fihum  nccare.     Apud  Romanos  gladiacores  perpecrato  homicidio 
etiam  honore  affici,    Apud  Laced^monios  punitos  fures  non  quod 
furati,  icd  quod  deprehenfi  flnc.    Amazones,  fiquos  parerentmare^, 
claudos  rcddidiilej  ut  nuUum  forri  viro  dignum  facinus  edere  poffenc 
MuJta  deindefubnedicde  diveriisopinionibuscircaDcoSjde  diverflr 
tace  ricuum  facrorum,  de  fepeliendi  more,  de  morce.    Pcrtinec  quoqj 
huc  lucalentus  iocus  Vhilom  Jndd  dc  temukntia :  TiU  quo§^  deterfent,  ns 
temere credam*M mcer^tis:,,qua,fen€fsrtotu.mothem  di-ffufajuntx  communem- 
tumGftzcis -i.tHmbarharis in yddicanda- Uj^fHm  mducemia,  qumam?  in/^itu^ 
tionesah  tztatetenera^  conjuetudmespatfiay  kgesantima,  exqmhmuniver^ 
fls  innuUo  confentiunt  omnes ijed fer  pngulaS'  regiones^  genteSj,  civitafestvi'^  ■ 
ms  denl^  ac  domos^fattem  viri  dijcfefant  a  mulierculis:,  ^pieri  a  c£terisj 
Namqu^smohistii^rpia^vidJe^tur^.Hlis honefa :  qtia decentiayillis ifidecora.  E^ui'  '■ 
dtmmnmirorrfimifcdUnea conpifa^tufha)  morHm  kgum^  utcm£  inda-r 

->  &.arum 


CAPUT    la  171 

Uarum  firva^  ahincumhulis  ohedirehis  hautfecm  ac  dominis  at  j^  tyramis 
affketat^  ammam  contufacola^hiSy  nihil  magnum  ac  vivik  valens  fi<^ere> 
\redit acceftis fimcl  majorum  traditwmbm\  ^  mentemfmens  inexercita- 
\fam,finejcrutatione  ac  examine  vel  afftrmat  vel  negat,  Vhilofofhos  miroT*, 
'morumfieri^  fimMlantes fi  venarimanifefiamin  rebm  cettitudmem-,  cater-> 
vafifn  diviji  decernunt  difjona^  interdum  etiam  contraria  -^rofemodum  dc 
vmmbm  magntsfarvis^. 

§.  p.  Sed&aiiud  incommocfumcomicaturfentenriamillarn  dc 

cruendb  jurenaiurali  ex  moribus  gencium  j  quod  nulla  videatur  inve- 

tiiri  nacio,  quac  nudo  jure  natura^  regacur;  fed  qujeiibct  ieges  fcriptas 

lautnon  fcriptas  cidem  habeat  fuperaddicas ,  quibus  utitur,  quando 

ipfi  cives  intcr  fe  negotij  quid  habent.     Quin  &  faepe  ipfa  gentium  inter 

jfenegotiacxjurc  civili,  utriq;  communi,  aut  jure  nacurali,  fed  multis 

Ipofitivis  additamentis  velut  vcft ito,  definiuntur.    Undc  non  ita  f ax:iie 

leftpcrfpicerc,  quid  iilar  nationes  pronaturali,  quid  pro  pofirivo  &  ci- 

jviiijurehabuerint.    Quid  quod  faepe  inoiica  diu  confuecudo  nacura- 

jlisracionis  tacicmmenticur?  Quaminrem  faciciiludap.  Herodot.Tha- 

\lia,  l)ariw acettos  Gr£cos,qvi  injuaditione  erant,  j^ercontatur,  quanta pe- 

\CHniavellent  defuncfis parentihmfuxta  Indorum  aliquot  morem-,  vefei;  hi 

^  negahantje  ullafecunia  adhocfojje  indpici :  rogavit  dem  ^a  nter  Indos^  quan- 

\  tum  (tcci^erent  ,ut  patres  defun^os  ipf  juxta  Grdcorem  moremcomhurerenf^ 

■'  nec  foflea  comederent :  qui  vehementcr  reclamantes.,  mehord  ipjum  ominari 

Ijuhehant.    Quin  &  cancam  vim  habet  ab  infantia  alicui  opinioni  effc 

\  innutricum ,  uc  iicec  iila  faifa  fic,  vix  unquam  camcn  de  eadem  dubica- 

j  re  in  mencem  veniac  iis  laicem,  queis  incra  vulgarem  forrem  efi:  ingenij 

i  perfpicacia.  Arifiotelesprohlemat.ficI^.lS.quafi.d'.  Oili^suv  nvs^  s^  dpxfi? 

]  eAoovjoJi,  ligJi  o~iq  u»  avv£&tS-a)(nv,  8^s'H^mv^vvavjoLj  rd  ^sXUoo.  ^ts^P&a^eti^  ^ij 

l  U^voiot,  24^  <pci'j\ct. g  •ss^cu^ scr&ig,  ^udprinapio  aliquifthi delegerint,  quihm^ 

I  injuevermty  in  ijs  nejudicare  quidempojjunt,  quidnam  melimfit :  animus  enim 

I  torufhjamcorruptm  ejt propterpravas prajii^mttones.  Vhilo  Judam  de  Abra- 

hamo :  Inveterata  confuetudo  plerum§^  tantum  pote/l^  quantum  natufa. 

\  Etadmaximamparccm  mortaiium  adpiicari  potefl:  iilud  SextiBmpi- 

yict  Pyrrhon.hypotyp.\.^.c.2^,  s-Trsje^^sct^o^oqwgr^^ictfliKtJTfipi^crei.  Sequitur 

citra  uUam  opimomm  vitA  communis  ohfirvationm,    Quoreferrepoflis 

^Z  iilud 


IT2  LIBRI    11. 

illudApbf^iolii.Conmh.Xll^.  Ec  aliquo  modo  illud  Pkfo^is  dcLL; 
1. 7.  ex  afluetudineefle,  quod  finifbra  manu  minus  habili  quam  dexcra 
ucamur,  cum  natura  fere  ad  ucramqi  partem  asque  fe  habcat.  Etfi  haut- 
quidqaam  adfuetudini  eas  vires  tribuamus,  ut  rationis  judiciumeo- 
ufq;  detorquere  acdcprayarequeatjquoipH  impollibilc  fic  veritatcm 
circa  Leges  naturales  pcrfpicere.  Add.  Sddenm  de  J.  N.  &  G.  1. 1.  c.  (S. 

§■  10.  Cajcerum  iftalegum  acq;  morum  apud  divcrfas  gentes 
difcrepancia  finc  dubio  eciam  aliquibus  anfam  dedic  aflerendi  j  nuUum 
jus  nacuralc  dari,  acq;  omne  jiis  ex  ucilicace  fingularum  civicacium  pro-^ 
manafle,  eaq;  unice  mcciendum  cfle,     Sic triimHoratim  ferm.  1.  l.fat.%. 
WUitcis jufiifrofe  mater^  <&qm.     furAinvcntametu'miHfiifa"eAre  necsffe 
efi,  Temporaf  faflos i^njeltsevolvere mmdL     lS{ec naturafotcft jufio fectr^- 
nere  imqvum,  Bividit  ut  hona  diverfis,  fugienda  petendis.     Lace  quon- 
damfuper  hac  re  difpucaverat  Carncades,'  cujusargumenca  eoncraxie 
Ba^antipu  div.  mftit.  1.  ^.  c.  \6.     Jurafhi  hominespro  utilitatefanxijfi  fci~ 
licst  variap'o  monhus ;  ^  aj)i^d  eosdempro  temponhusfepe  mutata ;  jm  au~ 
tem  naturale  effenullum".     Om^jes  (^  hominesy  (^  alia^s  animantes  ad  utili- 
tatesfuas natura ducenteferri',  proinde  aut  nullam  efiejufiitiam'^  aut  fifit 
aliqua,fummam  effefiHltitiam;  quomamfihtnoceretj  aliems  commodis  con- 
fulens.     Omnihm  fopuliSyqui  florerent  impenOj  (^  Romants  quo^  tpfisj  qui 
totim  orhispotirentm\fi iufti  velint  effey  hoc  efty  (i  aliena  reftituant^  ad  cafas 
efie  redeundum.  Add.  Grotij prolegomena adlihr.  de  ^.B.dfC^.     A d  iflh^C 
diilbl  vcnda  convcniens  cric  prsemiccere  iWudOceroms  ofiic.  2.  Inhocver- 
hoj  (ucihs,^  lapfaconfaetudofiexit de  via,fenfim£ eo dedu^a efii  ut ah hone-- 
flo  utile  fecerneret j^  conflitueret honeftum aliquidyquod utile non effet,  ^  ' 
mile,  quod  non  honeflum.    ,^a  nulla  pernicies  major  hommmn  vita  potuit 
dfferri.     Ec  (^uodldem  Off.  I.3.  tradit.  Socratemfalitum  exfc  uri  eos^  qui 
primfmh^cnaturacoharentiaopimone  diflraxiftent.  Scilicet  impofuerunc 
ifbiimperitioribusambiguo  utilicatis  vocabulo,  quar  duplexefl,  prout 
ex  diverfo  principio  ^llimatur.    Aliud  enim  utile  videtur  atFeduum 
malccompofitorum  pravo  judicio,  qui  pr^fcntibus  ferc,  ac  cico  tran- 
fituris  commodis imminent^  de futuro  parum  foliciti.     Aliud  fana  ra- 
tioutilc  judicat,  quse  non  tantum  ance  pedes  pofita  confiderac,  fcd& 
quid  in  fucurumfic  inde  emerfuru  mperpendic.    Cui  adeo  id  demum 

vcre 


CAPUT    III.  r^3f 

vere  eft  utilc,  quod  in  luiiverfum  tale  eil:,&  addiuturnitatcm facit: ne- 

quaquam  autem  adpctendura  judicatur,  momcntanco  commodo  frui, 

quod  rnagnum  malorum  agmen  pofl  rcfe  efl:  tradlurum.     Qiiemad- 

modum  maligna  valde  cfl  voIuptas,inter  fcbriles  ardores  gelida  fefc 

ingurgitareS  mox acerbiH^mis  ideo  doloribus excruciari.^  Facit  quoq'; 

hucillud  Ciceronis  OjJ\l.  Inter  hominem  ^  helluam  hoe  m4xime  tnterefly 

quod  Imc  tantum»  quantum  fenfu  moveturj  ad  tdfolum,  quod  adeji?  q^^odcj^ 

vrafe^ts  efl,  fe  accommodatypauhkm  admodumjentiens^r^teritum  atit  futu- 

fum:  homo  autem-i  qui  rdtionis  eft  particeps^,  per  quam  confequentia  cernit, 

fnncipia  ^  cauftsrerum  videt^^arum^  ffogrejfuSi  ^  quaffantecefwnes 

nonignoratjfmditudines  comparat,  rebm^prafentthusadjungit^at^  anne- 

^itfuturasjfacile  totius  vitd  curfum  videty  adeamtf^  degendam  pY£parat  res 

necejjarias.    Ergo  tantum  abcil:,  uc  edam  civilia  jura  intuitu  fpurias  ifti- 

L1S&  momentanc^  ucilitatis  finc  conftituta,  ut  vel  pra^cipuus  harum 

Bnisfit,  ne  cives  ifta  ucilitate  fuas  adiones  metiancur.     Si  quis  enini 

Dmnia  adpropriumduntaxaccommodumreferre,  cicra  refpedum  ad 

ilios  homines,  velic,  cum  cseccris  quoq;  eandem  decur  viam  infiftcre, 

|ion  pocericnonindeemergerc  fumma  rcrum  confuiio,  &  quoddam 

^elucbcllumomniuminom.nes;  quo  ftatu  nihil  hominiinutiHus,ni- 

(lilinconvenientius.     Neq;  vero  mortaHbus  licet  aliquam  utilitatcm 

pngere,  qua:  non  in  univerfum  valere  qucat;  cum  nemini  pcr  nacu- 

Um  hocprivilegijconcellumfit,  ut,quois  jureinahosucitur,  idemaHj 

jad ver fus  ipfum  non  vicifll  m  excrccant.     Indc  fruftra  credis,  utile  tibi 

pfle,  aliorum  labore  parra  clam  aut  per  vim  cripere \  cum  ali j  &  refifl:c- 

fe,  &  pari  adverfus  re  licencia  uci  poflinc.    Aut  expedire  cibi  datam  fi- 

em  faliere,  cum  tua  in  tcipfum  exempla redire  queant.    jfecratcs  Are- 

agiticp:  ^fifidemcontra^uurM  violarent,  eos pauperibtis cenfebant pli44 

ocere,  quam  opulentis.     Hos  enim.fdefnerent  clientelasfbi  adftftere, pa'>*- 

is  rcdttibt^Jpoliatumiri':  illos.,  fi deefent^qm opemferrent ^  extrema  inopia 

lahoratutos.     Idem  orat.de  pace^  fundamentum  confiliorum  fuorum  in 

ocollocat,uccivibus  fuispcrfuafum  fic,  iTjVpt!^'  vi<^-x}av  c^(psXifiu)ri^v  kj 

£^<itx.Asct)TE^jV  Hvcu  'XTf^TTDKvTt^ayfjLoavvyiq,  tiiv  jj  oiy.cnoavvriV ttjc  domlctCsTy^v  '^'T^H 

oioov  3m(xs\eic(,v  TTjg  tt2v  dT^KOTfmf  cJ^SvfjLicL^»   p/t^  utilitatis  ^  luCri  effe  in 

\ranquilltt4tequamin  conatufupervacaneo  multarumrefum :  ^juftitiam 

Y  5  prdJlAfe 


174  J^IBRI    a 

^rajlau  m]uni>  faamm^  nrum  mrdm  ^ppe ntiani  alienarum.  Neq;  ctiam 
cH:,  quodqiiisrujepocencisecancumcribuac,  uc  fibiab  aliispariareponi 
non  poile  credac.  Omnis  quippe  poccncia  ex  conjun^lione  cum  aliis 
hominibus  refulcac,  quos  fola  vi  nequidqoam  concinueris.  Igicur  {| 
omnia  licec  ucilicace  iila  fpuria  meciri,  edampocencifIimicujusq;falus 
tociesinlubrico  verfacur,  quociesulli  uciicyidecur  ipfumperirc.  Adc- 
oq,  non  juflicia,  fed  injuftitia  revera  cft  fumma  ftulticia,  qusc  neq;in 
univerfum,  neq;  ad diucurnicacem  prodeft,  eciam  fi  cui  malicia  fua  ali- 
quancifperfucccdcre  videatur;  &ipfam  falucem  hominis,  quse  foci- 
ccace  concinecur,  ic  everfum.  Idq';  non  in  fmgulos  duncaxac  homincs, 
fed&inincegras  civicaces  congruic,  quarum  nolla  ha^lenus  cam  copi- 
ofa  auc  firma  excicic,  uc  aharum  amicicia  non  indigucric,necfalcema 
pluribusconjundtislxdipocueric.     ^MntUiam^s-decUm.  2ff.  Nunquam 


f' 

epK^v^laif^^-il/iL^Q^evov^vvafAn^l^sCcuxvKTyjmcS^  ^  NonJieripoteJlyUt perinju-^ 
rias,  ^  peiyuria^  (^  mendacia  jlabilis  potentia  comparetur.  Confpirant 
cum hifce,  quae  quondam circa  jufliciam Epicurus  cradebac,  ccflc Gajjen- 
dovhilof.  Bpicurijyntag.part.  3 .  cap.  24-.  &  Zf-  juflitia  non  modo  nunquam  ns* 
cet  cutquam,fedcontrafemfer  atit  aliquidtum  'vifitai  ati^  naturap  quod  tran- 
quillet  animos\  tumjpe  nihil  earum  re^um  defuturumi  quasnatura  non  de-^ 
pravata  defiderct.  Cujus  in  mente  injuflitia  confedit,  hocipjo  quod  adeft,  non 
fotefl  non  turbulentafieri :  etfivero  ?noLita  quidjiam  ejlj  quamvts  occultefe- 
cerit,  nunquam  tamen  confidet  id  fore  fempcr  occultum.  Cumj^jufiitia  ad 
commune  bonumfit  excogitata,  necejfe  efi,  jm  Jeujuftum,  quodjpectaty  tak 
quidpiam  (tt  j  quodfit  omnibm  ^  fingulis  y  qm  participes  funtjocietatisj  bo- 
num.  Bt  quia  unusquisj^  idy  quodfio  l  efi  bonum-i  ^atura  duce  exfetity  necejje 
eji  td,  quodefijt^feujufium  quidpiam,fecundum  naturamfit^  acnaturale  tdeo 
dicatur.  ^uodnihilaltudeft,  quam  teffirautilitatiSjfiueaj  confiirantibtii 
'votis  propofita  utilitas,  ut  homines  ad  invicem  nej^  Udant,  ne^  Udantur, 
at  j^adeojecure degant  \  quodut  bonum  ^  utile  <?/?,  ita  qmsj^  natura  duce  \ 
expetit,  Rcfi  qu^  poil:  de  ucihcace  apud  diverfos  diverfa,  &  inde  juflo  ( 
variabiU fubneduacur,  non  dc  jure  nacurali,  fcd  civili  duncaxac  poflinc  1 
^dmiici,    Breyiccr  Qigdom  Smlm  l  XXY.  ^clog'  L  npicHm in  lihro,  quem 


CAPDT    IF:  2/t 

fAtasioUnniUmfcnfpt,  vuamiumjnfiitia  conjunBam^€)^tufhaii6ne  va-' 
urep*omnmt :  injullamvero  ferturhatione  quam  flurima  refertam  ejje^ 
jPorro  quantopcre  a  communi  yelut  lenfu  abhorrcat,  omnes  aaiones 
bx  utilitate,  juftitiac  contradiftinda,  metiri,  nemini  nonconflat.  Ad- 
pofite  nihili  aUas  Sophifta Protagoras  apud  flatonemfretagora :  In  e^- 
terisfacultatihm.fiqms  fejaBet^^ma  quod  tihicen  oftimusfit-^  cu?ntamen 
\n  eo  tpfefit  rudis,  audientes  huncaut  rident,  aut  ei  indignantur.  Vropnqm 
yero  ut  mfanum  admonent,  ^  increpant,  Contra  vero  injuflttia  accidit. 
^amUcetfciant  altqui quemfiam  injufium ejfe,  tamenfi ille^  hoc  cor^im  nefii' 
mtihm  fateatur^infamre  eum  exiftimanty  neg^fatefaciendam  cenfint  inir 
piitatem,  imo  femferffi^e  ea  fraditus  fity  five  non^  jufittiam  ofientandam : 
-um  veraquinonftmulatjufiftiam  delirare,  tanqvam  oprteat  unumqvemi^. 
fut  iftimp  a  rtieipem  ejfcy  aut  ex  ho?mnum  coetu  exterminafi^  ^^ymtiUanm 
\nflit.  Orat.  1. 3.  c.  d..Nec  enm  quisquam  tam  mafm  eft,  ut  malus  videri  velif. 
6ed  &  divma  providentia  tani  peflilentis  dogmatis  aflertores  ipfo- 
jjventu  fatis  arguit.  Ut  ex  infinicis  exemphs  unum  dunraxat  aut  alte- 
:um  attingamus  ,-  Lyfanderille/^ij^i^tf  verfijus,  (^flerag^fiaudihm  mi^ 
\cenSyjm^mfolaponmsutditate;  qui  veritatem  msndacio  mhih  mdioren^ 
^ehat^fidutriusrj^pretium^  dignitatem  ufu  dcfiniehat'y  qui  fueros  tamx 
Yifos  facfamentu  decip  dehere  jadavitj  uti  efl  apud  Plutarchum  hacon. 
)t^htk  anfirmiorifundamento  fortunasfuas  fuper/lruxit,  quam  il 
pmniaad  veritatem  &honeftatem  retuhflet?  vid.  Corn elNefos Lyfan- 
f/m  Sic  Agefilausjquiahasinomnifermoney>/?/>/^»^decernebat 
fmniumprincipemvirtutumyquippe  cum  fortitudmis,fi  adfitjufii^tiay  mlius' 
^tufmi  fadum  Phoebid^,  Cadmseam  occ upantis  defendit  hoc colore.- 

uovi  KaAu)g  ex,^v cw^^etTi^sc2^i nav firj^eig icf AdCc??.  Ipfim  fa^um  ■>  quatenm 
fx.ufuforet^fteBandum,.  Nam  qu£ ejjent e repuhltca ha€edamoniofp:my  ^ 4j> 
)it nemdmandety  dehere  ultrofieri.  Vcrum  an  non  id  ipfum  fatlum  ocea- 
Qonem  prasbuit,ut  Spartani  imperio  Grxcix  exciderent-.?^ 
■  §.  IL  Hispofitisfacilemhabent,  quseobjiciuntur,argumentafb^ 
lutiojnem.  Ineptaefl:  concluflo;  civitates fihidiverfajura  fiatttenmf 
\ro  ratwne utilitatvs,  ergo  non datur  jus  naturaie  &  perpetuum'.  Omnia 
^uippe  jura.civiha.faitempra;cipuajegis  naturahs  capita,  quibus  falus; 

sene^^ 


ITS  LIBRI  II 

generishiimam  cofttinetur,  praefupponunt,  aiit  inckidunt;  qusc  haut- 
quidquam  deftruuncur  per  illa,qu5e  iflis  fuperaddi  peculiaris  fingula- 
rumcivitaciumucilicasrequifivic.  ym'a  poenalia,  feu  iandiones  poc- 
nales,  metuiniuflt mventa  admiccimus,  fcilicec  poftquam  nuda  legis na- 
turalis  diflamina  non  fufficiebanc  reprimendas  hominum  malicias. 
Quodvero  Horatlm  negabac  nacuram  poflejuflorecernereiniqvumj 
idconcedimus  de  illanacura,  quamhomo  cum  brucis  habec  commu- 
nem;  per  quam  bruca  uciq;  fenfu  percipiunc,  qucC  corpori  conveniahc, 
quas  noceanc,  cicra  camen  honefti  auc  turpis  intelledum.  De  nacura 
racionali  illud  negamus.  Quod  Cameades  argumencacur,  Komanis,  ft 
jufli  ejjevelinty  idefijfi  alienarejiituant  ad  cafas  fore  redeundumi  igicur  ju- 
fticiamefleilulciciam;  id  fpeciem  aliquam  ad  vulgus  habec,  penicus 
infpicientibus  nihil  folidi  concinec.  Nam  cum  ahis  liceac  id  juris  in  nos 
ilacuere,  quo  ipfi  adverfus  alios  ucimur,  fane  hautquidquam  utile  eft 
aliena  per  injuriam  rapicndo,  alios  ad  noilrarapienda  invicare.  Kz  in 
dcfiniendo  ucili  non  refpiciendum  eft,  quid  huic  vel  iUi  ad  tempus  cum 
aliorum  decrimenco  videaturconducere^  fed  quidinuniverfum  &ad 
pcrpecuitacem  cxpediac.  Sic  ponamus  aliquem  ex  peculatu  magnas 
opes  cumulafle.  Huic  ftulcum  videtur  injufte  rapca  refticuendo  ad 
priftinas  forcunse  anguftias  ulcro  {q.^q  revoivere.  Ac  ubi  poftea  prin- 
ceps  deprchenfis  furcis  eas  opes  fifco  adplicueric,  prave  folertcm  col- 
le£lorem  pacibuloaut  carceri  mancipavcric;  credunus hunc  fapicncius 
forcunam  fuam  fundalTc,  quamqui  modicare.innocenccr  parta,  con- 
tentus  efle  maluit  ?  Sic  ncfcio  an  fatius  fuerat  urbi  Romana:  intra  mo- 
dicas&jufte]quacfitasopesfubfifi:ere,  quam  poftquam  orbem  diripu- 
ifiet,  in  fua  vifcera  fsevirc,  &  enervem  truncum  Gouhis,  Vandalisq; 
laccrandum  proftituere.  Scd  nec  ad  reliqua  Carneadis  argumcnca, 
quse  Laciantim  1.  d.  adfert,  operofa  refponfione  opus  cfi:.  Si  quis  enim 
fapiencis  putat,  venditorcm  peflilenciam  sedium  difi^imulare,  ut  eo 
pluris  illas  vendat;  eciam  fapiens  erit  emtor,  qui  numos  adulterinos 
pro  bonis  dcderic,  aut  venditorcm ,  compcrta  fraude,  magno  malo 
madaverit,  Deniq;  an  in  naufragio  robuftior  imbecillioritabulam 
cripercj  in  fuga  faucium  intcgerequo  deturbare  pofiic,  ut  ipfepotius 
quamalcer  feryctur;  alio  loco  crk  difcuticndum.    Id  duntaxatheic 

inonu- 


CAPUT  III.  iry> 

inonuifle  fuffecerit;  quodpernecefHcatemj  animiq;eximminentepe-. 
iriculo  conflernationem  magis  excufatur,  quam  adprobatur,  hauc- 
jquidquam  incommunem  agendi  rcgulamefletrahendum.  2id.d.Autor 
\deprmcip.jujli  &  decori  p.  ll^feqq- 

§.  12.  Idem/^^/d?r  ^^^rw/^>y^/^(2f^«?r/in:hacviajusnaturale 
ihveftigareinflituic.  Principio  pr^fupponit,  De^^m  ejfi^^  mundHm  con- 
dtdilfemJA^lentia ;  dc  quo  nemo  fanus Ikem  movebic.  Addit,  'Emdcm 
wtuusjuflitiA  ^  'ueritatis  exercere  "velle  in  mundi  regimine.  Pf!  ^S-  'v.  ult. 
•Enirpveroprarterquam  quodvix  videaturvcritas&juflitiadiviria  ad 
modum  virtutis  rcde  concipi,  etiam  illud  fatis  manifeftum  efl^  juftitiaf, 
quxDfiotribuitur,  cfrelongealiam  indolem,  quamejus,  qu^mortali- 
JDusefl  invicemexcrcenda;  cum  illa  denotec  modum,  quo  emincn- 
tiflimus  juxta  ac  optimus  Creator  creaturas  imperijintclligentes  mode- 
tatur ;  hsec vero  inrer pares  natura, eidemq;  fummo  domino  fubjedos 
•ocum  habeat.  Juflitiam  porro  tam  divmam,  quara  humanam  eodem 
[nodulometiendameffe,hautquidquam  inde  ftatim  evincicur,  quod 
Ln  facris  liceris  f^pe  ad  exemplum  DEircvocamur.  Luc.  VI.  ^6Mattk 
^,44.  45-. XVIII.  53.  quippe  cum  in  iflis  locis  argumencum  a  minori 

fdmajusdud:umvideacur.  Ex  hifce  poficis  concludic:  Deum  incre- 
ndo  mundo fibijinem  fropofimjfi :  ac  medta  tnfie  haherc  a^titudinem  adfinis 
\onfi'ecutionem :  deniq;  hominem  non  im^une  laturumy  ftdeviat  ab  ilio  ordine, 
^uem  ab  hornint  ohjervari  vult  Veu^  in  confiecuttonefiniSj  qu€mfibi,(j'  ho- 
minipropofiuit ;  ^pr^nmlo  afificiendum^ c^ui  vitam  dr  mores  inftituttjuxta  of- 
dinemaUeofr^ficriptum;  jujiitiamquippe  Bei  mhil  aliud  innuere^quamfce- 
narum  (Jpprizmiorum  lcgittmam  dtftributignew,  Ubi  nefcio  an  ullo  com- 
modo  fenfu  diciqueac,  Deum  fiibi  ^  hominifinem  aliquem  communem 
\onflitutfiJe^  aucordinemillum  homini  conflitutum,  id  ef]:,  obfervatio- 
pem  legis  naturalis  produccre  fincm  mundi  a  Deo  conditi.  Sicutinec 
illa,  qu^fequuntur,  facilequisdigeflerit  j  naturalemin  Deo  necejittatem 
hvmtnibus  imponere  necefiitatemfludij  virtutum,&  fiug^vitiorum.  Ve- 
irumfivelmaximc  iflhasc  omniadarcmus,  ac  cruendo  dein  juri  natu- 
jrali  talia  fubftcrneremus  efFaCa:^2^-f r^;^^  naturafiua  itafiunt  comparata,  ut 
^nem  increationemundi  aVeo  intentum  impediantyillaommajure  naturali 
yrohibitafium:qmfUff£  autemiflius  fiunt  natura^  utftne  ijs  tdemfinis  obtineri 

Z  non 


I7S  LIBRI  n. 

n6np6^itAtt46mmd)urenatui/^dijuntm^sf4td :  noncf um  tamerx  liquido 
&  di/liniflc  incelligcre  datur,  quam  neccilariam  relationem  finguia 
^ris  naruralis  praecepta  adeum  finem  habeant ;  cumilleipfe  finis  non- 
duni  fat  dilucide  fit  dcfignacus.  Sic  v.  g.  operofa  admodum  dedudt- 
©neo;3usfuerit,utintelligam^  finc  bonorc  parcntum  non  poflcobti- 
neri  finem  mundi  conditi;  autfurc<um  eidem  fini  repugnare."  Quin 
nihil  agit,  qui  intragcneraHa  ejusmodi vocabula  hacrec,  nifi  propiorai 
&  magis  diftincfa  principiaadfumferit.  Igitur  intra  tenebras  adhuc 
relinquicfundamentumjuris  naruralis,  qui nihil aliud quam  hoc ingc- 
niinare  novit :  cum  mtmdm  in  ftfientU  fit  ordinatmy  ^  homim  fartes 
agendt  m  hocuniverfo  apgnata  fmt :  orda  ille  necejptrio-hamim  mdicare  dehpi 
quodnamcujm^^  in^agendo  fit  offciunL^ 

%  13.  In  eo  pleriq,-  conveniunt,  jus  naturalc  ex  ipfa  homirris  ra* 
tionc  eruendum,  idcmq,-  adeo  ex  iflius  re£le  fe  habentis  didaminc 
profluere.  Dia  Chryfojlomm  orat.  X.  quse  infcribicur  ^^yi?ri;Af .  vivsxoih 
yjcticrril>am (TsrivT^-)  onmi  ir(^ciicjsov e^ny^t^lTfug»  Mentemhahens Jcies  extemet- 
iffo^  quidtibijit  faciendum,  &  quomodo.  Qup  nominc  ctiamfacrse  liceraB 
eandem  cordibus  hominum  infcriptam  pronunciane.  Ubi  illud  mas- 
nifeftum  judicamus,  etfi  divin^e  literse  liquidius  cognorccndojuri  na- 
turali  plurimam  lucem  adferant ;  illud  tamen  etiam  cicra  iflud  admi- 
niculum  per  vires  rarionis,  homini  abs  Creatore  conceflas,  &  adhucfu^ 
perfticisjpoffe invcfligari,&folidedemonfl:rari.  Quam ad  rem  tame» 
vixneccflariumarbitramurprajfrade  contendcrc,  animis  hominum 
ab  ipfa  nativitatc  congenita,  &:  velut  imprcfla  efle  juris  nacuralis  faltcm 
gcneralia prascepta,  admodum  difl:in£larum,  &a£lualium propofiti- 
onum,  quse  ftarim  atq;  ufus  fermonis  acceflcrit,  citra  ultcriorem  infor- 
mationem aut meditarionem  abs  homine  pofl[intcxprimi.  Hseccnim- 
gratisfingifaciledeprehendet,  qui  curioflus  puerorum  cxinfantiliin^ 
fciriapaulatimemergencium  profedus  accuratius  obfervare  infl:icuci 
ut.  Qu^e  a  plerisq;  nimis  preflc  urgetur  phrafls  Koman.  11.  if.  figurata  . , 
ciT:;  aGnihiMudnotac,  quam  liquidam,  altaq;  mente  repoflam  co'-  • 
gnicioncm,&dequaquis  in  confcientia  fua^  convidus  fic,  undccunq;  [; 
demum  eademanimo  impreflafic.  Sicut  ^m-s^  Jerem.  XVill.  tahulis  i 
mdmm  f^Jc^^pt adk>\imm  peccacaj.ad«alia  uriq; ,  hautquidquam  ab  ipfa  ' 


€APOT    m;  XT^ 

tt^tmiftativltateefafliecognita.  Add.UrAtp.  Sic  qnodetiaminpu» 
cris,&  rudi  vulgo  magna  dcprchenditur  facilitas  ^quum  ab  iniquo 
jdifcerncndi,  idcxadfuctudincprGVenit:  dum  a  teperis  annis,&  fi:a- 
pim  atqj  ufum  al^uem  rationis  exferunt^  vident  bona  probari,  mala 
Improbads  &illalaudem,  ha^cpoenam  fequi.  Quorum  qyotidianuni 
ibxcrcitium^&totiusvitse  communis  compages  ad  i/tum  modum  di« 
feefta,  ita  animos  difponit,  utpaucisdubicarefubeat,  an  alitcr  iflafieri 
poflfinc.  Verumfiquisaccuratiusifta  coeperit  expendercj  deprchcn- 
det,  mukarum  rcrum  rationes  rcdderc  oppido  quam  difficilc  cfle,  qu« 
a  vulgo  tamen  expedite,  &  citra  hasfitadonera  obcuntur.  Exempli 
\ozoAuth(frdeprifictp.jpJii  c^  decori  afFerc :  [iqmfiam  infMrto  defrehenfiis 
Tit,  omnts  multitudo  ammo  c^  virihm  annititur  furem  com^rehendere :  Jl 
^fieitem  q-uispam  irafeTcitm  homicidium  fer^etraverit^  omnesejm  Itherta- 
temoptanf,nullt^faltcmoperam  fuam  Itbenter  ad  illum  caftendum  commo- 
Ut.  Rationem  vulgus  ignorat  j  quse  h^c  eft,  quta  flu^^ericuli  cuivis 
xfure,  qui  cujt^vts jortunas  rapere  mtendit,  quam  a  tali  homictda^  qui  m 
^umtdntumexcandmti  aquo  lacefitmfuerat.  Igitur  hoc  fcnfulexna- 
bralisnobisdidamenredl^e  rationis  aflcritur,  quod  intelleduihuma- 
InOeafitfacultas,  ucex  contcmplatione  conditionis  human^e  liquido 
ijpcrfpicere  polTic,  ad  normam  cjus  legis  fibi  necefiario  vivendum :  fi- 
imutq;invcfl:igare  principium,  exquo  ejusdempra?ceprafolide&  pla- 
ijie demonflrari  queanc.  Keq;  obflat,  quod  qua  ratione  prsecepta  le-= 
•^is  naturalis  arcificiofe  demonftrentur,  a  plurimisignoretur,  autnon 
tapiatur ;  ac  pleriq,  ex  adfuetudine,  aut  vit^  conimunis  cenore legem 
barura;  addifcere  &  obfervare  fbleant.  Nam  &  ab  artificibus  quotidie 
irnultacxerccrividcmus  ex  imitatione,  autper  inftrumentorum  com- 
Ipendiay  quorum  demonftrationem  ipfi  quidem  ignoranc,neq;  minus 
jtamen  iflalBathematica  inventa  vocari  queunt ,  folidiflima  ratione 
tubnixa.  Ex  hifteetiam  liquet,  unde  reditudo  rationis  circa  eruen- 
ijdum  jus  natursB  fit  mecienda;  feuunde  confler,  an  didamen  aliquod 
|re£ta:,  an  vcro  pra^^rae  rationis  fit.  Nimirum  illa  redse  func  racionis  di- 
jftaminaj,  quajexprjmis  &  veris  principiis  per  bonam  confcquentiam 
deducuntur.  Contra  prav^  rationis  didamen  cfT:,  ubiquis  velfalfa 
principia ponit^  vel  pcr ctffv7it,oy(Ti^v  falfas  conclufiones  format,    Ouo 

Z  2  obfer^ 


m  LIBRIIL 

obfcrvatonone/lampliusmetiis,  ne  quis  cerebri  fui  male  purgati  de- 
liria,  aucincomporicam  animi  cupidinemprolegenaturali  vcndicare 
pollit.  Nam  nequidquam  adracionemprovocatj  qui  aflerta  fua  ex 
legidmis  principiis  demonflrare  nequic.  Qui  autem  per  ingenij  he* 
becadincm  demonftrationes  nedereignorat,  valde  impudens  cft,  fi 
fui  cerebri  di6latis,  quatenus  a  receptis  (ententiis  abeunr,  aliquid  tribu- 
endumpoflulaverit.  Sed  &  indolem  demonilrationum  incelligenti- 
bus  facilepatet,  principianonfoiumnecefTario  vera,_&primaeflede- 
bere,fedenampropria,  &velut  domeftica  huicdifciplinse,  dequaan- 
quiricur,&itaperfpicua>utanimus,  percepta  ex  illis  aflertionis  caufa, 
placide  adquiefcat,  nec,  ulterioribus  probationibus  Lmmineat  Con- 
traquairLlegem  gcnuinaf  cd^  rationis  didlamina  eUciendi  impegcrunt 
nonfolumilli>quorumfundamenta  juris  naturalis  hadenus  difcuiH- 
mus;  fed  &  qui  credunt,  fufficiens  felegijs  naturalis  fundamentum 
conflicuifle,fidicanti  honeflatemnaturAlem  confiflere  in  concordia  ratio- 
msX^adpetitm^  c^jm  honefiatisnor?nafit  excellentia^  dignitm  humam 
n.atura^^_finis  ille  nobUifstmm  jpropter  quem  videmur  a  naturainuniverfi 
hujmpoffifiioncm immifii.  Nam  fi velmaxime  ficargumenter ;  hjEC  adio 
congruit  cum  excellentia  &  dignitate  hominis,  ergo  efl:  honcfl:a,&  ideo 
facienda ;  nondum adeptus  fum  Hquidam  &  diftindam  fcientiam,  cui 
mens  mea.  firmiter  queat  adquiefcere;  fed  in  obfcuro  adhuc  efl:,  in 
quonam illa  cxcellcntia  conflflat,  &  quse  caufa  fit,  cur  ea  homini  com- 
pecat.  Sicuciflquisfacerdoci  dicat;  nondecetteinganeis&propinis 
Volutari,  quiahoc  repugnac  dignitati  facerdotis;  verum  quidem  di- 
cit,  fed  non  ideoulcimam  racionem,  &poft  quam  dubio  non  ampli- 
uslocus fit,  fyi^\:Q{^it.Con?.Rachelimprolegom.ad offic.Cicer.  §.  ^g.  y^^^. 
Cseterum  quanquam  non  cujusvis  fit,  legeni  naturale  arciflciofa  dcdu- 
dlione^ex  principio  fuo  eruere ;  m.  tamen  omnibus  hominibus,  ufu  rati^ 
onisgaudentibus,  illa  cognita  dici  poffit,  fuflicitj  quod  faltem  medio- 
cria  ingeniaeamdemonftrationemfibi  ab  aliis  propoficam  capere,& 
cjusdem  vcritatem,  collata  natur^  fuae  condicione,  liquido  perfpicerc 
queanc.  Vulgo  autem,  quodlegem  narucseex  popolari  informatio- 
ne,  ufuq,-  publico  haurire  folec,  adejusdem  cercitudinem  faciseffede- 
becaucoricas  fuperiorwiijqui illud in civicatibus  excrceri curanc;  & 

quod 


CAFUTIIL  181 

qiiod  ipfi  rationes  probabiles  derintjquibus  ejusdem  A^eritaslabefada- 
fi,  aucconvellipofriti  &  quodprEefentem  ipfius  utilitatem  quotidie 
ideprehendit.    Pro  facili  quoq;  cognitionc  ejus,  quod  jus  naturale  di- 
\ddt2Xi  Hobbefde Cive c^.  %2<S.  S>c  Leviath.c.i^.  liancce  regulamcom- 
'mendatj  utcumquis  dubitetj  id  quod  fa^iurtk  in  altet^um  fit:,jure naturMi 
faB-urmfit,  necne^ ^utet  fe  effe in illim alterim loco.     Hoc modo enimubi 
amor  proprius,  &  perturbationes,qua?  unamlancispartem  vehemen- 
ter  premcbant,  velutin  altera  lancem  translatse  fuerint,  quo  ratio  ver- 
gat  facile  adparitur  um.    Quae  regula  ab  ipfo  Salvatore  noilro  confir- 
matur  Matth.  VII.  ll.Mofchm  Idyll.  V.  giey^-ie  r^g  CpiXsovJa/;,  h'  vjv  (piXinfi,  (pi- 
Kfi<Be.    Diligite  amantesy  utfiametis  redamemmi.     Ariftoteles  apii  d  Dioge- 
??^»/ Z.^ w;2/;»j  rogatus  erga  amicos  quales  efle  debeamus,  dixit :  c^g  «V 
ev^oufji^sQa.  dvl^g  tjfnv  w^gCpsps^B^.  quales  eos efganos  effeoftammA. I.  &  1. ult. 
D. qmdquisjuris in alterum..    Seneca de Ira \.:^.Eo loco nos conflituamm^ quo 
illtefty  cuiirafemur.nunc facit  iracundosiniquanoflri^fiimatio:,  ^quczfa- 
cere  vellemmj^atinolumus,.    Eam  tamenregulam  sharrok  de  officijs  fec. 
Jus  Natura  c.  2.  n.  IL  eo  nomine  umverfalem  non  cenfef,  quod  alias 
judici  dc  latronibuscalculura  laturo^  illi  fmt  abrolvendi,  quod  fme  du- 
bioiflehorum  locopofitus  vitam  fibi  donarifit  optaturus;  autquod 
cuivisindigenti,  quantum  pctierit,  dandumfit,  quiaipfeindigenshoc 
velim ;  aut  quod  fervo  meo calceos  purgare  debeam,  quia  hoc, ut mi-= 
hi  faciat^  ab  ipfo  poftulare  foleo,.    Enimvero  facile  fibi  confiabit  ifl- 
h^cregulajfi  obfervetur;  non  unam  duntaxat^  fed  utramq;  fimul 
kncem  efleconfiderandam;  feu  non  id  folum  expendendum,  quid 
mihiplaceat,  fedetiam  qujealteriobhgatioautneceflitas  mcumbat,& 
quid  ego,  falvo  utrinq;  ofKcio,  ab  altero  pofl:uIarequeam.    Fatemur" 
tamen  idpr^eceptumprofundamentaliaxiomatelcgis  narurahs  habe- 
rinon  pofTccum  fitconfedarium  ilhus  legis  de  jequaHter  habendis 
nobifcum  ahishominibus,  adeoq';  a  priori  demonftrari  queat... 

§.  14.  NobisnuIlaviapropiorvidctur,&magisadpofita,  adin- 
Vefligandum  jus  naturalc,  quam  ipfam  hominis  naturam,  conditio- 
nemq;,  &  inclinationes  accuratius  contemplari.  Sivc  enim  adpro- 
movendam  ipfius  felicitatem,  fiveadcoercendamejusde  maHtiam,  in" 
j  propnum  exitium  erupcuramj.Iex  illa  homini  efl  impofita 5  non  fcH- 

Z  3  cius 


tSt  LIBRI  E 

duseadeitiadciircecitf,  qmm  pcrfpcdo,  qua  ipfe  fubfidio,  qua  frena 
opus  habeat.  Id  igicur  primo  homo  habec  commune  cum  omnibus 
animanribus,  queisfenfus  fui  ineft,  uc  reipfum  quam  maxime  amec, 
feipfum  ftudeac  omnibus  modis  confervare,  qu^  bona  fibi  videncur 
nicacur  adquirerc,  mala  repeliere.  Eciftcquidcm  cujushbec  crga  {c-, 
ipfum  amor  regularicer  cam  vaUdusefl:,  ut  qujevis  inchnacio  erga 
quemvis  ahuni  hominern  ipii  ccdac.  Equidem  videntur  quandoqj 
ahqui  ccneriore  adfe£lu  ahos  ampledi,  quam  feipfos:  acmagis  ifto- 
rumbonis,  quampropriisgaudere,  magisq;eorundcmmaiis,  quam 
ruis  in dolefcere.  Sicuci  CarthejiM^  de  falmmbm  c.  82.  ait ;  amovi  quo  fef' 
ffir  bmm  farcmmfaos  liberos,  adeo purrn  eftyUt mhilahi  jjfis  cmfequt  cfip- 
ati  nec  eos  aliter  fojiidere  veltt ,  qnamjam  hahet  \  veliilts  jungt  arBiiu, 
quamjameji;  fedeos confideranstanquamaUos fei^foSi  qudirit eorum  h$mm 
tit fuumfroprmm  -y  quinetiam  majort  cum  cura,  utpote  cnm  concifiat  fe  ^ 
ilbs  unumtotumconftituerei  cujus  melior  fars  iffe  non fit j  fafe eorum  utili- 
tatemfuA  ff^fert,  nec  metutt  fe  ferdere^  ut  eos  fervet.  vid.  2.  Samuel 
XVIII.  33. Enimvero  pr^cerquam  quodhocnon  fic  perpetuum,  eciam 
idcofsepemala  hberorum  in  fe  cransiaca  vellenc  parentes,  quod  crc- 
dunc,  'k£z  mchus  ea  fuftinere ,  quam  iftos  pofle;  auc  quod  illorum 
secas  vita  fit  dignior.  Sic  &  bonis  liberorum  tantopere  afficiuntur  pa- 
rentes,  quod  glorise  fibi  efle  judicent,  tales  genuifle.  vid.  Luc.  XI.  zy, 
^ui  tanti  talemgenuerefaremes.  VirgiL  Ej\.  I.  Sicut  vicc  verfa  Epami- 
nondascorum,quaeipfieveniflent  bona  atqjcommoda,  omniumhoc 
fibi  ajebataccidiflc  jucundifl[imum,quod  utroq;  parente  vivence  La-> 
ccdxmonios  ad  Leudra  viciflec.  Plutarch.  Afofhth.  Sed  &  mulcos  pro 
aliis  fac  sequo  animo  morccm  oppeciifle  conftac,  quos  pecuhari  aflcdu 
profcqvutifunC:,autquibus  fefc  pcnitus  devoverunc.  Quibuscum  ita. 
fefe  jun£los  atq;  unitos  inteUigunt,  tanquam  minorempartemtotius, 
eoqjfcmaluntperderCjUtaiterum-tanquam  majorem  partcm  confer- 
Vta.  v\6..Carthef.<i.\.z.$'^.  DcSolduriis Cd/ardebeiloGal/ifo.l.^.  Qua- 
les  devotiones  adhucapud  Japonenfes  frequcntari  teflacur  Franc  Caf" 
ron.  indefirift.  Jafom^c.y.  Verum  tahbus  jadlantia  fidei  &  aflTcdhi», 
atqj^inde  orta  gloria  ante  omnia  habecur,  quxq;  adeo  ipfa  vita  bcne 
cmi  judicacur.    NonnulU  quoq;  per  impacienciam  vicam  projiciunt, 

tanquam 


CAPOT    Ht  •  tB3 

ranquam  fibi  deinceps  'accrbi/!iniam  futuram  cxtifK^oco,  in"quo0- 
^nnem  fuam  fpem  collocaranc.  Sane  quicquid  pro  aliis  homo ifacic, 
iiii  nunquam  oblivifcitur  >  &  communem  hominum  affc^tum  bene 
I  cxpreflic  Saranas  apud  ^ohm  IL4,  Prsecer  hunc  amorem  fuij  ftudi- 
umqi  feipfum  omnibus  modis  confervandi,  depFehenditur  quoq^  m 
bomine  fummaimbccillicas,  acq;naturaH5  indigentiaj  uc  fi  homo  fo- 
lus  absq^  uUo  auxilioj  per  alios  homines  acccdencc,  inhoc  orbedefti»- 
tucus  concipiacur,  vica  ipfi  in  poenam  data  videri  poflir.  Manifcflium 
quoqiefl,  poftdivinumNumenhomini  non  plus  fubfidij,  acg;  fpla- 
dj  pofle  accedere,  quam  ab<ehis  hominibus.  Quicamen  iidemnon 
Iminus  inviccm  nocumcnci  &  moleftiae  inferre  pofTunc,  &  fafpe  volunt, 
Ivclinfliganteprava  hbidine,  vel  fubigencc  neccflitatc  feipfos  concra 
^horum  noxas  dcfendcndi.  Quas  omnia  quocidie  in  oculosnoftro^ 
Incurrunc,  &  fupra  cap..i.  1. 2.  lacius  func  dcdudla-?. 

§.  i^.  Exhifcepofitisfacile  efl  f undamencum  legis  naturahs  in^ 
venirc.  Sciliccc  manifeflo  adparcc,-  hominem  effe  animal  fui  confer- 
ivandi  fludiofiflimum,  per  fe  egenum,  fincfui  fimilium  auxilio  fervari 
jincpcum,  ad  mucua  commoda  promovenda  maximeidoncum ;  idem 
Eamenfspemaliciofum,  peculans,  &  facile  irritabile,  acadnoxamin- 
ferendaj-n  promcum,  ac  validum.  Ejusniodi  animali ,  uc  falvum  flt, 
'neceflarium  cft,  uc  fic  fociabile,  id  cfl,  uc  conjungi  cum  fui  fimilibus 
velic,  &adverfusillosica  fc  gcrac,  ut  neifli  anfam  accipiant  eum  las- 
dendi,  fed  pocius  racionem  habeanc  ejufdemcommoda  fcrvandi,  aur 
promovendi.     JamhlichM^  ffotrept.  c.20.  avv(£^?i\oiq  HvafdvSpooTry^ift^^ 

^<TJ/?..  Ut  hominesfmuh.  cjr  tarnen  (ine  lege  njiuanty  fien  non  foteft.  to' 
enimpaBo  majm  ipfis  dammm  inferetur,  quamfi  quis ^figilUtim  vitam  in- 
fiitu&fet.  Indc  fundam.encalis  lcx  nacurse  iflhsce  eric;  euilibet  homim» 
quantummfe,  colendam  ^  confervandam  elJe  pacijicam  adverfm  aliosfocia" 
litatem,  Ex  quo  confequicur,  quia  qui  obligatad  finem,  fimul  obli- 
gare  incelligicur  ad  mcdia,  fine  quibus  finis  non  poccfl  obcineri ;  omniay 
qu£  adiftamfeciaUtatem  neceffario  faciunt  ^  jurc  naiurait  fracepta ,  cfu£ 
eandem  turbant  aut  abrumpunt,  veti  ta  inteiligi.  Iflhanc  viam  eruendo 
jurinacurali non planiffimanxfoium cflc pacec j  fed  &  eandcm maxi=^ 


m^  LIBRI    II 

mcgenumam,&propriam  pleriqjrapientummagnoconfcnru  agno- 
fcunt.  Muka  teflimonia  accumularc  opus  non  e/t.  Inflar  omnium 
fotcileah  il[udSe;^cc£  de  hemfic.  LIV.  c.Ig.  ^io  alto  tutljummjquam 
quodmutuismvamHr  ofjicijs?  hocunoinjiru^wr  vitai  contrag^  mcurfioncs 
fuhitas  munitior  efl,  henejiciorum  commercw.  Fac  nosfingulos :  qmdfiimm  ? 
fr^d^  animatium  (^  'vi&-m^y  ac  imhesillipmm  ^  facillimm fingvis.-  Hq^ 
minem  imhellia  cingit :  nudum  &  infirmumf(>cletas  munit.  Buas  res  deditj 
quAitlmn  ohnoxium  validtfiimum  facerent^  rationem&  focietatem.  Ita^ 
quivar effe nuBfojfet y  fi  feduceretur^  terumfotitur.  Societas  iili  dominmm 
smnium^animalium  dedit,  H£C  morhorun^im^etus  arcuit^feneciuti  admi- 
niculaprof^exit 3  folatia  contra  dolores  dedit.  Hdnctollc ;  ^  umtatem  ge- 
nerishumanh  (ff^^t  vitafufttnetur,fcindes,  Quanquam  &  aliae  accedant 
caufse,  licct  minus  principales,  aut  argumenca  focialis  in  hominc 
naturse;  puta,  quod  n ihilperpetna folitudine homini fit triHius  ,•  quod 
inutilisaUas  foret  hngua,  nobiUlllmum  inflrumentum,  pcr  quam  fo- 
lus  homo  pr^  casteris  animantibus  animi  fcnfa  articulato  fono  potefl 
exprimere;  (vid.  ^^intilianm  InJiit^Orat.l.T..  c.i<S.)  quod  optimus 
quisq;  pr^ciare  agcndointer  aUosfefc  oflentare  quam.  maximegau- 
deat.  Sicuti  &  inter  fecundarias  duncaxat  rationes  fociaUtatis  iiaben^ 
dum  eft,  quod  tradit  Cicero  offic.  1. 1.  ^^uodfiomma  mhtSj  qu^  ad  viBum 
cultumff^fertinent)  quafivirgula  divma^ut  ajunt^fu^pedttarentur,  tum  opi- 
moquisa,mgenio3  negotiis  omnihus omifitSj  totumfe  m  cognitwne  ^  fiientia 
collocaret.  K(on  efi  ita,  nam  ^folitudinem  fugeret,  ^fociumfiudij  quare* 
retytumdocere^  tfm  dfcerevellei,  tum  audtre-^  tum  dicere.  Eodem  per- 
dnec  quod  idem  OfHcX.  ^.dicit :  Magis  eft  fecundum  naturam,  fro  onmibm 
gentihuS)  fifi'eripof^itj  confervandis  autjuvandis  maximos  lahoresmolefii- 
as^fufttfetey  imitantem Herculem  illum,  quem  hominum  famaheneficlorurn  -, 
memor  inconcilio  coelefliumcollocavitj  qua?n  vivere  infelitudine ,  non  mod<fH\ 
fineullis  molefiiis,fedetiam  in  maximis  voluftatihm  ahundantem  omr^ihui 
copiis,  utexcellas  etiampulcritudme  (^  virihm.  ^uccircd  optimo  quis£  ^ 
Jplendidifiimo  ingenio  longe  illam  vitam  huic  antepomt.  Illud  autem  £/^- 
dem  in  Lalw  ad  peculiarem  amicitiam  magis,  quam  communem  iilam 
fbciaiitatemfjDedlat:  Anaturapotimy  quam  ah  imhecillitate  crta  amicitid 
£/?,  d^fectetas.^adplicationemagis  ammi,quamco^ltafionC^quantumilU  res 
ntilftatis  efict  hahititra^,  %  l^^ 


CAPOT IIL  laf 

§.  1(5".  Confideremiis  jain,  an  cum  hifcepugnent,  quae  tradun- 
ar  ab  Hohbefio de  Crue  c.  i.  §.  2.    Cujus  quid em  mens  a  quibusdam  eru- 
litis  nimis  quam  fmiflre  fuit  accepta,  quafi  is  docerets  natura  mter\ 
ommes  non  [ocietatem^  jed  dtfmdiam  mJlitutAm  ejfi:  cx  quoconiequi 
redunt,  ut  ommsfoaetas hnmana  contra  natur^  fnerit  tnftitutum.  conf.' 
onrmg.  de  civiU  frudentia  C.I4,  infine,     Quod  perinde'  eft,  ac  fi  dice- 
;m :  nulli bominiper naturam adlu  loquela connafcitur,  crgo omnis 
^quela,  quae  addifcitur,  efl  concra  naturse  inftitucum.    Aut,  omnes 
omines  pernaturam  parvuli  in  lucem  producuntur,ergout  illi  ado- 
;fcant  contra  naturam  eft.    Equidem  prima fronce  Hohhefij  do£trina 
iitis  paradoxa  videtur,  prasfercim  ubiquisambiguitatemvocabuli;?^^- 
W  non  accurate  atcenderic.  Ne  quis  tamenper  eandeminerroreiii 
lucacur,  primo  obfervandum  fucric:  amorem  proprium,  &:  fociali- 
i[cem  haucquidquamfibimvicemopponidebere;  fedpotiusitatem- 
jerandas  eas  inchnaciones ,  uc  ne  per  iilum  haec  perturbetur  aut  cver- 
icur^   Iftud  cemperamencum  ubi  per  enormem  Hbidinemfuerit  ab- 
;(iptum,  &  quisq;fuum  commodum  qua^rere  inftituat  cum  l^fione 
liorum,  enafcicur^quicquid  eft  curbarum,  quo  genus  mortalium  in- 
icem  coliidicur,    Oii2eutdecHnentur,ipfafalutis  propriaecura  jubec 
Dcialicacis  leges  obfervari,  quippe  cumilla  cicra  hanc  firma  fubfi- 
■  erenequeat.     Quod autemcx fola  propri^  fakitis  cura  Uohhefmlz- 
es  naturales  fat  arguce  deduxic;  circaeam  demonftracioneminicio 
Inotandum;  id  quidem  liquido  ex  illa  conftarC:,  faluci  hominum 
i  cpcdire,ucab  hominibus  juxtaiftarationis  di£lamina  vita  agatur.Non 
imcn  ftatim  ita  concludi  pofle ;  jus  eft  homini  ifta  media  ad  fui  con- 
;rvationem  adhibcre;  ergo  &  ad  eadem  obfervanda  veluc  ex  lege 
i  iqua  tenetur.    Inde  ut  illa  rationis  di£lamina  vimlegumaccipiant, 
mnino  ex  aho  principio  eft deducendum.    Dcinde  id  quoq,-  cavcn- 
umvehementer  cft,  nc  quis  inde  concludat ;  ubi  quis  falutemfuam 
ituto  collocafle  fibi  vifusfuerit;,  noneflequodaliorum  rationemha- 
eat;  autilHjpro  lubicu  pofl"e  infultari,  qui  ad  falutem  mcam  nihii 
i  onfcrt,  vel  eidem  laedenda2.non  fatis  habet  virium.    Nam  ctiam  idco 
jbimalfociabile  hominemdiximus,  quod  homines  mutuacommo- 
'a,magisquamullum  aliorumanimantium,promoV€re  idoncifmc» 

Aa  laio 


i^S  ^  LIBR!    K 

Imofivelmaximeabaliquoneq;  boniquid^necf;  maliirime  proficirci 

pofHc,  nihilqi  in  fe  is  habeat, quod  vel  metuam,vel  defiderem ;  camen  5e 

hunccanquamcognacum  &^qualemhaberinaEura  vuk.    Quaf  eciam 

fola  racioy  {i-caetcrae  deftccrenc,  ad  amioam  focieEacem  colendam  hu- 

mano  generi  rufficic    Unde  fi  forec  populus  aliquis,  incernam  incer  fe 

pacem  &  iul1:iciamcolcns,candsq;  pollens  viribus,ucreliquis  omnibus 

queac  eife  formidabilis;  adeoq;  ab  aliis  laidendis  haucqujdquam  iilo 

inecu  reprimacor,  neforsfuain  ipfum  exempla  recidanc :  &iscamen 

populus  in  alios  imbecilliores  pro  lubicu  graflarecur,  agereC;,  raperet, 

occiderec,  infervicucem  abflraherec  alios,  prouc  fibi  expedire  judica- 

TeCj  uciqi  abhoc  direde  jus  nacurae  violari  dicemus,      Ec  poterac  ca* 

fnen  iftc,  (quod  fupponimus^jfe  confervare  ^  eriamfi  nullum  fors 

ius  advcrfus  alios  adhiberet-..    Sicuri  nemo  lacronum  vicam  ideo 

probavericquod  parriculam  aliquam  ju/licias  incer  fe  exerceanr,  & 

ouasdamlegesobftrvenc:  quodq;  ipforum  princeps  xqualicer  prse- 

damdi/lribuac,  &  quieorumcuiquam,  qui  una  lacrocinancur,  furatUF 

aliquid,  aucclam  eripic,  fibineiniacrocinio  quidem  relinquac  locum; 

vid.  Cifgro  off.  II.    Acq;  hoc  eo  diligcncius  obfcrvandum  eft,  quolf. 

quidius  adparec,  ad  violandum  jus  nacuras  pr^flanciriimum  quemq; 

induciiilaperfuafionc;  ipfumfibi{lif?icere,falucifuae  jam  abundepro- 

fpedum;  noneflequod  adverfus  reliquos  pacificum  &amicum  Me 

«xhibeat.    Ds  cseccro  uci  cura  propriae  falucis  curam  focialitacis  non 

cxcludit,  ica  ilbm  cum  hac  optime  flarc  poffe  vci  ex  Salvacoris  no- 

Hri  dido  adparec,  ubi  jubec  nospr^xi?mm  diligere^fieut  ms  iffos.  Chry- 

iippus  apud  CicermemOJj.'^.  ,^m fladium  currity  eniti^  comendere  de- 

het^  quammaxir^foptiUt  vimat  f/upplamdre  emfh  quimm  certet,  aut 

mam  defclkre  milamodo  dehet.    Sicm  'vitafihi  qtiemj^  peterejquod^erti- 

neat  adufiimi  mnifiiqumnef^:  aherifmTipe/ejmmnefi,. 

§.  ly".  Dcindenonfequicur;,  iingulihomines,quandocerciSCum 
Bommibus  in  parcicularem  fbciecatem  aut  coecum  coeunc,  pcculiarCi 
aliquod  commodum  fpe^^anCy  quod  exinde  fitin  ipfos  rediindatu-: 
r um  ;  igicurnaturahumanainumverfum  non  eftdeflinata  ad  focia- 
iitacem ;  auc  adverfusillum  fbcialis  efl^non  ceneor,  ex  quo  fingularc; 
aliquod  «molumennjm  miiii  non  profpicio.    Nam  hoc  fane  in  apef co 


I  ,         CAPUT  m.  t$r 

eft,  quod  ccrd  hohiines  in  certam  fociecatis  fpecicm  coalelcant,  id  pro- 
j  venirevel  expeculiari  ingeniorum,  aut  aliarum  qualitatum  corgiu- 
1  entia,  vcl  quodfincm  aliquem  fingularem  magis  apud  hos,  quamillos 
obtinere  fepofleputent.  Prseterquam  tamen  quod  reguJanter  nulli 
'  homini  conveniac,  ut  in  nulla  particulari  focietate  vivat,  intereos 
quoq;,  quinonaUoquahumanitatisvinculoconncd:untur,  communis 
illa  fociahtas,  &  pax  comiter  coienda  /  quse  in  eo  fere  confi/lit^  ut  la^- 
iionibus  injuftis  abftineatur,  &quantu  per  artflioreshcetobhgaticncs^ 
I  commoda  &  bona  invicem  promoveantur,  &  communicentur. 
!  §.  ig.  Undefaciieadparet,quidrcfpondendum  iitadiflamob- 

I  je^lionem;  fihom^ amaret homintm  naturaliter^i.e.Ht  hommem,  mlUra- 
I  tie  reddifcjfet)  quare  unmquisg^urmmquem^nonaque amaret ,  utdqueho- 
!  minem ;  aut  cur  eos Jrequentaret  fotia^y  in  quorum  foeietatefthifra  c£teris 
\honordefertur>  aut  utilitas.  Scihcet  confunditur  heic  communis  illa 
fociaUtas  cum  pecuharibus  &  ardioribus  focietatibus ;  communis 
lamor  curaillo,  qui  expecuUaribus  caufis  provenit.  Namrevera  ad 
\  communcm  iftum  amorem  nuUa  aha  rcquiritur  ratio,  quam  quod 
quishomo  fit.  Natura  quippe  ob  caufas  fupra  didasreveragencra- 
|lem  ahquamamiciriam  inter  omnes  homines  conftituit,  abs  qua  ne-= 
!  mo  efl  excludendus,  nifi  per  immania  fcelera  fefc  eadem  indignum 
1  reddiderit.  iMcianus  in  Amoribus :  ^  iia]a.  imlQj  Toiq  &X6yii<,  ^mig  Tclgfxovyt- , 
!  f  H$  2^Tf i^cuf  acfisvi^oi^,  dT^oi  vrag  (p^Xsiuipoi}  Koivcovia  av^vyhnc,  noioo  rd  tb 
I  ayt.^a,  <tvv ciT^^Aoi?  yty^fisSxi  f(^  rd hc^spri  K^Cpon^  (^sf  d>kriKm,  "^n  Ut 
[brutaanimantiafolitarias  converfationes  amamu^jfed amtca  qtiodammodo 
\Jocietate  conjuncti:,  ^  fiaviora  mutua  hona^  adverfa  lcv  iora  dmmm :  ac 
j  'volupates mternos communicantcs majori kt itia affctmur.  SicDi^  Chryfo- 
\fiomm  orat.  Xll.dicit^  Jovem^iAtoi'  (^eTo.^^.Tevcognominatum,  quod 
\omneshommes congreget.velit ^  mterfe effe amicos.npMumautem  ullm  ho- 
\fiem  aut  immicum,  ^svm  autem,  quodne  hojpites  quidcm  oprteat  ncgltgere^ 
I  {Lri  j  dy^it^iov  tiy^cB^  avlpoTray  firi^ha.  nej^ exterum  exiftimare  ullum  homi- 
j  nem.  Enirnvcro  ad  communcm  iham  amicitiam  complura  accedunt, 
|obqu«majoriquisamorisgraduhunc,  quam  illum  profequitur ;  pu- 
I  ra,  quod  major  fit  ingeniorum  inter  ipfos  circa  pcculiares  indinationes 
'  congruentia ,  quod  hic  magis  idoneus  fit,  quam  alterj  aut  proclivis  ad 

Aa  2  commo« 


m  LIBRI     IL 

commoda  ejus  promovenda;  autquodpropius  ipforum  originesdi- 
{lenc.    Gaecerum  ideo  libentius  eos  frequentac  homo,  in  quorum  Cocu 
ecace  ipfi  potius;,  quamakeri  deferturhonor  &  utilitas;  quod  quisq; 
commoda  fua  nacuraliter  non  pofHt  non  amare,  fiquidem  ea  re£lc 
jeflimare  norit.    Id  quod  hautquaquam  natur^  hominum  fociabili 
repugnac,  modo  harmonia  focietatis  per  iftum  amorem  non  turbe- 
tur.     Neqi  enim  ideo  fociabiles nos  efle  natura  jufTit ,  ut  noflri  curam 
negligeremus.     Quin  idco  fociabihtas  hominibus  cohtur,  ut  per  mu-. 
cuamauxih)  acqibonoruminter  plurescommunicationem  noflris  bo- 
nis  eo  commodius  poflemus  profpicere.     Ac  hcet  quis,  dum  focietaci 
ahcui  pecuhari  fefc  adjungic,  primario  fuum,  fecundario  fociorum 
commodum,  quacenus  iUud  cicra  hos  obcinerinequir,  ob  oculos  ha- 
beac:  id  camen  non  obflat,  quo  minus  ceneacur  ica  ftudere  proprio 
commodo,.  ne  commodum fociecacis  l^dacur,  finguhsve  membris  in- 
juria'^inferacur ;  autincerdum,  pofthabito  proprio  commodo^  bonum 
fociecatis  curare.    Etnihil  ad  rem  facit,  quod  adfertur,  originem  ma* 
gnarum&  diuturnarum  focietacum:,  id  efl,  civitatum  non  amutua. 
hominum  benevolentia ,  fed  a  mutuo  metu  exticiffe;  vocabulo  hoc 
pro|  quohbec  profpedlu  ac  prsecaucione  fucuri  mali  fumco.     Nam  prse* 
terquamquodnondeoriginecivihs  focietatis,  fed  de  comrnuni  foci* 
ahtate  agatur;etiam  iUud  vel  maxime  nacur^e  humancC  conditioni  con- 
gruit,  utcum  fmguh  autpauciiniurijs  futuri  effenc  obnoxij  eorum,  qui 
GLcraahum  quemcunqvrefpedum  commodis  fuis  imminent,  plures  in- 
ter  fe  uniti  adverfus  ifta  mala  fe  munirent„.    Nec  id  requiritur  ad  hoc,, 
ut-focietas  ahqua  naturse  congrua  dicatur,ex  foia  benevofcntia  mu-. 
tua  coaluifle..    Qu^  tamen  neq;  in  civicacibus  conflicuendis  penitus 
abcfti  quippe  cum  iih  falcem^  qui  prima  velut  fundamenca  illarum 
ponunt,  pleriq,-mutuabencvolentiainvicemyungantur,  ecfi  fors  alij 
deincepscx  mecu  his  flfe  affociare  compellancur.  Verum  demecu,  ci- 
vitacumvelutcoagulo,  necnondeiftadifceptacione,  an  homo  nacu- 
ra  fit  <^a)ou7rvAi%KSv  infra  fufius  agetur^  quando  deorigine  civitatumi. 
crit  inquircndum_5.  ^ 

§.  Ip.  Cxterumifthocprincipiumdeducendijurisnaairalisno» 
genuinum  folum  &  manifeflum  >  fed  6c  fui^ciens  acq;  ad^equatum 

cflc 


CAPUT    III.  tsp 

ellearbitramurhadenus,  ut  non  Tit  ullum  prjeceptum  juris  naturalis, 

alios  homines  fpedans,  cujus  racio  non  ulcimo  cxinde  pecacur.    Ecfi , 

^uod  mox  o/lendemus,  ut  ifla  rationis  di£l:amina  obtincanc  vim  le- 

gum,  neceflumficpr^fupponere,  DEUMefle,  &  peripfius  providenci- 

amcumomnia,cuminprimisgenus  humanum  gubernari.  'Ncqicnim 

adftipularipoflrumusC7r^^/<?qui  tnfrolegomems  aucumac^  jura  nacuraHa 

locum  aliquemhabituray  etiamftdaremm^quodfmefummofcele-^e  darinequit^ 

*}on  e(Je  Ueum,  aut  non  curan  ab  eo  negotia  humana.     Nam  fr vel  maxime 

^uisimpiamiflam,.  &abrurdam  hypothefm  fingerec,  acgcnus  huma- 

aum  ex  fe  fcihcecorrumconciperec^  iflatamcn  racionis  diaaca  tunc 

luilo  modo  pofrenthaberc  vimlegis,  quippc  qu^  necefrario  fuperio- 

•emponic.    Y^^diQCicero  denaturadcorA.i.  At^haut fciompetatead^ 

verfm  deosfihUta.fides  etiamy  &focietas  humamgencriSy  (^una  excellen' 

iftmajultitiatollattir.     Ecfiforcafle  poffent  obfervari  intuicu  ucihcacis, 

icuci  qu^  a  medicis  regenda:^  vahcudmi  pr^fcribuntur.    Videtur  au- 

zmGrotij  fencenria  exprefli  ex  iWQM.Antomm  1.  VI.  §.44.  Si de  nuUa  fe 

}ofira  conftlia  Dtf  incunt,  quodtamcn  impum  eft  credere  \  qmdni  egomet  mi. 

f  canfulam  f  Mihi  autemdeliberatio  comfetit  de  eo,  quodconducat  mihi.  Con^ 

imtverounicm.^y  quod  eft  conftitutiom  dr  natura  i^fim  confentaneum, 

\orro natura  mea: rationali^  ^  civtlts  efly  ctvttas^  patria,  qua  Antoninu^^ 

ioma;  quahomo,  mundm.  htfce  ctvitatihm  quA  utilia,  dr  mihifunt  hoi7a^. 

j^d  aucem  quidam  erudicus  vir  credidit,  cx  noflro  principio  non 

jofle  demonftrari  f klrem  virtutem/^m/^^/;^?^/,  nifi  fundamenti  loco 

Mbftematur  fimul  immorcahcas  animae ;  cum  ahas  prxmium  non 

koflTic  cadereineum^qui  pro  bona  caufa  vicam  profundic;  id  parum 

abec  difficuhacis.,    Quanquam  enim  aiias  iflram  negarc,  auc  in  dubi- 

«mreYocareimpium  ficj,  camen  etiam  cicra  eande  demonftrarc  iicct, 

iilici  poflb  injungi,  uc  pro  pacria  ad  necem  usq;  pugnet.     Prarterquam 

nmiquodnondumhquidofitprobatum,  quodlibetreac  fadum  nc- 

jeflarioahquopr^mioveluc  cxtrinfecoefl^emaaandum;  id  fane  itl 

jOnfejroefl:,penesfummumimperiumefle,  civesarmare,&inhoflem 

pucerepro  fecuricate  civitatis,  ac,  ubi  ratio  beih  poflulaverit,fubpoe<= 

a  capitis  edicere,  ne  quis  afllgnatam  fl:acionem  pcr  fugam  deferat.  Jam 

ero  ex  duobus  mahs  nonpotefl:  nonminus  eligcrehomo,    Kfl:  vcro 

Aa  ^,  minus 


tpo  LIBRIIL 

minnsmalum,  piignarecumpenculo,&,ad  extremum nscf;  fpiritum, 
quamcercamrubiremortem.  Igiturfluiciflimusjuxta  &  ignaviflimus 
foretmiles;,  quinonmallec  hoflisdextracadere,anticipata  fuiultione, 
quam  carnifici  cum  ignominia  jugulumj^rsebere.    Quo  adplicari  po- 

rcv  :^dvaiv,  o^f  vTiviAevcom.  Metuflunum  mMorumJuftinenty  qm  ex  illisfortes 
Jmt ,  mortem,  quAndocunj^fujlment,  Sufficere  autem  videtur ,  ut  quo- 
cunq; intuitu aliquis acriter & connixusomnibusviribuspugnetj  ncqi 
ad  confervationem  civitatum,  aut  focietatis  inter homincm  in  univer- 
fum  requiritur,  uc  omnibus  infit  firmitas  animi,  terrore  mortis  concuti 
nefcia;  qusefanenoninquasvisanimascadic-.. 

§.  %o,  Enimvero  uc  iflhaec  rationis  didamina  vimlcgisobtinc- 
ant,  fublimiori  principio  opus  efl.     Quanquam  enim  eorum  utihtas 
fitlongemanifeftifiima;  illa  tamcn  fola  tam  firmum  animi^s  homi- 
num  induccrevinculumnon  valebat,quinabifi:is  difcedipoflet,  fi  cui 
utilicatem  eam  ncgligcrc  aliubefceret,  autaliafevia  utilitati  fu^  magis 
confulere  poflTe  arbicrarctur.     Neq;  vcro  nudis  fuis  dcflinatis  ita  ob- 
flringi  potcfl:  voluntasiiominis,  utindiverfum,quandocunq'i  libitum 
fuerit,  difccdere nequeat.     Sed  &  licet  plurcs  homincs,  in  naturaii  li- 
bcrcatcconflituci,adifi:adi£laca  fervanda  confpiraverint;  diutiusta- 
meneademhautquidquamfubfi/lent,  quamipforum  confenfus  dura- 
Verit.    Neq;  folum  fi  omnibus,  qui  confpiraverunt,  fimul  difccdere 
placuerit,  obligacio  cxpirabit ;  (ficu ci  jam,  quando  a  pa£lis  mutuo  dif- 
fenfu  refilitur,  fieri fuevic :)  fed  etiam  durante  eo  confenfu  vis  obiigan- 
dideerit;  quippecum  iiluddidacumrationisdefervandispa^lisnon- 
dumvimlegisinducric,  idquodfupponicur;  adeoq';eciamfinguhspro  i 
lubitu,  casteris  ficet  difi^enciencibus,  ab  ejusmodi  placito  iicebit  abire.  \ 
Deniq;  riefolumquidemimperiumhumanumiisdemvim  obiigandi  j 
tribucrepoffe  videtur.     Nam  cum  illud  cxfurgcre  nequeat,  nifi  me- 1 
diancibusfpadlisjhsecveroexiegevimfuammucuencur;  nonadparet, ; 
quomodoenafci  pofiit  imperium  humanum,vim  obligandi  afterrei 
Vaicns,  nifi  disfiamina  racionis  prius  in  legem  cvaluerint.    Aut  fi  ma- 1 
ximefingereveiis,  impcriu  humanum  folo  hominum  confenfu  flare, 

ac  per  illud  di<aamina  racionjs  pro  lcgibus  obfci- vanda  injungi :  tamen 

non 


CAPUT   m.  '     t^t 

nonampliorcm,  quam  leges  pofitiva?,  vim  cadem  obcihefefte,'qu2ea 
Voluncace  legislacoris  in  origine  &  duracione  dependenc.     Igicurom- 
nino  flacuendum  cft,  obligacionera  legis  naturalis  efle  ab  ipfo  DEO 
Ctcacorc,  acfummo  generis  humani  modcracore,  qui  hominescrea- 
I  turas  fuas  ad  iftam  obfervandam  pro  impcrio  adftrinxic.    Acq;  hoc 
ipfum  ex  lumine  rationisdemonflrari  poccft.    Deum  univcr/i  hujus 
conditoremacredoremcfle,  cumafapicntibus  dudum  fic  manifeilc 
:  o/lcnfuni,  &nemo  pius  idin  concroverfiam  vocec,  jam  fupponimus. 
I  Hiccum  nacuram  hominis  ita  formaric,  uc  cicra  fociabilem  vicam  fer- 
'  vari  nequcac,  caq;  de  caufa  eidem  indideric  animum,  nocionum  huc 
i  infcrvicnciumcapacem;  incelligicur  fane  Eundem  qiioqj  voiuifIe,uc 
homoadionesfuas  accempcrecillivclucindoli,  quamvit^  hominum 
pracbrucis  pcculiariter  ipfealHgnafleccrnicur.     Cum  aucemnon  ali- 
ter,quamobfervacaicgc  nacurali,  id  obcineacur;  incclligicur  quoq;  a 
Crcacore  obligacu  hominem  ad  illhanc  fervandam,  tanquam  medi-^ 
um  nonexarbicriohominuminvencum,  ac  excorum  libidine  muca- 
bile,fedexprefle  abipfo  Crcacore  huic  fini  procurando  conflicucum. 
Quienim  aUcui  pro  imperio  injungic  finem,  cenfetur  quoq';  eijndem 
obligade  ad ufurpandailla mcdia,fine quibusfinisnonpoccflobcine- 
ri.  vid.M.  Antonirm  I.IX.  §.  I.     Socialem  auccm  vicam  pro  imperio 
morcalibusa  Numineinjundlam  cfle,  non  inde  folum  pacec,  quod  ca 
Hccondicione  jam  praedicum  genus  humanum,  uc,ni  haec  pcrfuafio 
firmafubfiftac,  falvun^illud  exiflere  nequeac:  ^^A  &  quodinnullo 
animanciumpr^teripfum  uUus  rcligionis  fenfus,auc  mecus  Numinis 
deprehendacur.     Quo  acccdic  cener  admodum  confcicncise  fenfus 
in  animis  hominum  non  corrupcorum,  quoconvincuncur  inlegcm 
nacuras  pcccando  ofFendi  illum,  cui  inanimoshominum  imperium 
cfl,  &  qui  mecuendus  fic,  eciam  ubiabhominibusmecus  nonimpen- 
dcac.    Huc  fpe£lac  iliud  r^^i^/A.c^^.deTiberio;  adeofaclnoraat^fla- 
\gitiafita  ipfiquoff^  mfufflicium  verterant.     Ne/^  fruftra  pr^ftaf^tipmm  ft^ 
'\pientiafirmarcfilitmeft,  fl  recludantur  tyranmrummentes,  fojfe afpict U" 
niAtm,^ioin4;  quando  ut  corpora  verberibm^  ita  fiivitia,  iibidine^  mals 
confultu^  amm'i4  diUccretur.    Habuiflenc  porro  leges nacur^  pcrfed:am 
yim  obligandi  hfemincm,  licec  Dcus  eas  nunquam  in  veroo  qHoq; 
.         '  revcla-. 


t^%  LIBRI    II  ,      ^ 

revelato propofuiflec.  Tenebatur  enim  homoCreatori fuoobtempc- 

rare,  quocunq;  demummodo  voluncacemipriiuamoflcndiflec.  Ncc 

ut  rationalis  crcacura  fummi  rcr um  arbicri  iraperio  fc  fubjedam  fcnti- 

rec,  peculiarisrevelatio  abfoluce  neceflaria  crat.     Quinncmonega- 

vcrit,  eosquoqjjqueisScriptur^racrjenoninnotuerunc,  in  legem  na- 

tmx  peccafie :  quod  dici  non  polTet,  liquidem  ea  vim  legis  ex  pro- 

mulgacione  per  Scripturas  fadla   demum  mucuarecur.    Undenon 

pofTumus  probare  illud  Hobbefij  c.  3.  §.  ult,  Cum  natura^  qm  vocantuf:,  le- 

oes  mhUfintalmdy  quam  condufiones  qu^da^n  rattoneintellect^,  de  agendis  ^ 

0mittendis:.  lex  apitem  fropfie  loquendo  iitoratio  eim^  qui  aliquid  jieri  ^vel, 

nonfierialijsJHreimperat:  igitur  noneffiiliaspropfie  loquendo  legesy  quate^ 

nmk  naturafrocedunt  ,■  fedduntaxatquatenusaDeoinfiripturtslataJunt, 

Enimveronosdeeflentialegis  non  arbicramur,  ut  fitoracio,feuucper 

vocabula  in  oracionem  formata  fubjedlis  innocefcac;  fed  fufficic,  fi 

quocunqi  tpodo,  etiaminteriori  mentis  didamine,  auc  excondicione 

nacurx  aui  negotij,  quod  gerendum,  fuperioris  voiuncas  coliigacur 

atq;  co^nolcatur,     Sicuti  Ipfe  d.  1.  c.XV.  §.;}.  agnofcic,  VElleges  tri^ici 

mododcclarari ;  pr  mo^er  tacita  reBd  ra  tionis  diSiamin  a.  &c.     S  ed  &  le- 

ges naturse  rationando  erutse  non  nifi  per modum  oracionum  poflunc 

concipii  eoqi  refpedu  re£le  oracioncs  vocantur.     Quemadmodum 

aucem  nihil  interefl  inlegibus  civiiibus,  fcripco,  an  viva  voce promul- 

gencur:  italex  divina  seque  obligabit,  fiveperipfum  Deum' vifibili 

fpecie,  &  humanse  vocisfonitu  aflimuiaco,  five  pcr  fandifHmos  vi- 

ros,  peculiari  divinitus  inflindu  animacos,  mortalibus  innotuerit;  fi- 

ve  deniq;  per  naturalem  rationem  ex  contemplatione  human^  con- 

dicionis  eruacur.    Neq;  cnim  racio  proprie  loquendo  efl  ipfa  lex  na- 

turse,  fedmedium,  quo  riceufurpaco  illa  cognofcatur.    Modusau- 

temlegempromulgandiadipfius  fubflantiam  intrinfecam  nihil  pcr- 

tinet.     Quanquamautem  utlcxobligec,neceflLim  fit,  eam  fubjedis 

innocefcere,  legem  autemnaturalemexdidamineracionis  deducere, 

ejusq;  fundamencum  &  necefTariam  cum  humana  conditione  conne- 

xionem  intelligere  non  fit  cujusvis :  nontamcnidcoaut  lex  naturalis 

omncs  homines  obligare  definit,  aut  eadem  ex  lumine  rationis  nota 

dici  nequit,      Nam  uc  lex  obligec,  popularis  duntaxac  &  iimplex 

-  noticia 


CAPUT    III.  m 

Tiotkia  rufficif,  neo';  artificiofa  ejusdem  tiemonf!ratio  ac  deduftio  ad 
huncfinem  requiritur.  Aclicetprobabiiefir,primismortaliumpras-* 
cipuajurisnaturaliscapitaaNuminefuiflecradita,qu2edeindedilcipli- 
na  &  alTuetudinefucre  in  alios  propagata  .•  naturalis  tamen  nihilominus 
ejus  jurispoterit  dici  notitiaj  quatenuscjusdemnccefraria  veritasex  ra« 
tiocinatione  feu  ufu  naturalis  rationis  colligi  potefl.  C^terum  origi« 
nem  naturalis  juris  ad  Deum  refert  prsflantillimus  quisqj  fapientum. 
JPlHtanh.  de auditione :  luvlov  S9i  W  s-m S^  Qsa  tf^T^^Tr^ l^st^  hoyo).  idem  eft 
'Deum  fequh  &  farcre  ratwm.  Pulcre  cumprimis  Cicero  ij.  de  refuhU 
2.^\x^Ldhantium\,6^ c. 8,  Bfiquidem veYalex^ reBaratiG^natur^ congfu^ 
ens,  dijfufa  inomneSiConJlansffempterna\  qua.  vocet ad offciumjubendo} 
vetando  afraude  deterreat :  qus  tamen  ne  j^  ^rohosjruftra jubet,  aut  vetat ; 
nec  imfrobos juhendoi  aut  vetando  movet,  Huiclegi  nec  obrogari fm  eft^ 
Wjj  derogari  ex  hac  aliquid  licet ;  ne^  tota  abrogarifoteft.    Nec  vero  aut 

terjenatumi  autferfOfulumfQlvihaclegefofjumm,    Ne^eftquarendusex-* 
lanator^  aut  interfres  ejm  alius,    Necerit  alia  lex  Kom^,  alia  Athenis-y  alia 
nuncy  altafofthac ;  fed  ^omnes  gentes,  ^  omni  temfore  una  lcx  ^fempter- 
ha,  cjr imfmtahiltscontinebit-y  unus^  erit^eofnmunis  qu^ft  magiflcr,  ^'  imfe^ 
fator  omnium  Beus ;  ille  legis  hujus  inventor,  difieptator,  lator ;  cui  qui  noj% 
parebit^  ipjefe fugiet^ac  naturam  hominis  adfpernabitur ;  hvcipfo  luet  maxi- 
\nasfxmtSi  ettamfic£te  rafufflicia^  qu&futantur,  effugerit,     Sofhocles  Oedi- 
pe  tyranno:  vofMoiv-^iTiv^siy  8^y'tav^\  ctjS-e^j  rsKVcuBsvrsg'  moXv^Tr^^  TmTiip 
ftov^,  ^^s  Tiv  &!/aTa  (pvaig  dvs^uv  sTztirsv.  leges  exceif^ qu£  ccelitm  datajunt» 
i^uarumfoim  Veusfatefeft,  ne  j^eas mortalts hominumnatura ^eferit,  Add. 
\Seldenus de  J. N.  &  G.  L I.  c.  $,    Ubi  ofi:endit,  etfi  gentiles  per  deprava- 
tos  hominum  mores  ipfa  juris  naturalis  capita  a  gentibus  interdum  vio- 
fari,  &miquis  conftitutionibus  velut  obrui  agnoverint :  tamen  '^  duTV" 
'iKOiov,  five  quod  revera  efl  juftum  ex  deorum  prajfcripto,  perpetuo  fi- 
ifimilemanere,  parilemfemperobiigationisvim  habere,  ipfos  fuifle 
lerfuafos.    Ex  quo  fonte  promanavit  communis  illa  opinio  genti- 
ium  de  fuppliciis  impiorum  apud  inferos,  quar illos  manerent;,  qui'im- 
maniafcclera  contra  jus naturaecon-mififrent.     Nam  cumpanas  vi- 
blati  jurisnaturalisadiisexigi  credercnt,  fane&eosdem  illiusjurisau- 
forcscredidiflecertuni  efl.    Sicuti  etiam  vice  verfaoptimo  cuiq;  gen« 

Bb  tilimn- 


I>4  LIBRIE 

tilium  perfuafum  fuit,  bonis  viris  viFcuccm  non  citra  favorem  N^umini» 
cxerceri.     Jamhlichm protre^t ,z.i^,    h  -nh  t^^ni^^vo^i^lH  dkn^lq,  ow 

^v  rd  T^Toiv  ■^dyfzot'Q,.  Bocuntim  igitur  verum  cogitandtm  eft^  nm  enjenttu 
THr/ivlYO-honQ ullum  mabim  tam  viventiy cjMam-maftuo  :  ne^  negUguntuT' 
hiJMs  viri  resab  dijsmmortdwm^  I3einde  docetj  apud  veceres  Chrifti- 
anos  con/lancem  opiniooem  viguifle,  eciaminincervallojcreanionem 
interj  &decalogi  promulgationem,  juranacuralia  & univerfalia aDna 
humanogenen  laca  fui(le,qus  poilea  corpori  legumMofaicarum  finc 
inferca.  mdeeiegansannocacio  Chryfiflomiorat.Yx.  adpop.  Antioch^ldE* 
tsmideolegibusde  honoreparcncum,  de  horaicidio^  adulterio,  furco 
nuUam  addidiile  racionem,  quod  iila  jam  antca  canquam  juris  nacura- 
lis  capica  fusrinc  quam  notiffims,  Ail  prsecepco  de  fabbacho,  quia  po- 
ficivumj  foiicice  racionemadjundam.    Addacur  quoq.'  ibid..Q,  p. 

§.  %h  Circa  maceriam  legis  nacuralis  Grottm  l.i.  c J.  §-  lo,  obfervaf^ 
muka  vulgo  juris  nacurahs  dici  nonpropriejfedrd-iiW^Ywd',  quibus jus 
Hkidnonrepugnat;  ficec  jufla  adpellanturnonfokim>qu^ex  jufticia 
debentur,  fed  eciam  qu£s  curp»]uflicia  non  pugnanc;  quanquam  ifta 
melius  vocarcs  permiffa.  Commodius  tamen  forcafle  iftam  diflin- 
^tionemadphcaverisadillainftitucaj  qusepro  certoftacu  gcnerishu- 
mani  ratio  pacis  & cranquillicacis  iotroduci  fuafitj  &  ad a£tus,  qui  ex  m- 
fticucis  iftis  fufcipiuncur  acq^ cxerccncur.  Nam  &  ejusmodi  qu^flio^ 
nesinterlCcosagicariaudias,  V.  g,  an  dominia  rerum,  anufucapio^te- 
ftamenci  fadio,emcio  Vendicio  fins  juris  nacuralis?  Ad  quas  adpofite 
refponderinonpteoll,  nifi  feparaveriscaj  circa  quje  jusnacursedifpo- 
fiic  praEcipiendoautvecandojabiliisjqu^  racio  fbcialicacis  abhomini» 
businfSiicui  fuafic,  auc  quorum  fufcipiendorum  licencia  exiftis  infti- 
cutis  immediace  profluit ;  ut  h^c  redudive  ad  jus  naturac  dicantur  fpc- 
6:are.  Sic  dominium  rerum  a  natura  quidem  immcdiate  non  efl,  neq» 
expreirum  ahquod  ac  decerminacum  prxcepcum  illi  introducendo 
fingi  potefl- ;  juriscamcn  nacuralis  dicitur,  quacenus  conditio  &  pax 
mukiplicati  gensris  humani  prim^vam  communionem  non  amplius 
tuhc.  Sic uc ufucapio  fic, difercumlegis  nacuralis  prxceptum  non  eX" 
sac:  policiscamea  diflindis  rerum  dominii^  sranquiiiitas  gencris  ha^ 


j  CAPUT    III.  ijPf 

'  'imni  eidem  favebat,  ne  dominia  femper  forcnt  in  ancipici.  Sic  ukimas 

Vokincates  edere,  emere  auc  vendere  natura  nemini  prsecipic;  fed  ex 

i  pofico  dominio  naturalicer  confequicur,  uc  moricurus  de  bonis  fuis 

I  difponere,  auc  uc  quivis  fuasresalienare,  aut  alienas  per  concradum 

adquirere  polTic.    I^em  deind.  1.  monet,  incerdum  abufive  dici  juris 

nacuraiis,  quas  ratio  quidem  did:ac  cfiehonefta^  &  mcliora  fuisoppo- 

fiCis,  ecfi proprienonfmc debica.     Cujus  generis  funrmuki  adlusgene- 

rofioris  &  communem  modum  fupergrelTa;  libcraiicacis,  mifericordi^ 

&manfuecudinisj  &quando  quis  prsecer  neceilicacem  de  jure  fuo  re^ 

'  miccic.  Qux  illuftrancur pcr  illud  Apofloli  j.  Corinth. X. 23.VI.  J2.  VlJ.^g. 

I  Sic  &  Ulpianm  1.  ^.  §.  i.  D.  de  alien.  jud.  mut.  cauf  Non  tamen  ejm  fatfum 

\imffohatfrditeri  quitanti  hahtiit  recarerey  nep*oper  eafn  fpvJ  litigaret: 

hdcemm  cogitatw  ejm,qui  lites  exercraturj  non  eft  vituperanda.     SicSo- 

crates  nebulonem^aquo  injuria  fuerac  afFe£tlis,  in  jiisnoluic  vocare, 

ai^imans  eam  ^  veluc  aiinus  ipfum  calce  feriiflec.    SicCato,  cum  illi  osfer^ 

\cMjJumeJJety  non cxcanduit^non  vindicavit  mjuriam\  ne  remifit quidemyfed 

\factf4m  negavit.     Melimpatavit  non  agnofccre,  quam  vindicare.    Scneca  dc 

ira  1.  Z.  c.  32.  &  de  Conftantiafapientis.  c.  I4 . 

§.  2z.  Eftdeniqi&iiiudheicexpendendum,  an  deturpecnliare 
jusgentiumj  pofitivum,  &juri  nacurali  contradiflindum  ?  Super  hcc 
re  enim  inter  erudicos  non  fatis  convenic.  Mukis  jus  naturas  &  jus 
getitium  in  fe  unum  &-idem  habetur,quodextrinfeca  duncaxat  deno- 
niinacionc difFerat.  Inde  &  Hohbefde ctve  c.  XIV.  f .  4.  naturaiem  le- 
gem  dividic/^  naturalem  hominmn ,  ^-  naturalem  avitatumi  qu^  vulgo 
Umgentmm  adpellatur.  Praceptautrimf^^  addic,  eadem  funt:  fidqmaci- 
Witates fiemelinfiitutdLinduunt froprietatcs  homimm perfenales,  lex^  quam 
hquentesde  hGnnnum  fingulorum  officio  naturalem  dicimusy  adflicatato  is 
civitatibm^  nationihm  fiive  gentibmvocatur^  jm  Gentium.  Cui  fencenciae 
&  nos  plane  fubfcribimus.  Nec  pr^cerea  aliud  jus  gentium  voluntari- 
umfeu  poficivum  dari  arbicramur,  quod  quidem  legis  proprie  dida; 
Vim  habear,  qu^  gentes  tanquam  a  fuperiore  profeda  flringac.  Add. 
Bxcler.adGrot.l  l.  c.i.  §.14.  &  ^^1.2.^.4.  %p.  Pleraqi  aucem,  qus 
apud  lCtos  Romanos,  aliosq';  ad  jus  gentium  rcferuntur^  puta  circa 
modos  adquirendi^concradus,  &  alia,  vel  ad  jus  naturs  percinenc 

Bb  ?  Vel 


i^S  LIERIin, 

felad  jus  civile  fingularum  gentium,  quod  iAis  in  f  ebus  apud  comfylu;; 
res  confpirac.  Ex  quibus  camen  peculiaris  fpecies  juris  non  rede  Con- 
flicuitur;  quippe  cum  ifta  jura  gcnribus  inrer  fe  finccommunia  non 
cxaliquaconventioneauc obiigationcmucua ;  fed ex placitopcculiari 
legislacorumin fmgulis  civicatibus  per  accidens  confpirent.  Unde  & 
eadem  abuno  populo  inconfuids  aliis  mutari  polTunr,  ac  f^penumero 
Bbutata  deprehenduntur.  Qu^anquam  neq;  piane  rcjicienda  vidca- 
tur  fencentia/='^/i^^^/  adGrat.  \.z.  c.2.  §.:^o.  &  c.  8-  §.L.ubi  cradic,  quod 
ICtisRomanis  jusgenriumficfaculcasada£lus  &negoria  peregrinisin 
civicate.  Romana  compecens  i  jus  civiie  autem  proprium  fir  civium,, 
peregrinos.excludcns.Unde  ceftamenta  &  matrimonia  dici  juFis  civilis,, 
contratflus  autem  juris  genriu m  5  quod  iiiorum  foli  ci ves,horum  autem- 
eriam  peregriniRom^  parricipes  effent.  Apud  multos  quoq;  fub  vo- 
cabulo  juris  genrium  vcnirefoiencquapdam  conftetndines,  inter  ple^ 
irasqigenteSj  (aicemqusc  culriorum  &  humaniorum  fibi  famam  vindi- 
canc,  pocidimum  circa  belium cacico quodam confenlLi  uHirpari  foli-^ 
tas.  Poflquam  enim  eriam  culriores  ince?  gentes  maximum  f uic  decus; 
habitumjbeHogloriam  qucerercj  i.  e.  in  eoprjellantiam  fuamprsec^- 
teris.  hominibus,  oftendere,  quod  quis  multos  homines  auderet,  & 
dexcre  callerec  perdcre,  adeoq-,  inbclia  nonnecelTaria,  auc  injufta  vul- 
go  cfl  procurfum  .•  ne  ambicionem  fuam  invidis  nimis  exponerent: 
magni  beilatores,  ufurpaca  omni  licenria  jufli  beili,  humaniraris,&  ma- 
gnanimitacis  quadam  fpecie  beiiorum'  acrocicaccm  cemperare  multis- 
populis  e(l  vrfum.Unde  orc^confuecudines  circa  exemcioncs  cercarum- 
r.erum&  perfonarum  a  vibellica,  mx)du  nocendihoftibus,,  modum' 
tradandi  capcivos ,  &  fimiliai  Nefcio  tamen^  an  viros,  milicarcs  facis. 
dcceat  mos,  ab  Alberico  Camenfi  eFlaminia  incrodudus,  &  in  Icalia. 
fuperioribus  fecuhs  uficacus,  iacer  equeflrem  miiiriammercenariam.. 
Quo  midmaxlme  omnimdujlriiilnc'^mhendum.CQntend.€rdnty  utafeat^k 
militihm onmem  Ubsrem ^metum admerent^  ne ulU  cddesfierent^  capi ian- 
tummodmtnn£iiceret)  ^fme ullonretio dmitti,.  In obje^afihi oppida.na- 
Butormentabeliicandnemitterentuf^necitemqmin  opfidii  efjsnt  ^in  tento— 
ria  jacsrcnt.  Cajlra  praterea  nullo  vallo^nullave  fojfa  cmgebantun  nec 
illa  hiherms  temporihm  hahebantnr,     Hac  mnia  m  eorum  mihtarihusj  atj^ 

^hiffis 


I  CAPUT   m.  rp^. 

dB^i^p  inventis  inftitutis^eYmiJJk  erant.  Udcchiavellus  Princlpe  c.  XIJ.  Ciii 
sion  difparconvcntio  inter  Eretrienfes,.  &  Chalcidcnfes ,  ne  miflilibus 
i  telis  invicem  uterentur,  legitur  apud  Strabonem  1.  X.  Quo  referre  quoq; 
ponfls  Indorum  morem,  quo  per  inteitina  bclla  agricolas  ab  ornni  no- 
xa  liberi  pr^ftabantur.  Arrianm  in  Indicis,.  C^terum  confuctudines 
illstlicct  videantur  continerc  obligationem  ex  pado  faltcmtacito  or- 
am  j  tamen  fi  legitimum  bellum  gerens  eas  neglexerit,  modo  contra- 
riumearundem  per  jbs  naturas  reSefieripoflit,  nullius  alterius  pcccati 
arguetur,  quamcujusdamruditatis;  quodquis  fefe  ad  numerosvelue 
;eorum  non  compofuerit,  queisbellum  interartesliberales  habetur. 
^onfecusatqiimperitiseinter  gladiatores  accufatur,  quialferumnon 
juxtaregulas  artis  vulneraverit.  Igiturfi  quis  ju/la  geritbella,  folo  natu- 
;c2e  jure,.  negledis  illis  confuetudinibus,  ea  potefi:  rcgere ;  ni  forteob 
lcommodum  aliquod  fiium  easdem  malit  obfervare.  Afi:  qui  injufi:is 
graflatur  bellis ,  vel  ideo  illas  re6i:e  fequitur,  ut  faltem  cum  aliquo  tcm^ 
!peramento<  fceleflus  fit.  Inter  prsecipua  capita  juris  gentium  volun- 
carij  G/*0tii^ numcrat  jus  legationum.  Ubi  arbitramur,  ipfo  jure  natu- 
rEelegatosefleinviolabiles,  etiam  apudhofi:em,  fiquidemfpeciem  le- 
gatorumsnonfpeculatorumprxfe  ferant;  quamdiu  in  eumvad  qucni 
tnifli  funt,  hofi:ilia  non  moliuntur ;  etfi  fors  ordinario  modo  per  tra^la- 
nis  domini  fui  commodum  prx  alterius  commodo  qu^rant.  Cum 
snim  cjusmodi  perfonas  finc  neccflarix  adpacem  conciIiandam,fer-. 
Vandam,  autardius  per  fcsdera  &  pada  adfiringendam,  quam  ipfum 
lus  naeurs omnibus  modis honeftis ampledi  jubct;  utiq; &  cavifle cen- 
"etur  idemjusfecuricaci  perfonarum,,  fine  quibus  finis  ab  codem  praj- 
eptus  obtineri  nequit.  At  vero  qu^  alia  vulgo  legatis  cribuuntur' 
Tivilegia,  iis  praefertim.  qui  niagis  ad  expifcanda  alterius  reip.  fecreta,- 
uampacisgratia,in  aliquoloco  h^rent;  illa  cx-meraejus,  adquem' 
littuntur ,  induigsnna^iependent,  adeoq';  fi  commodum  videaturj, 
hitra  violationcm  ullius  juris  denegariipfis  poflunt ;  fi  modo  is  pati  ve- 
jit,  Otfui  quoq';  pari  modo  tradlcntur.  Jus  quoq;  fepulcur^,  quod  iti- 
liem  pcculiare  caput  juris  gcntium  ^pud  Grotium  videtur  faccre,  ad 
>ffibiahumanicarisreferri  poceft.  KM.Ant.Matthdim  de  crimin.  froleg^. 
\%-% r-   Neq;,c^cera  canti  funt,  ut peculiarem  juris  fpeciemconfii- 

Bb  5:  ,  tuere-' 


l^S  LIBRI    IT. 

cuere debeant  Addatur  quoqi  Seldsmu  demari  claufo  Ll.  c.2.  De;urc 
non  fcripto,  feu  conruetudme  pr^cer  alios  xA^fsderAdGrot.  la.c.^.S.j-. 
§.  23.  Diilribucio  jurisnacuralis  iilhacc  nobis  videcur  expeditifli- 
rna,  uc  primolococoniiderecur,  quomodoiiliusjutlu  quis  refe  debcae 
gerere  ^divcvi}c^s  feipfim;  deinde.,  quomodo  adverfus  alws  hommes, 
Frjeceptajuris  naturalis,  qu;s  alioshomines  fpeclant,  iterum  polTunr 
dividi  in ahfolufa  &  hypo^heticj.  Ilia  func,  qu^  o mnes  homines  in  quo^ 
Vis  ftatu  obligant,  ac  citra  po  fitionem  alicujus  inflituti,  per  liomines  in, 
crodudi  aut  formati.  Hsc  autem.  certum  flacum  aut  iniliitutum,  per 
faomines  formatum auc recepcum,  pr^iupponunc.  Quod  Gmnfs a.  /. 
fic  expreflic ;  j/i^s  natHfak no^  dc  ijs  ta-atum  agit,  qu^^ciftu  UGlp.ntatem  hu- 
manam  exiflmt,fed(^  de  mtiltis,  qu£  volHntatis  humam  dftum  confequun^ 
tnr.  ■  Undelicet  doni:niarerum,qualiaiiUncfunt,  voluntashurnana 
conftitueric;  iis  tamen  poficis  ipfamjusnacuralediclitat,  nefas  efleali- 
enamrem  invito  dominofubcrahere.  vid.  LlSj.  I>.  de fHrti^s\.^i.  D. 
de  verh.fion.  Scilicet  muita  dantur,  qux  quoad  exefcitium  adus  ar- 
bitraria  fuat,  feu  ubi  in  arbitrio  hominum  pofitum  eil.^^lum  ali- 
quem  fufcipere  velint,  vel  non;  verum  quando  adus  illeimt  fuice- 
pcus, ex  aliquo  prsecepco  juris  nacurahs neccilicas moralis  feu  obligatip 
ipfum  confequitur,  auc  cx  eodem  modus  &  circumflancixdeternii- 
nantur.  Sic  v.  g.  ctfi  jus  naturs  non  prscipiat,  ut  ab  altero  emara; 
pofito  tamen,  me  libere  emere,  idem  jubet, ne  aiterius  damno  lucrum 
meum  quxram,  neq;in  contra^^ueundcmdefrauQenT,  Sicplurima 
funtjurisnataralis  pra?cepra,  qus  nifi  pofico  dominio  rerum  diftin.- 
do,  atq;  imperio  civili  non  incelliguntur,  neq;  locum  habent.  Ex 
quo  cam.en  non  conficitur,  omnesquoq;  leges  poiltivas  clTe  juris  natu- 
ralis;  eo  quod  pcr  confenfum  noftrum.  alteriusnqsfummoimperio 
fubdamus,^  cujus  mifis  ut  pareamus  ipfa  lex  natur^  pra-cipit.  F.qui- 
dem  id  certii eft,  violatores  legum civilium  propter intercedcns  idud 
paclummediace  in  ipfam  quoq;  nacurs  legem  pcccare.  Ffl:  camen 
ingens  adhuc  difcrimen  incerlcges  nacurales  hyporhecicas,  &  civilcs  :; 
poficivas ;  quod  illarumratiopeticur  ex  conditione  hum.anigeneris  i: 
in  univerfum  confideraci ;  harum  auccm  racio  defum.ta eft  ex  pcculi^  1 
ari  ccrtx  alicuius  civicatis  uciiicate,  auc  ex  nudo  legisiacoris  arbitrio/: 

Adcoqj 


A.cIcocf;lcges  civiles  poficivEe  przecepta  juris  natuf  alis  bypothetica  non 
func,  redcxprsccepco  hypochecicovimobligandiinforodivinomu- 
tuancur.  Eoruniaucem  infticucorurD,quibus  praeccpca  hypothccica 
nicunciir,  triapotiflimum  deprehendimus,y?m^;?(f^,^tf^/^/^^  rerum^ 
tamndi^mj^^  pr-*etium,  Sc  impermm  humanum.  Fc  fecundum  hanc  par-. 
;itioneranobisdcincepshsccc  dirciplinacra<£labicur, 

CAPUT     IV. 

DE  PRiESTATlONIBUS  HOMINIS 

adverfus  feipfum. 


\f.  Anft  aliqua  Qylig^tk  hominti  adverfni 

fnpftim  ? 
f.  Corpui  &  mima  qtiomodo  cnrAnda  ? 


^.Vtta  quatenmin  ^Uomm  uftu  iwpen- 

denda ? 
^.  Autpro  alteropericulo  expon§nda  t 
S,  iyin propriacdidesfitliCita? 

HOminem  lerpfum  amarc,  confervacionemq;  &  amorem'  fui 
ance  omnia  habere,  mariifeftum  efl.     Verum  an  rolusille  na^ 
curalisinfl-indius,  quem  cumbrucis  habec  communem,  eum 
adidpropellati  anveroinfuperaccedataUquodiuflumlegis 
!iaturahs,  dubio  non caret.     Cum enim  fibi ipfi  nemo  pofiTic  obligari^ 
Eion  adparet,qux  efficaciaficinius  legis,qu^  iri  meipfo  cerminacur, 
cujusq;  fervand^  necefficacem  mihi,  quandocunq;  vehm,  remiccere 
Iqueam,  &  qua  violaca  nemini  injuria  fiat.     Sed  &  fupervacuum  vidc- 
^■i  potefl,  fuper  iflhac  re  legem  ferre,  cum  jam  ancea  per  anxiam  cene- 
Htatem  amoris  proprij  homo  ita  feratur  ad  fe  ipfum  curandum  &  con- 
^ervandum, uc  ne fi  vehc quidem, facifc  in  diverfum  abirequeat,    Se~ 
^ecddehenefcA.W.cA'/.  Supervacmm  eft ,  mqtiodmmimpellk     Nem& 
'in  amorcmfui  cahovtandus  efl,  quem  adeo  dum  nafcitufy  trahit.     Fnimve- 
ofifoliduntaxatfibi  homo  effet  nacus,,  fatemur  conveniens  fore,  uc 
nabfolutoipfius  arbitriorelinquerecur^quiddefeipfc  flatuerec    Sed 
umcxomniumfapienturaconfenfuGreacorO.  M.hominem  condi- 
erit^  utipfi  inferviat,  excultisqi,  bonis,  ab  ipfbfibi  conceflis,  ejusdem 
^loriam  redderet  iiluftriorem  •,  cumq.  fociaiitas,  ad  quam  homo  con- 
aicus  eflj  exerccri  commode  &  fervari  ncc^ucat^niqijilibetfeipfum, 

quancuna, 


3to#  tIBB.1    H. 

.quantum in  fe ,  excolat,  &  fervcc;  adparec  abjeda  pknc  fui  c«ra  homl^ 
nem  non  fibi  quidem,  [cd  Deo  creatori ,  fed  generi  hvmano  facere  in- 
juriam.  Con£ tamen A^t.  Mdtth^m de crmm.-proleg.  c. 3.  §. 4.  Deindg 
usqjadco  nonfequicur,  jus  naturae  iHud  non  praecipere,  qtiia  inftin- 
dus  jam  ante  in  id  facis  acricer  ferebatur ;  ut  pocius  ifte  didlamini  ratio- 
nisveiuc  fucccncuriari  videatur,  quaiihocfolumiionfufficiac  funda- 
mencogenerishumaniconcinendo.  Saneenimfi  confiderenturmo. 
leftia?,  quse  vicam  humanam  comitantur,  ionge  fuperantesexiguum 
iliud  &  yileyolupcacum,eodemcenore,fcd  languidiusfere  &:noncicra 
fallidium  recurfans.ac  quam  multis  vita  producatur,  ut  plura  excipcrc 
mala  po/Tint;  quotusquisq;  no  primo  quoq;  cempore  vitam  al>rumpe- 
rct,ni  inll:i(3:us  cantopereeande  cornendaret;  aut  quotusquisq;inftin- 
£lum  iflii  no  vinceret,ni  onipotentisCreatoris  juiTaobflaret?N  eqplane 
de  nihilo  funt iila  apud  ^vmtiliam  decUm.^.  j^mdju^at,  omifira mm" 
talitas^  ammamfertot  amos,  etlamft  naturafatiatur.^  fer  mfimta  tetnfo- 
rurnjpatU  trtjlifimo  cor^^oris  retinere  iomflexu  ?  Si  cunBa  gaudia  mfira, 
JivoluptMtes^  e^  qu^cun^  ex  hac  miverfitate  mundi  velfoiicitant  adJpeSiu, 
velblandiuntur  ufu ,  diligenter  exmtiasj  tota  vita  homims unm  eft  dies,  Hu- 
milesfrorfus ahjeUaj^mentes ^  quas nonim^lent hM eadem fem^er rj^redeun' 
ti/t :  ut  (jm  honeflU  opcratm ArtthHsJctar^  quisfinis  honovum  >  qua  vt  rafetici' 
taS:,nunquamfihividebiturfrdifnaturamortefernurid4:  &  lucis  caufas 
adanimum  mentem^  rejerentium  nemitjem  quotidie  vitd  nonjatiat.  Rek'< 
turum  m^  nuncputattS;,  quantoplurafint  in  hac&vi  hrevitatejpgtenda :  com- 
taraturumgaudtjs,  frojperisy  metus,  calamitates?  llia  dfiimcmmifropter 
qm  fdtigamm  votis  deos^propterqua  brevem  querimur  atatem.  Nem^c 
Junt  vamtas,  cupdoj  luxurta^  lihido.  Non  fudet  propter  hacferre  debilitd' 
tes,  lu£tus,JpMia  morbonm  ?  &  cum  liceat  evadercy  waliefati  ?  Et  paulo 
ance:  Hecmaximum,  quod  proincfflumitaie  homints  natura  ccmmentaeji, 
$itpenrefnusinviti:  ^conir^tot  /tdverfiseajus,fdtientiti  nobis  aquanim' 
tate  fiecurreret. 

%  %.  Porro  cum  duabus  partibushomo  conflct,  corpore  &  ani- 1 
ma,  utriusq,-  decentem  curam  agere  redia  ratio  pr^fcribit.  Qus  cor- : 
pori  debentur  h^ec  fere  funt ;  ut  ejus  vires  congruentibus  alirncntis  atq;  i 
laboribuscoitferventur,  ^coafirinentur,quippecujusfulcuris  animus 

fufiinc- 


CAPUT    IV.  201 

'u/linetur;  neveintemperantiaeibipotusq-, ,  intcmpeflivo 5^: nonne- 
tcflario  labore^  aliave  ratione  affligantur.     Quo  nomine  vitanda  in- 
kluvies,  ebrietas,  immodica  Venus ,  &  fimilia.    Argutum  eft  didum 
Pemocriti  apud  Plutarchum  de  fanitate  tuenda,     «  W  m^j.ct  ^iKdozulg  liji 
l/vxn-)  kcty.ooTscog  chc  av  ewTyji-  '^^v^nv.     Si  damm  d4ti  accufaret  mimdm 
)orPm,  illam^^juin  condemnetur^  ^Jj^g^^^  nonpojfi.     Animus  autcm  ante 
3mnia  adcommodetolerandamvitam  rociabilemform.anduSjVirtu- 
umq;  &  honefti  renfu  atq;  amore  imbuendus.  Sakfiim  bello  juguvth.: 
\G)uo  ma<^ispravitas-€0} 'um  admiranda  efi^  qui  ingemmn^  quo  nc  ^  melipi^  neg^ 
%mvkm  m  natura  mortalium  eflj  incultu  at^  fccordia  torpefcere  (inunt.-  Tum 
)ro  cujusq';  cohdkione  &  capaeitate  aliquid  addifcenclum.  ne  quis 
•TKcnovu-^c^^^^dp^pv^i  inutiie  terrjipondm  audmz,  fibi  inuciiisj  aliisgravis. 
Zicerodcnatur.  deof.  \.%,  Mihi^qmmJodagit ^ejfi omnmo nonvidetur^     Fa- 
:itquoq;  huc  iliud  Aiiani  Y.  H.  1.  VII.  c.  If.  Cum  marii  imfermm  tcne" 
•'eHt  Mityiencnfes^focijSjqui  defeifeebmt ,  ijancpoenarn  imfojucrunt^  ut  liberos 
^HOsnon  docerent  iitcraS}  neff,  muficam :  omnium  fupfiiiiorum  hocgrAvift- 
Vnumiudicantes^  ininfeitia^ignorantiaartmm  itheraiium  vitam  tranfige- 
' re.    Add  qu^ Cicjro  of.i. tradit de /ludio veritatis invelligand^e.  Inde 
IWtamleginatur^adverfamaguntiiH,qui  numeri  tantumfunr,  &  fru- 
iges  confumerenati ;  &  inprimis  valida  mcndicabuIa,quorumnequi- 
icia  co  major  eil:,  fi  ultro  fibi  membradiflorqucant,  aut  mutilent,  ucne 
fivelincquidem,frugi  deincepspoffincefle.    Qiianquamcircaeligen- 
dumvic^  genus,  modoid  honeftum  &alicujusufus  fit,  fatjaxahomi- 
nireh^lapoteflas.  '  Plerumq;  tamen  viajnad  illud  defignancimpul- 
fusgenij^  corporis  aut  ingenij  habilitas,  natalium  condicio,  forcun^ 
bona,  parentum  autoricas,  quandoq;  ci vile imperium, occafio,  aut  ne- 
ceffitas.    Sed  in  hancquidemrem  paiHmapud  fapientespr^ceptaoc- 
currunt,  qu«  cumularc  fupcrvacuum  forct_>. 

§.  3 .  Illud  alcioris  efl ind aginis,  an  &  quousq;  homini  aliqua  po- 
teflasinpropriam  vitamcompetat,  adeamvelpericulo  ancipitiultro 
cxponendam,  vel  lentis  viis  atterendam,  vel  deniq;  violento  mo- 
do  abrumpendam.  Sanemulciantiquorum  abfolucum  heic  facis  ho- 
minijusconcedebantjj  ficutcrederenc,pofle  aliquem  ulcro  vicam  pro 
altero  pignori  opponerc,  eam  eciamcitraconfcrvationem  ^altcrius 

Cc  pro 


pro  ipfodeVovefe,  &  ubiejus  pcrtasrumforec,  ante  naturalem  feu  fa- 
talemtermiiium  ipfam  abrumpere.  Flmio  Nat.  Hift.  1.3.  C^.  mortem 
fibiconrcifcere  pofle  vocatur  o^timumintantis  vit^poem. '  Qui  quidecn 
nuliomodoabimpietatis  crimine  abfoivi  poteft^  dum  ita  abjed:e  dc 
maxi  no  D21  beneficio  (entire  non  veretur.  Nobis  quid  principiis  ju- 
ris  naturalis  maxime  videatur  congruiim,  inquifiviflc  curxeric.  Illud 
igitur  primo  dubium  nonhabet,cum  iiomopoilic^  &  debeac  fua  opera 
aliis  infcrvire.  &  vero  cerrum  genus  laborum,  a^^rcorum  incenfio  vires 
hominis  ita  afficiac,uc  fenium,  vic^q;  terminus  macurius  ingru^^ 
quamfiquismo.llicer^tacemexegiirec;  recle  pofxe  aliquempaulobre- 
vius  revi  fpaciumeligere,  ucfacuitacum  fuarum  ufum.  aliis  iiommibus 
largiusdirpenfcr.  Sicut  Acliillesapud //<?.*;?f/w;%jlliad.  <^ra.,  elegitvi- 
Ea  pociusbrcvi,  redgloriofa defungi, quam inglorium j  domi  delidem 
ad  extrcmas  2erat!s  mecas  pervcnire. 

§.  4.  Dcinde cum  certura fjt> {a^penumero mulcorum vitam fer- 
vari  non  pofle,  niii  pro  iis  alij  probabili  fefe  vitje  periculo  exponanC; 
idquoqiconfiat,  exjuiruimperantislegitimiipoire  alicui  injuhgi  oblr- 
gationem,  utcjusmodipericulum  declinare  ipfinon  liccac,  ni  gravis- 
fimasfiibirepoenasvelic.  Quo  fundamento  obligacio  miiicum  nickur,. 
dc  qua  fuo  loco  pluribus.    Kgregie  Socrates  apud  Vlatonem  in  apoiogta: 

^&i fiLSVoi''^.  Kiv^vi/dCmi  p,rioh  '<ssro^.oyi^c.fA.svov,  ^tjts  %lva^v  j  fxnrs  dTixon  (inoh 
ti;iy  TiIcu%pE»      &U0  ^^is^  in  loco  velfeipfum  conjlituit,  atbitratus  id  o^?- 
mtim  ejje,  vclajuperiorejmetun  confiflere^  in  eofermdnere  oMrtet ,  fericih 
lumq^jkhire,  ne^  mortiim^  ^^§?  almd  quidquam  magis^  quam  turptudmem 
formfddntem.     Sed  ncq;  in  ipfa  racione  naturali^  neq;  m  divinis  literi§, 
quse  vicam  pro  fracribus  profundere  jubenc,  quidquamrepugnarcvr- 
detur,  quo  minus  eciam  cicra  cam  rigidum  imperium  ulrro  quis  proba-- 
biiifefevicarpericulo  pro  aliis  cxpoiierequeac;  modo  fpes  aliqua  fit 
iftudin  aliorum  falucem  ceflLirum,  &  hi  dignifinc,  qui  cam  care  redt* 
mancur.    Nam id  flolidumfuerit,  alceri  pericuro  (&£c  fruf!:ra comicem  i 
addere,  autegregium  virum  pro  homine  nauci  jugulari.     Unde  edarn  r 
noslicitumputamus,  ut  quis  pro  altcro,  prcefertim  innocente  ac  prar*  '■ 
ftanci  viroj  vademfcfe  confticuaCjaa:  ad  fccuritatemfaiucis  mulcoruni : 

obii-^ 


CAPUT    IV.  20| 

cfcfidem  fededat,  fub  pcriculo  mortis  fubeuncla?,  fi  reus  fe  nonfiiterir, 
aucpadumnonfueric(ervacum.  Quanquam  abaltcro  hujusmodi  va- 
des ac  obfides  rede  morte  pledi  nequeanty  ud  alibi  oftendemus.  F jus- 
modi  camen  dcvocionesj  quse  non  nifi  vanam  fid<"i>  &  fcrricudinis 
oftentacionemcicraullumufum  habentj  quales  apud  Japcnenfes  sd- 
hucfrequentarifupradiximus,  quin  juri  nacurali  repugnentnuUi  du- 
bicamus.  Fruftra  enim  pro  virtutc  venditatur,  qfiod  ratione  carec. 
Enimvero  hoc  per  legem  natur^  pr^cipi,  ut  quivis  cuji^ivis  aJterius 
vitam,  ca-ceris  pr^fcrcun  paribus,  fu^pra^ferar,  hautquidquam.  arbitra- 
mur;  &concrarium  nonobfcure  fuadent  hominum  comm.unis  ilJa 
inchnatio,  Sc  omni  excepcione  majores  cefl-es,  qui  proximum  irbi 
quemq;  tiTe  admittunt.  vid.  %.  Ccrmth.  Vlil.  13. 14.  1. 14.  p'mc.  D.  fr£- 
(irjft.  verh.  l.cf.  C  de  fervltut.  1.2.§.  $fJ).deaqua'piu%>,arc.  NonobftaC 
i.f.  ^.^."D.commvdati.  1.  !.§.  %$^  D.  de  SQo  SiUn.  K^A.  Amor  de ^rmif. 
jufti  &  dec-ori  f.  ?n.  122.  (cqq. 

§.  f.  Illuddcniq'i  difcutiendumre/lat^an  homo  proprio  exar- 
bicrio,  ubi  jucunditatem  vitalisaurje  adfpcrnarus  fuerit,  aut  declioan- 
dis  ingennbus  miferiis',  &  anrevertend^e  ignominiofa;  morti  jamjam 
impendenci,  iibiipfefataproperare  queacf  Hanc  inremnociffima  efl 
{s.Viitnii2i  flatonis  mfhddone.^  Chriftianis  etiam  fcriptoribus  laudaca: 
{i)c,h' T^Mi<P^iipa,  k<TL^f  ol  ^'vSpctTni,  f(d-  Hciei  ^11  e&vt^vc/k,  ru,VTif.g  XvHvio  'i^oi" 
^^anm.  m  ctftodia  quadam  nos  homincs  jkmuSy  neq^  decet  queme^am  ex 
hdc [eiffum  [oivefe ,  ne^  at-ffgere.     Id  quox!  copioiius  expreflic  haBan-» 
tim div.inftit A.^^.z.  Ig.  Sicut  mhancvitam  nonnoftraf^onte  veiimtis,  ita 
Turfu  exhocdomiciiw  corporiS)  quod  tuendum  nohis  afiignatpimefl)  ejmde^ 
jf^^'reced€ndumeft,  quinosin  hoccorfus  indux,it^  tamdm  habitaturoS)  do~ 
necjuheatemitti.     Ftfibene  obfervandum,  qualcm  fui  in»erfedorem 
Vkto  de  LL.  1.  p.  ignominiofa  fepultura  afficiendum  pronunciet-^. 

ciavsctVTivKleiVi^f  tviv  r?]c  eifiapuivrigiic/,  dTTOCTTtfim  y-cl^t^y  (ifiT^  "TroAsaK  'm^o.cn^g 
Ci>tfiv,  ^i^Ti'7n^ixovicpci.C^vKr&^^ir^.cr'<z^(Tb(Tvi  riyn  dvayy.a.cBeig-)  fA-Y^}  a.'.^^vvr,g 
nvag  'i^fi8  Kcp,  dQlii (^^'(g.Kaxf^v,  d^ya.  'j i(^  dvcn^^.ix^  ^^?:ici  savra)  Oiy.rjV  cici^ov- 
S^iBri»  C)ui  fetffum  vita  (^Jortefatorum  vi privaverit ;  nonjudido  civi- 
fattSy  nectri/li  ^inevitahilifcrtun<i.cfu  coacifiSjne^pp.dore  aliqp.o  extre- 
mgcowptilff^  7  fdignavi4,  (^rformic.cioji aniwiin^hectUit ate  defiffi  irji^fte 


a04  LIBRI    II. 

fiattierit.  Arijldieks  c^Of^y  NimnAlL  c.  ir.  To  ^' ^i^m^vrimm ,.  (psvytv^  tts^ 
Viccv,  )^  e^ci)'^,,  rjTi\vm;^9Vy  chc  dvope^i^i.  ci?^ci  ^cI^ov^hAS*  (ji.£cAa,'Ki£(.  ^)^  to  ^sv- 
ysiv  rd  cI^TTova-.  Mori  dHtem  vel  ut  pa^pertatem,  vel  amoremi  vel?poieJii, 
■  ^vidpiam  fugimmy.  fonis  viri  minmk  e/iyfedpotm  timidi :  quippe  cumU- 
horiofa  fugere  mollities  fit.  Procobim  hifl.  Goth,  1.  IV.  Fitarj^ 
ahrumpere  mllo  mottu  ufH,  prdceps  ame^tia-eft,  coeca  adverfis  mortem-fero^ 
cia  imnem  cjuandam^  habet  fortis  ammifpeclem^  a  fapientibm  infipientia  duci- 
tur,  Amm.  Marceilim^XiiY .c.'^..  £c^ucLJudiciojUxtatimidmefi,(^  igna- 
'vuss  c^ui  quum  non  oportety  mori  defiderat;  (jr  quirefugiatj,  cumfit  oportw 
num.  Add,  G'r^/.1.2.c.i^.§.f .  Ubi  memoraCjta apud genciles,  quaEbrzeos 
abs  fepulcura;  honore  fuifle  exclufos,  qui  morcem  fibi  ipfi  confcive- 
ranr.  Quanquam  nonnulli  Fbr^orum  de  lege  fe  non  incerficiendi 
unam  caufam  exceperunc,  canquamgyAo><3vi^c»5^;},'?7V,  fiquis  videac,fe 
deinceps  vidurum  in  probrum ipfius  DEI.  Nam quia  non nobis^  {z^ 
DEoin  vicam  nofLram  jus  eile  ftacuebanc,exi{limabanc  folam  Dei  pra:- 
fuincam  voluncatem  efle,  qu^  morcis  anticipanda^  confilium  abfol- 
vac.  Acq;huc  referunc  Samfonis  exemplom,  qui  in  fuo  corpore  ve- 
ramreligionemvidebaceirederifai:  &Saulis,  qui  gladioincubuic,  ne 
aDEi  fuisqi  hoflibus  illudsrecur,  &  dia  capcivicate  forcailefervicium 
populoconciliarec.  Nam  hunc  refipuifle  i/li  voiunc,  poftquam  Sa- 
muelis  umbra:  rnorccm  ipfi  prsedixera-t ;  quam  gnarus  fibi  immincre  fi 
pugnarec,  pugnampropacria  &  D^i  iege  non  decrciflaviC;,  secernam 
indelaudemmericusDavidiseciampr3^conio,aquo&iiii,  quiSaulcm 
^  c.pm  iionore  fepclierant,  rede  fa<5li  teilimonium  reculerunc.  Acq;  hoc 
aliqui  ad  fimiies  quoq;  cafus  producunc,,  eo nixi  fundamenco ;  quem- 
admodumfibincmo  poceft  obligari,  ica  injunam  fibi  non  facerc,qui 
vimvicacfujeintuieric.  Quod  aucem  quis  feipfum  ex  iegenacur^tCr 
neacur  confervare,  id  inde  cfie,  quia  a  Deo  ad  corendani  focietacem  hu- 
manamefbdefi:inacus,  quam  ad  defercoris  infirar  aut  infrequencis  mi- 
iicis  defi:icuere  haucquidquam  pofiic:  adeoq;  quod  ego  me  cenear  i 
confervare,  id  me  non  debere  mihi,  ^zd,  DEO,  &  fociccaci  humanx.  '■ 
(ArifloteliNicom.Y.l^.  aucochires  noain  feipfos,  fedincivicatem  inju-  : 
ri)  dicuncur,  eoq;nomine  eciam  ignominia  affici.)  Inde  {i  refpedus  i: 
ilie  erga'DcUM,  &  genus  hominum  fic  remocus^  hominem  fibicom- 

mendari 


^ 


CAPUT  V.  aof 

i  mcndaripcrfolum  illum  inflinifium  renficivum  Videri,  qui  cumvim 
llegis  nonhabeat,  eidem  repugnafleqyoq;  pro  peccato  non  fic  putan- 
jdum.    Inde  illorumcaufam  favorabilem^judicant,  certe  miferationc 
Iquamafperafentennadigniorem,  qui  manus  fibi  inferunt,  quodcer- 
citudine moraliter infallibili  pra^videnc,  mo rcem  fibi  paulo  poft  ab  ho- 
/tecumcruciacu  &ignominia  adferendam ;  nec  borii  publici  interelle^ 
curad  arbitrium  alterius  moriantur :  autquod  ab  aUis  fibi  vident  in- 
tcncari,quoadmi(Ibipfi  cseteris  morcahbus  deinceps  finc  faflidiendi. 
'Quales  func,  qui  curnmorcemfibiabiioftecruculenco,  aucfccvo  prin- 
icipeinflare  cernerent,  fcflinatafata  maluerunt,quo  tormenca,  &  ludi- 
bria,  auc  ignominiam  carnificis  efFugerenc;  auc  ut  fuis  ahquod  indc 
commodumprocurarenc.    Sicuci  apud  Tacntum  Ann.  VI.  efl::  promtas 
eimmodimortes metm cdTmficts faciehat ;  (^quia  ddmfMti^puhlicdtts  bom, 
[e^ultarafrohibebaniur:  eorum  qui  dc  fe Jiatuebant  ^  humabantur  corPora, 
manebanttejldmenta^fretiumfejlmdndi.     Ex  quo  obicer  pacec,non  ufq; 
iquaq;  probari  pofle  iliud  MartiaUs  1. 2.  e^.  go.  Hoflem  cnm  fugeret.fe  ^an- 
nius  iffe  peremit.  Hic  rogo  nonfuror  ejly_  ne  moriarey  mori  i  Nam  u  ci  Mfchi- 
ncs orat.  defalfa  legatione  loquicur :  ck-^  o  % va]^  ^«j^oV,  clj^  n ■tc^  77iy  ii Ad6-- 
[Tijv  vC^g  (poCc^'.    Ne/^  enim  ferribUts  ejl  mteritm :  fedcontumelta  in  morte 
"efi  metuenda.    Huc  referri  quoq,  folenc  foemin^^  auc  formofi  pueri,  qui 
pudicici^ (uar violarionem  hocmodo  declinarunc.     Vid.  raulusDiaco- 
ntM  1.  if .  deDugna foemina  Aquilejenfl.     Hos  plaufibilicer  in  excufati- 
jOnem  fui  proferre  poflc  arbicrancur.-  ex  admoca  canca  neceflicace^  & 
quam  nifi  veluc  permiraculum  cffugere  dacur,  fe  coliegiffe,  miffionem^ 
jjam  fibiafummoimperacoredarii  Vcniamquoq;generis  humani  fa- 
jcile  pra:^^umi,  cui  jam  perierint ;  nec  ullius  incercffe,  cancillo  cemporc 
jmorccm abs  fe  ancicipari, uc cormcnta  & ludibria non  fennanc,  quse  ad 
iigrave  forcafle  peccacum  flimulare  ipfos  queanc :  nec  videri  generofos  - 
ipmimosadidnecefTicacis  damnacos,uc  omnino  ad  hbidinem  alceriuSj 
jconcumehis  prius  vexaci,  vicam  ponanc.     Cicero  Tufculan. quajl.  1 . 1.  Ca~ 
j^e  fic  ahnt  e  vita ,  tit  caufam  moriendi  nactumfc  effe  gauderet. .    Vetat  enim 
d&minans  ille  m  nohls  Vet^  mjuffk  htnc  nosjuo  demigrare.     Cum  uero  cau- 
'{amju]}am'D.eU'sipfedcderity  ut~tuncSocratiynuncCatom,fipemultis:  n&  ilk 
)[MdimJidmvirfd^iens3  Uuts  ex  his  tenebris  in  lucemiiiamc^JJerit :  nec 

■^        Cc  1.  tamen 


loS     .  _     ^       LIBEI  II 

tamenilUvmcuUcdYcetU  ru^erit:  kgesemmvt-ta??t:  Jedt4?^qu^m^magi' 

firatu  atit  aliqua  poteflate  legitima^Jka  V>eo  evocatm  at-^  emijfm  exierit. 

conf  i.  3.  §.  <S,  D.  de  hmts  eoTMyn^  qm  ante  fententiam.  i.  ^f .  §.  2.  D.  de  jurt 

Jifcu  Addi  3umtHiaf2:i6 deciamXS ,  Ant,  Matthdm  de  crmm,  ad  1. 48.D, 

tn.  V.  c.  I.  §.0.  Verumifth^c  nos  quidem  in  medio  relinquimus.    Illud 

manifeftum  efc,  eos,  qui  velTolo  tjedio  mo^pftiarum  vic^  humanae 

communium,  vel  indignacione  malorumjqui  liumanx  ipfos  rocrccaci 

non  erube.rceiidos  erant  reddicura,  vel  mecu  dolorum,  queis  forcicer 

toleracis  excmplo  flio  prodefleaiiispoceranc^  vicam  ukro  abrumpunc, 

nullam  adferre  pofle  fac  validam  dcfenfionem,  quo  minus  ialegem 

nacprse  peccafle  fint  cenfendi.    lili  vero  concra  merico  a  crimine cwTn- 

X^'t/'^-  funceximendi,  quiexmorbo,  rationis  ufum  adimcnce,  manus 

fibi inferunc.     Mulcosquoq;,  quiinvoluncariumexicium  ruunc,  ma- 

gnicudo  conflernacionis  apud  ^quosviros  excufac.  C^r//^^i.IV.  z.\(S. 

lli/imtf.avit  anmos  favovj  idfolum  metmnt^  qr.od pYimum  formidare  cx- 

temnt.  Add.  i.  i^.  ^-  3-  C>.  quodmetm  cauja.  Id  q  uoq.  heic  obfer vandum, 

adrem  nihilfacere,  propria  quis  manu  cadac,  an  aiios  quovis  modo 

adigac  ad  morcem  iibi  infercndam.     Sicuc  Deianira  apud  Semcam  Her- 

cule  Oet^o  ioquicur :  Vsextera  fiernartua,  fed  mente  nojlra.    Nam  qui 

mori  heic  &nunc  non  debuic,  non  excufacuf,  fi  alcerius  manibus  in  ar- 

ceflcnda  morce  ufus  fuenc;  quippe  cum  ipfe  feGiiTe  cenfeacur,  quod 

quis  per  aiium  facic.     Ecfi  qui  mianus  fuas  huic  miniftcrio  commoda- 

vie,  crimine  fe  quoq;  adflringerc  poffic.    Inde  nobis  non  probancur 

iilar/mi.4.  c.  7.  ^)uu  faftentilsimosviros^  (Brucum,&  Cafllum)  non 

miretur  adulttmum  nonfci-s  mambus  ufis  f  niCiJi  hccquofj^  cx  ferjiiaficne  de- 

fuit^  nevioianent  manus^fedtn  ahoUtmne  fanBifmiarrm  y  pient!fimarum§^ 

mimarum^jiidiciojuoyfcekre  alieno^  uterentur.     Nam  fi  iftis  nefas  fuit  vi- 

tamtunc;abrumpere,  nihilincerfuic,  fua  an  aiiena  manu  perirenc.  Sin 

iiiudiicicum  fuic,  non  redeminiflris  fcelus  cribuicur.    Etfi-ad  locum 

Tlon  iliuflrandam  poirit  faccre  lilud  Jifckims  orat.  contra  Ctefiphontem.} 

-tP^o/j^/j.  Stquisfeipfum  occideritymanum,  qu£  idfeat,  a  reliquocorpore fepd- 
mm.  C^cerum  cum  nos  abfoiucam  homini  in  vitam  propriam  detra- 
liamuspDtcflacemi  adparecquoqj  non  pofleprobari  ieges  ilias,  qui£ 

■vcl 


CAPOT  IV.  %aT 

ivel  jubenty  vel  permittunE  civibus  ulcro  vitam  projiccre.  Qualis  lex 
iapudTaprobaneafesnaemoratur  Diodaro  Sioilo  l.j.cfj.  qua  flatuturn 
;crat,  ut adcertum annorum  numcrum  vivcrent;  quo ex^leto^infilenti  mot- 
tis  oenere  decedehanty  kcrb^  indormientesj  qud  citrd  fenfum  doloris  necat, 
Add. ideml, 5. c.33.  de Megabareis,  gente Troglodytica.  Sic apud Ce- 
psediccbat  lex,  majorcs  fexaginta  annis  aconito  vitam  finire,  ut  reli- 
quiscibanafjfficerent..  StraholX.  ¥xCi  M^nf^V.B.  l^.  c.37.  hano 
icauram  alleget ;  qt^adfbi  tffis  confiijfiintyfie  adp'omovenda  commpdaPatriit 
\mtilesamplm efje, animojam  ob^tatemdelirare  mcifiiente^  Add.  l^^alerim 
')d.aximm Lz  c.  6.  §. /.  8.  De  more  Herulorum ,  apud  quos  fenio  aut 
valctudinedebiles  mortem  ultro  fibi  arceflebant,  uxoribus  quoq;|ad 
fnariti  fic  defundi  monumentum  laqueo  fele necantibus,  vid.  VrDcopim 
nft.Goth.\.%.    DeSardis,  6c  Bcrbiccisvid.  y^^^^z^  I.4.  c.L         -  ' 

CAPUT     V.   / 

DE    DEFENSIONE    SUL 


*  Defififlo  fm  riolentia  eft  U  cita*    . 

u  An  etiam  naturalt  jure  prdcepta? 

^.'Defe^ijjoqttalis  inltbertate  naturdi, 

i,  .^mlis  eadem  {n  cmtaiibm  ? 

,  An  &  cwiYii  invaforem  erraniew : 

.  TempKs  defenjionis  in  U  bertate  naturali ; 

.9.9.  &  tn  (iatu  civiU  qtiomodofe  h^bsAt? 

0,  ^Demutilatione  memhrii 

t.&pudicttiai 


!2  nec  nenalapa, 

1  ^,  AnfpigereqHisteneatHY? 

\4,An  religio  Chrijiiana  diverfmn  heic 

dtjponat  ? 
1  y.  (^(tdesin  defenjtonepatrata  eftinnoxia^ 

1 6.  D^  defenftone  rerum, 

17.  r #■-  Defurc noEiurno, 
jp.  De  defenJiGneeJM,  quiinptidinitium 

'  fecit. 

AD  confervationem  fui,  quam  cuiq;  &  amor  longe  tcnerr^mus, 
&  ipfa  ratio  commendat,  pertinet  quoq;  fui  defenfio,  feu  pro- 
pulfatiomaloruminljefionemhominis  tendentium,  qu^ab 
altcro  homine  iritentantur.  Ifi^hcEC  defenfio  dupHci  modo 
iflituitur ;  vel  fine  Isefione  ejus,  qui  malum  nobis  macbinatur,  vel 
um  ejusdcm  Isefioneacpernicie.  Prior  quin  fitHcita,  omniq;  pecca- 
3  Vacet,  nemo  fanus  unquam  in  dubium  revocavit.  Circa  pofterio- 
em  autemnonnullis  i^ieo  fcrupulus  fuit  obortus,  quodpe^  ipfam  utiqj 
Edatur,  aut  perdatur  noftri  fimiUs  homo,  quicum  ad  colendam  vitam 
■  cialem  adftringimur,  &  q^uo  extin^to  parem  jadluram  videtur  faecre 


208        .  •  LIBRI  II. 

genus  humanumjquamfiipfi  pereamus.  Etquodmajoresturb^  foci- 
ccatem^  humanam  videantur  invaderc,  fi  vini  incentantem  vi  repel- 
lamus/quam  fi  vel  perfugammaludedinemus^autubiidnondatur, 
corpus  noftrum  patienter  invadenti  pr^beanius.  F.nimvero  quod 
defenfio  nofiri  non  priori  duntaxat  modo  pofiit  inftitui,  fed  &,  ubi 
ifie  locum  non  habuerit,  cum  l^fione  ejus,  qui  nos  oppugnatum  it; 
&  ratio  evincit ,  &  fapientum  juxta  atq;  vulgi  confenfus  adprobat. 
Equidem  ad  pacem  cum  fui  fimihbusagendam  homa  conditusefi:,  o- 
mnesq^naturseleges,  qucEaiioshominesfpeflant^  primario  adpacem 
confiituendam,  &  fervandam  cendunt.  Nec  minus  tamen  natura  ad 
vim  confugercquandoq;  indulget,ubiaHter  per  akerius  injuriamfal- 
vi  eOe  nonpofllimus.  Scilicet  obhgatio  adexercendasinvicem  leges 
naturse,  &  officia  pacisefi^mutua,  &omnes  homines  a?qualiter  firin- 
git;  neqjuilipreealtero  privilegiumper  naturam  conipetit,  utipfein 
altero  violareeasleges  queat,  aker  autem  adverfus  hunc  jpacem  conti- 
nuareteneatur.  Sed  utrinq;  ftringens  obligatio  facit^  ut  munia  pacis 
mutuo  debeant  exerceri.  Adeoq^  ubi  aker  conrra  leges  pacis  taha  ad- 
verfus  me  fufciperc  aggreditur,  qua^  ad  mcam  perniciem  fpedlant, 
impudentifiirne  a  me  pofiulavcrit,  ut  cgo  ipfum  deinceps  facrofan- 
£i:um  habeam;  id  efi*,  ut  meam  faiutem  mcdam,  quo  ipfius  malitia 
impune  grafiari  queac.     EvAo<yiv  ^  a.vcx.yKctiov  ^zv  ^s>^xov'^  Tnia^Sr  ^«kjV 

dfivvuS^  5  ^  xszudf^eivcij,  r^fjS/j  ydj  avpL<popa.  tS  'Tnaifj^^^  ?(gjj  dvctt/^^ci^  i^'oy(^ 
"ss^KoX^Sei,  Re^um  (^  neceffarmm  vmdicare  magis  {jp^am  accipere  inju- 
riam.  (fuiffe adoccifi  calamitatem  etiaminfamia  timiditatii  accedtt.  Hero- 
dtanuil.^.  c.f.  Sed  cum  is  infociabilem  i^c^c  adverfus  mieexhibeat,  & 
ineptumadrccipienda  ameofficiapacisreddat,-  omnis  mea  cura  ac 
expedicndam  propriam  falutem  revocacur ;  quje  ubi  citra  ifi:ius  Ijefr 
onemfervarinequit,  habetquodfibi  imputet,  qui  ad  ifihanc  neceflTii 
ratemlme  adegit.  Alias  quippe  omnia  bona,  qua-  natura  aut  indui 
fiirianobis  dedit,  frufirra  forent  concefla,  fi  akcriinjufie  illa  iavadenti 
vim  non  licerct  opponere ;  &  parata  pr;^da  improbis  expofiti  forent: 
probi,  fiquidemilhhifce  vim  nunquam  debercnt  opponere.  Sic  u 
Violentam  fui  defenfionem  plane  profcribcre,  hautquidquam  pacii 
fcd  cxitiogeneris  humani  conducat.    Neq';  vcro  lex  naturae^in  falu 

temucic 


CAPUT  Y.  ■';  -   2©jp 

jemuticf;  hominis  inflituta,  tali  qtioq;  paci  favere  t([  cenfenda,  qii^ 
l^rasrencem  ipfius  peraicicmj  &nihil  niinus,  quam  fociabikm  Yitam 
|;rac  produdura.  Add.  GfGtim  1. 1,  c.2.  &  caf.%,  5-5- 
I        §.  2,  iiludnonadeoliquidumci]:,  an  defenfroviolenta^  &qu^ 
umla^/loneaut  caEdeinvafonsconjundaeRjecismfit  in  pbligationa 
'xfcq;  loquiniur  de  militibus ,  auc  viatorum  preffidiisj  qui  dum  (e 
umcasdthoflTum  aurlarronum  defcndunr,  pacriamfuYiui^  aut  fidei 
LJXcommiObs  protel^um  eunt^  fedde iis,  quos  propriom  duncaxa£ 
I  ericulumin  defcnfronem  fui  excitat.    Equidem  func,  qui  eousq;  il- 
]im  prsEceptsm  voiuntj  urnelcgequidemciviUeadempoiTitcoliii  & 
lui  fe,  cum  dcfendere  poflec,  occidi  permitcic,  illum  damnari  poifej 
i  on  aliter  ac  fi  icipfum  occidiilcc.  ^idi.  Ziegler  ad  Grot.  1. 1.  c.  3.  §.  3.     f  t 
I  uc  aliquo  modo  perdnec,  quod  Ephori  Sciraphidam  qucndam  mul- 
I irunc,  quod  muki  ipfum injuria  afficereni;.    Pktdrch.mjlit. Ldcon.  Au- 
I  'r  qpoq;  deprinvip,  jujli  ^  dt  cort.  f,  m.  33.  in  banc  (encentia m  inchnat-; 
;rgumcntoufus,  quod  pr^ter  alia,  ad  confervationcm  hominis  fpe- 
i:antia,nobisfitiniitusacucusfenfusdc5loris,ardor  vindid:^,  manusq; 
j  edcndis  aiiis,  &  propi!^gnandis  nobis  habiies;  qua?  cum  fruftra  nor^i 
I  nc  datse,  inde  oolligi,  Deum  veile,  uc  iflas  confervando  mihi  ipfi  adhi- 
I  sam.    Ac  perinde  fore,  fi  manibus  meis  non  ad  internecionem  ufq; 
J  ivaforis  pugnem J^  quam  il easdem  uicro  mihi  abfcindam.    Ftfi  injra 
I  .iig.  fateacur,  legcm  illam  de  confcrvatione  fui  ipfius  non  effe  ejusmo- 
ncccfficacis,  quin  cveniant  nonnunquam  cafus,  qui  hominem  in 
rasflanda  obedicncia  aucdifpenfent,  aut  fuijuris  facianc     Nobis  id 
Limprimis  vidccur  confiderandum,  an  aliorum  mulcum  interfit,  ut 
uiinvaditur  ficfuperfLes,  anvero  ifte  fibiduntaxatvideaturvivere; 
cprioriquidemcafuaddefenfionemfuiquocunq;  modo  expedien- 
am  teneri  ahquem  dicamus,  pollcriori  autem  incer  licita  duntaxac 
abcamus,  fe  cum  c^de  invaforis  defcndere;  pr^fcrcim  ubi  invaforis 
itamultiseflutilis,  &probabilitcr  preEvidctur^eundcm,dum  inejus- 
lodifacinorec^ditur,  damnationisinfuper  seterna!  periculum  incur- 
re.    Nam  ecfi  magnicudo  irnincntistcrrorismcritaperfonarum  ita 
tiofctrurinari  non  pcrmittat,-  &eiuspericulj,  in  quod  quis  fcipfum 
njecir,  & ex quo  fefc cripere  irerum pro lubicu  potefl, nulla  habenda 

Dd  fic 


%tQ.  tlBFJ  E 

ficratio,  pr^ferdm  ab  eo>  cujos  damno  akerfurit;  (ifocrdtes-  ddverjm 
Ca-ltmachum :  Mome ahfurdum eft^  ijtummeo^ericuio  d  vabispelere ^nifeH" 
cofdiam^  qMddpenesipp^-meflj^inqmdfeipfecmjecit^  (^quoetiam  num  li^ 
^efaripo.^ef}?)  camen  ut  ejusmodi  faiftum ,  ex  quo  canta  alceri  mala 
proy^niunt,  mcer  debita  numerecur,  &  quo  intermiilb  peccatum con» 
crahacurj  vero  fimilenon  yidecur.  " 

§.  j,  Seduc  ruperdefenfioneruiaccuratiuscognorcatur,  quara- 

tione  illa  cemperanda,  &  quousq,  rede  poiTic  progredi,  ante omnia  di^ 

ilinguendumed,  ucrum,  qui  fe  defendit,  in  ftacu  nacurali,  an  veroinf- 

civilidegac.-  quippecumheiclonge  ar6i:ioribus,  quamilhc,  hmicibus 

ifta  fit  circumicripca.  Quod  cura  a  multis  non  fatis  foeric  obfervatum,. 

sndedeinculpaca  fui  tutela  in  univerfum  tradidere,  qua?  de  alterutra 

duntaxacftata  verafunc.  Aftubidiilindle^fueritexpoficum,  quidnar» 

juris  (itinftacu  naturali,  faciledein  pacebic,  quousq;&  quibus  rationi- 

bus  iflud  incivicacibus  fic  reflridum.    Ac  iilud  quidem  prudenci^  eil 

prscceptum/  ommafritUyquam  armi^texpenn  fapientem  dectre,     Cum 

enim  omnis  pugna habeac  aliquid  ale^  ancipicis ;  inde  ubi  ab  aicero in- 

juria  intencacur,  confulciustucriccutioraprius  remedia  ccncarc,  quahi 

in  pugnam  dcfcendcre.     Sic  fi  invafuro  viam  poilim  incerciudere,  ne 

adme  accedere  queac,  /luice  cum  eo  manos  cicra  necefliracem  conie- 

ro.  Sic  quem  parietes  ac  janua  poiRjnt  def enderc,  imprudenter pcdus 

fuumiiofili  objicie.     Deinde  &  hoc  prudencis  eil,  ievis  injuris  pacien- 

tiadefungi,  fi  commode  iieri  queat,  adeoq;  dejurefuo  ahquid  remic- 

cerepocius,  quamincempeilivadefeafionemajori  ^c^t  periculo  expo- 

nere ;  przefercim  ubi  impecacur  id,  quod  facile  reparari  auc  penfari  que- 

at,     Plautm  Amphiti\  aB.  z.fi. 2.  Bacchdihacchdnti fivcli^  advspfarier,  Bx 

infim  mfdniorem  facies :  feriet  fpi-m.    Si  ohfeqnare ,  una  refolvajplagA, 

Sicut  lapiencius  meo  judicio  facit,  qui  cum  akero  faper  dscem  aurcis> 

quos  ipfi  debebac,  uccunq;  cranfigic,  quam  qui  molefla  illos  adioneex- 

torquere  conrendity  fiquidem  rabuhs  in  mercedem  lingu^  quindeciffl  ' 

fuerinc  dandi.     Martialis  I.7.  ep.  S-^.  Ah mifer  S'  demens  vigmtilitigat  an^  i 

nis  ^itsquam,  cuivinci,  Gargdianey  licet?  Add.  L4.§.  I.  V).de  alienat.juk  i 

mfft.     Sicuci  &  f^epc locum  invenic illud  Foljhif  in  excerptis  Peirefci4ni^>  f 

quQdcuacaccomaiodabasuradAcha-^osbrevi  cladeperfandos:  «V" 


CAPUT    V.      '  ^il 

^.■^mg  ATW^o^sSrtchiav  lcrd%fj.sPt  mjicelerkerfernjjemt^jnuffqtidmfihifu'- 

ijjmuf.  Add.  quoq;  Stoh^m  fermo.ydX.  Quo  percinec  interpretacio  didi 

apud  M^f.  V.I/.  quam  adfert C?m/^i.I.c.2.§.g.  ^lyfia^crat.  contrdTheo^ 

mnelium:  AvsKdu&sfjv  f(^  Aiav  (PiXohKGV  iivdj  vofil^oi  Hanriyo^a^  ^Kd^^sS^.  Ilii' 

beraie  mmium  exijimo-^  iitigiQjftm  mdledicentiA  aiiqmm  ac^ufare.    A  pu  d 

Cy vmQii^cs^tt^QHcraclidede^olitijs^  Icxerat^ut  'mKvllv.bifiitigioJos  uves 

ad  tfihunai  'Bfhori  traherent  3  c^  nmitam  at^  injamiam  ipfs  imfonerent, 

Etfilsfus  i/lhanc  moderacionem  debccnoncamlaEdenci,  quippc  qui 

quancum  in  fe  omnia  humanitatis  comercia  cumipfoabrupic^-  quatti 

ipropriaefecuritati  &cranquiliitati.     Unde  quando  quis  ira  auc  dolore 

conciuatushoshmitestranfilieriCj  lacefrenciinjuriamnonfacitj  fed  im«. 

moderatc&imprudenciusduntaxacegifledi-^^icur.  Fnimvero  ubi  hac 

racione  falus  mea  expediri,  auc  inturo  locari  nequeat,  res  utiq;  ad  ma- 

nus fuerit  deducenda.    libi  fi  aiter  injuria^m  malitiofe  inferre  percen- 

dac,  necpoenicenciapraviconacusdudusadpacemmecum  denuo  co- 

lendam  redire  velic,  etiam  cum  csede  iftum  repellere  liccbic.     Ec  fi  Vei 

jmaxime  viram  meam  direde  non  imperar^puta  fi  meplagis  dunraxat 

veiic  onerare,  aue  membro  aliquo  non  vitali  mutilarc,  auc  rebus  mc 

[falvo  corporc fpoliare ;  ramenpoftquam  fem.el  pacem  mecum  abru- 

Ipic,  neqi  caucio  mihi  exiflic,  quod  ab  iftisiniciis  ad  majores  injurias  non 

ilicerupcurus,  eciam  buic  injuri^repclleiidae  licebic  excrema  adhibere. 

jFo  ipfo  enim,  dum  quis  ^^^^  hoHem  mihi  proficeturs  fid  quod  fic,  quan- 

jdoinjuriis  me  laceffit,  nec  pcenicencis  figna  oilendic,^datmibi,  quan- 

ffuminfc,  adyerfusfelicentiamin  infinitum.    i  i^  mt^^s  dl^d  yLH^ovai 

Wgt)  'zrA«55'£6  01  dji^a,\]s%  hit^gj^oi  avliTiu^&sv  e^ai.  nonemmeademyfedpiura  c^  ma* 

lorayqmincipunty  digm'  funt^  ut   contra  fatiantur.  dntifh&n  orat.  XI. 

Equidemfunc,quibushcBclibcrcas  refiflendi-jn  infinicum  eo  ncmihe 


onjequendoy  fupremojoco  defiwa  vit.     Cum  injure  refijiendi  naturaitter  tnfit 

'acexceptio,  nifi  refiftendo  violecur  ordo  focialis,  cujm  frimam  ^  ftm- 

nam  ratwnem  ipfa  naturd  habet,     Nifienim  h^ccautio  accederet^focietas^ 

oi^dmis  necejfarij ,(^  naturaiis  ratione  mn  cufiodita,  mfoctahiitsferet.  vid. 

Bxcier.  ad  Grot,  1.  J.  c.  ^.  %.  %,    Enimvcro  hautquidquam  boc  aflericur,^ 

3Dd  ^  cjus- 


zn  Libf:i  II 

efasmodi  licentkmveCiHmdim  infTnitum  in  omnibus  cafibus  uticf;  ad- 
Mbendam;  cum  mulc^  po/rmE  intervemrecondderadones,  qua^lse- 
fum  ad  extremum procedere verent;  fcd  quod  ifle,  abs  quo  injuria  in- 
cipitj  queri  oon  poHitj  fi  extrema  in  ipfum  ftatoantur,  Ac  tunc  de- 
mumreverayita  redderetur  inrociabiiis,  fi  licentias^  refiftendi  aiiquis 
tcrminus  flatuerecuir intcr  eos^  qui in naturalilibercate vivunt.  Qualis 
cnim  vica  cilet^  li  alter  meseper  modicis  infeftare  vcrberibus  pergeret>. 
£ujus  malitiani  alia  ratione  fLftercj  aut  reprimerenon  daretur,  nifi  mor- 
te  ipii  intentata?  Aut  fi  vicinus  rapinis  duntaxar,  &  vaftationibus; 
agrorura  nos  vcllicareconrinuaret^  neqjnobis  faseflet,  iilium  c^dibus- 
repellere  t  Cum  enim  (bcialitas  ad  falotem  univerfbrum  fpedet,  non 
fuiic  ejasmodi  ieges  iftius  fingcnda^,  per  quas  modelliffimo  cuiq;  fem- 
permiicro  elTeneccirumforet,  quotiescmiq;pravo  cuipiamjus  natu- 
r^  violare  placercc.  Ac  abfu rde  focietas  inter  hominesjn jurias  per--  • 
fercndloeceffitacefancira(i:atuitur.,  -Undeiloltus  eff,  propriseq;  falu* 
ris  ignavus  proditor^  qui  hofli,  quamdiu  talis  periiftit,  &  hofcilia  exer- 
cet,  parcit,  &  fruftra  perirc  quam  perdere  raavult.  Nam  hadenus; 
duntaxatienitate,  &bumanitateadverfus  hoflrem  jus  natur^  uti  me- 
VoluitjUtiioiliendatjfefepoenitentia  dudum  ab injuriis  adyerfus  me 
ferio  velle  defifliercs  ac  damna  penfatacautionem  de  non  ofFenden- 
dbinpoilierumprsefletr  parcere,  &ignofcereipfidebeam,  paccqjin- 
flaurata  eidcm  deinceps  circa  excrcenda  pacis  officia  viciilim  rcfpon- 
dcre,  Mcram quippe vindi£!am,  qua^ nihil aHud  pr^tcrlaedentis do- 
iorcm  &pcrniciem  habet  propoiicum,  fub  crudchtatis  vitio  natura  in- 
rerhomincs proicripfit;  Cui  confequcns  eil ^  mcmoriam  inimicida- 
rum^  quantum ficri  potefi:,  deleri  debere;.  Quo  fpcdfat  iilud  apud  C/- 
eeroncm  de  mventionel. 2.  Qiiod  Thcbani  apud  Amphidyonas  accu- 
fad  iint  ob  a^neum  trop^um  pofitum  vidisLaccd^moniis :  ideo  quod 
dtermimmkmcitiammmommentumGrdjosde  Graijs  fiatuere  non  oporteaP.. 
Nam  alias  trop^a  de  ligno  d'untaxatexcitarimoserat,ne  nimis  fo--) 
renc dioturna.  Add'..  Florm  L 3.  c.  %,  mjin.  C^terum  in  ftatu  naturali' l 
degentesnoiifblum  in  pra^fens  intenratum-  periculum  repcllerCj  fedc 
eriam  eode,puli[p  contra  Isedcntem eousq;  progredi  poffunt,  quoadf 
ab ilio  in  fucurum  facisiibicaucum videatur.    De  qua caucione  ita  ha-- 

bcnduiH' 


CAPOT    V,  '  2IJ 

bendLim.  Siquisinjariafacla^flatimpoenitentia  du£lus  Veniam  petat,. 
I  &  damni  reftitudoneni  ofFeratj  in  gratiam  cum  ipfo  redire  debeo,  nec 
i  amplioremcautionem  abeo  redevideor  cxigere  poflcj  pr^tcr  fidem 
j  denuo  dandam.  Sufficienti  enim  efl  argumento^  firmum  ipfi  cfTe  pro- 
jpofiturninpoftermnmenonampliusl^dendi,  qucm  fponte  fadipoe- 
iinituitj  &  qui  ad  petendam  veniara  ultro  defccndic.  Aft  cui  per  virrr 
ijpoenitenciia  efi;  cxtorquendaj  &  qui  tunc  demura  veniam  petere  infbitu- 
ijt,  quando  refiflcndi  vires  deficiunty  ejus  foia  fidcs  parum  fufficiens^ 
ijcautio  videtur.  Igitur  tali  vcl  vires  nocendi  fubtrahcnda?,  vcl  aliud 
■  Vinculum  injicicndumj  ut  ne  deinceps  nobis  exiftat  formidabifisy 
ijpoflqiiara  expromca  femci  maliria,  nec  ritcjemendata  perpetuo  ipfum 
I  {ufpe(Sum  reddiditLjr. 

§.  4.  Aft'Veroquodlicet  innaturalifibertateviventibus^  qui  fu- 
am  falutem  propriis  viribus,  proprioq;  ex  judicio  cxpediunt ;  id  liauc- 
quaquamindulgetur  illis,  qui  in  civitacibus  degunt,  &  quidem~  inpri- 
slmis  adverfus  fuos  cives.    Hi  enim  violentam  fui  dcfcnfionera  adver- 
us cives  perpetuos  aut  tcmporarios  ita moderaritenencurj ucearatunc 
emumadhibeant;,  qoando  tempusaclocusnonferunt  auxiiiumma- 
iflratus  ad  rcpellendam  eam  injuriam  implorari,  qua  vita^  vit^q; 
quipollens,  auc  irreparabile  damnum>  in  prasfentaneum  periculuni 
ronjicitur.    Ecquidcmj  urpeficulum  tantumraodo  dcpcllatur:  vin- 
lida  autem,  &  cautio  dc  non  offendendo  inpoflerum  magiftratus: 
irbitrio  rein quatur.    Nara  cum  alias in  civicatibus  leges  domirtentur,« 
Scmhiltamcantrdrium  fttjunorlegibm,  quam  mmpofita  ^  conflitut^  ref.^ 
midquamagi per  vim,  Cictfo  deLL.  1. 3 .-  inejusmodi  duntaxatcafuj  &/^- 
er  arma  ab  2X10  'mZQwtiMziik-^- filent,  nec fe  exJ}eBarijuhent.,  cum  ei^  qui' 
I  xfpe^are  velitj  ante  injuflafoend  luendafit,  quamjufia  refetenda,-    Et  er. 
lifce fundamcntis hquido'poffunt decidi,  qux pafllmab autoribus  fu- 
jcrmoderamineincuipat^  tutcl^  difputantur.. 

§.  f.  Etquidem  dubicacum  foic  a  quibusdam,  aii  cum  csede  rc- 

|eni porfic cjusmodi invafor,  quinon rae,  fed alium,  deftinaco confi- 

!|oinvadereparabat,&abs  quodolus  malus  aberarr  Ubi  fundamcnti 

co  Grotim  1.2.  c.i.  §.3.  fupponic,  jus  defenfronis  primario,  &  per  fc 

fciex  eo,  quodnacuraquemq;  fibi  commeQdarj-  quodq;  adeo  norai 

Ddi  I  pollic^ 


Zl^  LIBR!    II' 

poHiCOon  quiscf^omm  cdnato  ad  propriam  falatcm  expediendam  in^^ 

combere;  nonauteniexinjuftitiaaiitpccGatoejus^absquo  pericuium 

iritentator.    Scilicec  ad  imiocenciam  defenfionis  fiifFicit^  quod  aiteri 

nonritjusad  meinvadtndum5&  occidendumj  neq;  inmefitobligav 

tio  mortcni  citra  reludantiam  fubeundi.    De  c^ccro^cum  proprius 

amor  omnesalias  confiderationeslongefuperetjnonpoceftnonnacu- 

raliter  homo  in  pari  cum  akero  pericuio  confcimcus,  non  fibi  potius, 

quam  akeri  confulere  j  &  cum  periculum  iliud  ab  alteromihi  immc- 

rcnci  erceturj  eo  minus  invidiofum  efi  malum  in  aiitorem  fuum  reci- 

dere.     Quibus pofitis  facile  efl:  pecuiiares  cafus,  qui  heic  dari  poiTunr, 

definire.    Si  enimqois  infania  agitatus,  aut  diris  infomnii^  excitusj  auc 

lunaticus,  (quales  interdum  nodlu  com  telis  pcr  sdes  ambulare  tra-, 

dunt,)  mihi  necem  intentaverit ;  cum  nulium  ipfi  jus  fic  me  in vadendi, 

5c  ego  mihi  ipfi  non  immerito  iim  maximi^  ncn  adparet,  quare  cgo 

'  meam  falutem  pof!:  ipfius  habere  debeam.    Heic  autem  omnino  pra;- 

fupponkur,  me  nulla  alia  via  pocuiffe  periculum  intentatum  declina- 

fc.  Id  quodnonita  fcrupulofe  obfervatur  in  iis ;,  qoi  dolo  malo  nos 

invadunt.    idem  dici  poteil:  de  iilo^  qui  bona  €de  milkat,  fi  pro  hofte. 

me  per  erroretii  aggrediatur.     Nam  cum  hoftis  quoqj  potueric  ilH  rc- 

ilflerej  quare  cgo,  in  ftatu  hoftili  cum  ipfo  non  conftitutus,  jugulum 

eidem  praeberetenear?  Et  imprudentise  fuse  impucet,  qucd  amicum 

hoftiiia  induere  coegeritt-  cum  noffe  deberet,  contra  quos  fibi  rrili- 

tandum  foret.     Id  quod  eciam  adplicari  potefi;  ad  eum,  qui  iniiricG 

fuo inOdiaturus,  me per  errorem  invadit.     Cur  enirri cgo  ob  crforem 

aggreilorisdeteriorefim  conditione,qoam  aker,  cui  hic  fortafenon 

fmecaufairafcebacur.?  Quin&i/leas-g-reilbriedsCorneliaE  de  ficariis 

rcusefi.    Nafn  utuc  error  fuerit  irLperfona,noa  tamen  fuit  crrorm 

propoiito,& ifli voluntas aderat &  conatus  caedem patrandi.  add.l.l^. 

§.  5.  D.  de  injuriis.  &  Gtotim  injpdrfliortm  adJ.  14.  V^.adL.  Cornel  defaartjs. 

§.  <S.  Admoderameninculpacse  tutel^  vulgorequiruntpcricu- 

lum  pr^icn^,  &  veluci  n  pundlo ;  neq;  quamvis  fufpicionem  aut  fornii- 

dinemadliucincertamfufficereailerunt,  utquisalterumoccupec.  Ve- 

-rumcircahanc  quoq;a{Ferdonemnonfatisaccurate  diflinguiturinter 

liberratemnaturalsm,  &  ftatuni  civiiero.    Na^n  ecfi  &  heic  pun<^iitn 

iUudi 


CA'PUT  V.  zif 

illud,  quodVoGanf^^ilnealiqiiaiadcuciincnon  poffic intelligi ;  certum 
tamen  cfl,  innacuraii  iibercacc^conflicudslaxiuslongc  fpacmm  induL 
geriexpediend^defenfioni  violenc^,quamiis,  quorum  falus  pacro- 
ciniocivitacum  ambicur.  Sciliccc  cum  ad  colendam  cum  aliis  pacetn 
pernacuramobligemur,  prajfumicur  quilibec  ifli  obligationi  fatisfa- 
durus,  nifi  claris  indiciis  dediverfa  ipfius  voluncate  confliterit.  Sed 
quiamagnaparsmorcalium  adeamobHgacionemvioIandam  eflpro- 
clivis;  igicurcuifalusfuacordiefl,maturc  fibi  innoxia  munimenra 
circumponec;  puca,  utadicum  pra;flruac  hoflilia  molientibus,  arma, 
&  ca? cera  ad  vim  repellendam  auciaciendam  comparec,  focios  fibi  ad- 
jungac,  ahorum  conacus  vigilancer  obfcrvec,&qu^func  fimilia.  Ac 
mcrito  fapienspr^dicacur  refp.,  qu^cciam  pacis  cemporedebelloco- 
gicac.  Ecquanquaminnoccncibusin  providencia  divina  magnum  fie 
poficumprcefidium;  nequidquam  tamen  fibi  miracula  ccx^licus  polli- 
cecur,  .qui  in  corporem  refolucus  fuarum  reruin  ipfe non  facagit.  Quin 
&  quiincivicacibusdegimus,  ubibona  noflra  concrafures&graflaco- 
rcsacripoenarumfanaionemunicafunc,  malum  pacremfamiiias  ar^ 
bicramur,  quifubnoaemjanuasclaudere,  ciflasq;  &conclavia  obfe- 
rare  negiigic.  Sicuc  Romani  etiam  viliHlma  utenfilium  annulo  figna- 
banc,  contra  furacicatem  fervorura,  m  quos  tamen  potcflarem  vicse,  ac 
necisobnnebanc.  vid.r^rr.^.IlL  Ca-terumucicalibusrcmediisne. 
mmi  prorius  noceturi  ka  ut  obtentu  defenfionis  me^  akerum  pos^ 
iim  occupare,  figna  requiruntur,  moralem  certicudinemfacientia,  de 
mtelto  ipiiusin  me  animo,  ac  Wendi  deflinationc,  uc  ni  pr^venire 
nialim,primusmihificiausexpeaandus.  Qux  inter  figna,  ob  qus 
jusnancifcar  ultro  viminferendi,  hautqoidquam  numeraridebet  fok 
potentia,nimiumgIifcens,noflrisq;viribus  prafponderans ;  prsfer- 
cimubiquiseandem  mnoxiainduflria,  autperbenignicarerafaci  cicra 
aiiorumoppreffionem  adauxeric.  Talicer  parcas  quippe  opes  aiteri 
iVcLe  mvidere,  auc  deftruaum  ire  inhumana  foret malicia.  Fc  crafTe 
^imis  philofophantur,  quicrepanc-  qui  tibi  nocere  potefl:,  idem  & 
^^ult;  ergocicrauliamaliam  caufamipfumopprime,  fi  falutcmttiam 
^mas.  Enimvero  iflhjec  doftrina  omnem  incer  homines  focialiracem 
i^eltruic,-  &  qui  proilla  citancur  aucores  vel  audiendi  non  func,  vd 

dc  ^rXQaU^ 


ai^  LIBRIH. 

de  pr^cantione  ihtiGxia  loqruntur^  vel  ds  talibuSj^qm  volunratem 

nocendi per  figna  facis  deckrarunt.    Er  illi  didleno  apud  Ciceton.  epfl, 

fam. XI. 2B-  etiam fcrvis femper liberumfmti timefent fuo"^ot'my  qumn alte^ 

rm  arbitrio:  opponicur  iliud  non  minus  argacum  Vibij  Crifpi  apud 


3^ 

fummoommumferisulo^oteffy  ut  eum  jurepotuerit  occidere>  aqudmetuijjeje  ^ 
dicat-y  ne  iffefofterim  occideretur.  Neq;  vero  quod  ab  uno  aut  akero 
pcecacum  eflVid  in  normam  agendi  ell  ailegandum.  Add.  Alhenc, 
CentiL dejure beuA.  L  c.  14.  Quia  camen yiribus  ouis  fuis  abiiti  poteft, 
ideo  macureinnoxia,  uci  didum,  muninienta  font  circumfpieienda. 
Sed5ifiquispr^ter  vires  nocendivoluncatem  quoq;  inefTe  iibioflen- 
deric,  nc  ficquidemdirede  miiii  flatim  caufa  narcicurjultroipfumin- 
yadendi,  fiquidera  nondum.  adverfus  me  eam  voluncatem  exferuir. 
Ncqjenimfufficienciefl  argumento,  aiiqucm  mihi  quoq,  nocicurum, 
.quia  aliis  nocuic j  quippc  cum cauf^  peculiares adverfum  alios  ipfura, 
potuerinc  incitare,  qua^  in  me  non  deprehcnduntur.  Ac  injuria  alterj 
fada nondum  mibi  iatcaufa^  pr^ebet  l^dentem  mvadendi,  quamdiu 
ramljefus  quam  l^dens  foiohumanicatis  vinculo  mibi  jungitur.  Ftfi 
facile  fiCj  utl^fo  peculiariter  obliger;  puta^fi  ab  ipfo  imploratus  au- 
xilium  mcum  pacto proraiferim.  ^  Id  quippe  maxime  cumnaturafo- 
dali  congruir,  uf^quis,  nulialicetrnjurialacefricus,  addepellendamab 
altero  vim  injailiam,  ex  pado  vires  cum^  ipfo  conjungere  queat,  licet 
ifle,  abs  quo^injuria  incipit,  coramunis  vinculo  humanitacis  eidem 
quoq;fiC  jundus.  Semperenim  injuriaaccepta  adfavorem,  illata  ad 
odium  Valere  debec  etiam  incer  eos,  quorum  alias  nihil  interefl.  Nam 
iliud  Uxodi  II.  14.  tantum  m  fi:atu  civiii  obtinec.  Quod  fi  auccm  proba- 
biUsaccedat  fufpicio,ifl:umalterojoppre(fo  io  me  quoq;  tranfiturum, 
&  priore  vidoria  pro  infl:rumento  fequentis  ufurum;  eo  promtius 
akeri  petenti  eric  fuccurrendum,  quod  ipfius  confcrvatib  meam  falih 
t-emintucoponac.  Etfapienter  facit;,  qui  intra  vicini  sedesincendium 
fiflercniticur,  neubi  iftae  conflagrarunt ,  ad  ipfum  incendium  traji- 
ci^t.  EnimveroubiexHquidis  Conftat  indiciis,  alterum  ininferenda 
nobisinjuria  jam  occupari,licctconatusfuos nondum  pleneexpromi 

feric; 


GAPUT    V.  ~         21?: 

fcric;  in  libcrtate  naturali  viventibus  flatim  liccbit  violentam  fui  de^ 
fenfionemaufpicari,  &noxamadparanrem  occuparc;  iiquidcmnul- 
la  ficfpesfore,  ucamiceadmonicushoftilemanimumexuat;  autejus- 
rnodi  admonitio  rebus  noilris  noxia  ficfutura.  Neq,-  enim  tenetur 
quisexfpedareautexcipere  aiceriusadultum,  ut  vioientisefutccx  ne- 
ceffitate  defeniionis  ju/litiam  adflruac.  Unde  heic  pro  aggrefTorc  cil: 
habendus,  qui  priorfe  movet  ad  vim  alceri  inferendam,feu  qui  volun- 
tatem  nocendi  aiteriprior  concepit,  &  ad  eandem  exfequendam  fe 
jcomparavic,  licec  alter,  animadverfis  iiliuscoepcis,  ceieritaceufustar- 
diusmoliencem  oppreiferic.  Neq;  enim  ad  defenfioncm  requiritur 
primum  idum  exciperc,  auc  idus  qui  intentantur ,  eludere  dunraxatj 
&  rcpeilere ;  fed  iiie  quoq;  defenfionis  gaudet  favorCj  qui  injurias  ad- 
huc  adparantem  prsevenic.    Bemofihenes  Vhilifpea  5.     o'  ;^>  oi(;  av  sy^ca 

Cet/^p  ^ri'^^i^Bvri,  ^uf  emwh  quihuf  ego  capUfj  ea  agit  ^  mjlrmty  ubel- 
lum mecum gerit^  etfime nondum veljaculis,  velfagitttspetat.  Vhilo  Juda- 
ui  de j^ecidlbus  legibtis:  hojies habeaturnonfekm,  qm  nos  iam  imfugnant 
claftbus  autexercitibn>s,  verum  ettamquiutros^  adfaratusfacmnt.  Add, 
\Alberic.GentUis advoc.  Hijfan.X.l.  c.p. 

I         §.  7.  Afl  vero  nequidquam  parlicentia  eft  iilis,  qui  in  civitaei- 

bus  degunt.    Hi  enim,  ubi  negotium  fit  adverfus  extraneum,  ulcro 

iquidem  invadentem  femper  repellere  poifunt;  injufTu  autem  impe- 

rantis  eundeminadparatuopprimere,  autpofliiiatamnoxamvindi- 

dam  pecere  nequeunc,  neforcecivicas  intempeflivo  belio  impiicecur. 

Idq;  muico  accuracius  obfervandum  efl  adverfus  concivem.    Hunc 

cmm,licetcomparaTefeintciicxero  adinjuriammihiinferendam,  auc 

atrocesminasfpargerepercepero;,  hautquidquamoccupare  concedi- 

tur ;  fed  ad  communem  imperanccm  eric  deferendus,  &  ab  iflo  cautio 

exigenda.     Quam  ubi  ipfe  abnegaverit;,  tunc  demum  eoniodo  falu- 

tem  meam  mihi  iicebit  expedirc,  ac  ii  in  libcrtate  naturali  forem  con- 

ilifutus.    Unde  abfurdi  valde  funt  iih  Moraliftar,  quos  citat  Grotm 

I.Z.C.I.  §.f.  G^\x.t2Avim^mrefoJfe'mterJici€um,  quincnquidemvim fra- 

fentemja?n  intentet^Jed  conjurafe ,  aut  infidiari  cemfertusfit,  p  venenum 

jlruereyfifalfam  accufationem?  falfum  tejlimoniumy  intquumjudmum  molirk 

Ec  Ncq; 


-ttg  LIBRI    n. 

Ncqitolliturabfurdicas  per  additam  rci^ridioncm,  Jf  ^ut  ^Ber pe^icf^^ 
l^m  evddinofj^potefti  aut  mnfatis certum  efl,  evddinonfojfe ;  quippe  cuni' 
plerunq;  interpofita  temporis  mora  ad  multa  remedia,  ad  multos 
quoq;  cafus  pateat,  ac  multa  inter  calicem  fuprcmaqj  labra  cadere 
queant.  Enimvero  iftiiine  dubiofupponuntftatum  civilem;  cum 
iniqua  judicia,  accufationes,  teflimonia,  non  nifi  in  civitate  loGum  ha- 
beant.  Ad  quae  retundenda  ii  civibus  jus  damus  csedem  exerccndij 
quidmagiftraru  opus  erit?  Neq;  vero  damnationis  periculum  alicui 
imrninet,  fi  calumniam  in  fe  confi6tam  probare  poffit.  Si  autem liqui- 
do  iftamdemoaftrarenequeat,  &  nihilominus  ad  csdemprovolarc 
velit,  poenam  legis  Corneliae  hautquidquam  deprecabitur.  Afl  ubi 
quis  ipfo  adu  per  vim  invadatur,  &in  eas  redigatur  anguflias,  ut  ma- 
giftratus/aut  aliorumcivium  implorandifubfidium  facultas  non  fit, 
runc  dcmum,ut  vim  in vaforis  absfe  arceat,  vel  extrema  ipfi  poterit 
jntenrare;  nonquidemhacintentione,utpcrcaedem  vindida  ob  inju- 
riamcxigatur,fedquatenus  citra  cjusraodi  csedem  vita  e  prjefenri  peri- 
culo  nequit  eripi.  Hincpericulodcpulfohautquidquameundemin- 
fequi,  &  fugicncem  percutere  Hcebit.  vid.  i.j,  §.  p.  D.  de  vi  dr  viarmata. 
§.  g.  Ex  quibus  adparcr,  in  civitatibus  tempus  dcfcnfionis  in- 
culpataeexpediendseanguflisadmodum  finibus  efle  circumfcriptum, 
&  ferc  ad  pundum  ahquod,  etfi  non  citra  latitudinem,  redadlum ;  ubi 
modicus  exccfTus  vix  a  prcetorc  curetur,  Unde  Hcet  cordato  judici  ex 
fingulorum  fadlorum  circumflantiis  commodiflime  de  innocencia 
defenfionisconftarequeat;  in  univerfumramenidflatuendumvide- 
£ur,  initium  temporis  ilHus,  quoquis  in  fuidefenfioncmalterumim- 
pune  potefl  occidere,  inde  fumi,  quando  aggreflbr,  voluntatem  vi- 
tam  mcamimpetendiprsefeferens,  &a  viribus  inilrumentisq;nocen- 
di  inflrudus,  jam  intra  illum  cxtiterit  locum,  ex  quo  reipfa  noccre 
pofTit,  computato  quoq;  illo  fpacio,  quo  opus  cfl,  fi  egoipfumoccu- 
pare,  quam  ab  eoderri  occupari  malim.  v.  g.  Si  q  uis  frrido  gladio  ad 
mcviamafFcder,  cumfufficiente  fjgnificationc,quodme  velitconfo- 
dere,  ncq;  mihitutumpatcatfufFugium;  cgo  aucem  fclopeto  fim  ar- 
macus;  tuncrcdcidinipfum  difploderepofTum,  quando  longiufcu-  i 
lc  adhucsbcilj  a.c  nondurame  gladio  contingere valet^  ne  ii  nimis  ad- 

propin- 


CAPUT    V  r  sr^ 

ifopinquaverit,  telomco  utincqucam.  Idq;mggisacliiticValerinar- 
;ubus,  &rimilibustelis,  quaEintrabreveniniisfpaciDmurum  fuiairiit- 
unt.    Sic  fi  quis  cum  proporito  me  occidendi  advolec  fclopetis  brcvi- 
)ribus  armatus,  mahiautemfitrclopetumlongius,  non  cencor  exfpe- 
^arcdonec  illeintra  idfpaqium  accedat,  ex  quo  fuis  me  tcli^  contin- 
rere  queac,  ^^^  antequam  eo  pervcniat,  meo  ipfum  telo  excipcre  pote* 
o.  Hocipfumenim  cil:,  mtemfore occurrere j  quodmelmhabeturyquam 
ofi  exitum  ^indicare.  1.  \.  C  quAndo  iiceat  umcuij^.    Pcrdurat  autem 
Uud  fpacium  inculpata;  defenfionis,  quoad  aggrellbr  fueric  depulfuss 
[ut  ukroreceflerit,velpoenicencia  in  ipfo  facinoris  momcnto  tadusj 
rel  quodconacumejuseventusdeftitucrit;  puca  figladius  fradus  fir, 
^uc  fclopetum  ignemnonconccperit,  vel  aberraveric,*  icaucinpras- 
ensnocereampiiusnequeat,  nobisq;  ikdtacukas  m  tuta  locanosreci- 
>icndi.    Nam  ukio  injuriae,  &:  cautio  in  fucurum   magifrrarui  curac. 
;nt-.     vid.  i.  4f .  %.  4.  D.  ad  L.  Aquikdm.    Ifthoc  fpacium  qui  in  csede  in- 
ra  civitates  egredmntur,  ab  omni  vitio  fuam  defenllonem  liberare  ne- 
|ueunt.    Undc  adparec ,  quam  ab  omni  ratione  abhorreat  illud Baldh 
lUodrQ^CTtSichardu^add.l.C.  fi quis iiaforie mihi dicat^  ubicun^  tcjofl^ 
>ac  r.€perero,  confclam  te ,  (juodpofim illum  m ipfominarum  ^rticMlointerJice- 
Ci  aut  cum  efi  mihi  commvdifmum,  fme^oena.     Nam  licec  non  tencar  ex- 
j>c6tare,  donecilleminasfuasexfequarur ;  aha  tamen  via  incivitatc, 
|uampcrcsdem  cavere  mihi  poilum  &  debeo;  etiam  cunc  quandb 
onftat  ex  anteafta  vita,  iflum  ad  cjusmodi  minas  exfequendas  non 
(Te  meticulofum ;  quod  nonnuUi  mitigandas  Baidi  fentcntiae  adjiciunc. 
§.  p.  Qaodautemheicadduncj  itademum  e']m?nodi  cjidemexcu- 
iri,fiaiia  rationefericklum  evadinonfotuerit-y  i  d  hauc  nimiis  firiile  eft 
iterpretandura ,   fed  cum   aliqua  lacitudine,    quam     percurba- 
o  animi,  ex   prasfencia  tanti   periculi  enafci    folita,   indulgcL^. 
)uaEnonferc,  ut  quisitaaccuratcomnesevadcndi  vias  poffitcircum- 
icere,  ficucille  qui  tranquillo  animo  cxcra  periculum  conftituicur. 
de  uci ad  minancem^  aut  provocancem ultro  ex loco  turo  defccndcrc 
merarium  ed:  itafiinapcrtomeloco  confl:itutumalterinvadat,non 
ra^cife  adfugam  obligor,  nifi  forte  inproximofittalefufFugium,ad 
uod  mc  cicra  periculum  po/Iim  recipere  j  ncq;  fempcr  cefllim  ire  ccne- 

Ee  2  or.Nam 


Zio  LIBRI  n. 

or.  Nam  &ibi  nudum  tergum  oflendendum,  &  utrincfj  pcriculum 
lapfus  imincx,  ac  ubifemel  gradufisdepuirus,  eundem  iterum  com- 
ponere  iiaun  ica  in  procli vi  cfl.  Sed  nec  mde  defenfio  mea  viciofa  fic, 
quodnoninCermiferimadlumaliquem,  mihiexofficio  injundum:,aut 
quem  fufcipere  fahem  libercas  erac  Sic  v.  g.  fi,  dum  ad  negocia  mei 
obeunda  inpublicumprodeo,  invaforem  cum  c^de  repulero ,  hauc- 
quidquaminde culpabilis rcddor, quod, fi domi manfillem,  in pericu- 
lumnonincidiflem.  Ad  quid  enim  nobis  fecuricacis  publica;  fandti- 
monia,&noflraUbercasprodeirec,  riillaucinoniicerec,  obimprovifa 
pericuia,  qu«  alter  non  niii  per  fcekis  incentare  nobis  pocefl:  ?  Sine  du- 
bio  autem  ineptum  cftj,  quod  tra.d.it  T/jeod.  BAlfamGn  ad  epi/i.  i.  Bafilij, 
qu£  e[i  adAmphfloch.  cm,  43 .  J^n  ad  tutslam  corporisfin  ocftdit>  nulla  ho- 
mtcid-ij ^(sna  teneatuf., [^. aggrejforemmterfecent ,  qmdijulnui  ei  letale  'wfi- 
xeratj  autvimfimdem :  temri  tamen  de  occfo.,  filevitantum^  acmcdicabM 
plaga  vulnerdtiis  aggrclforem mterement^  Sed  &  inepta  fuit  illorum  fo- 
iicicudo,  qui  anxie  difpucarunt ;  an  ad  inculpatam  defenfionem  quoj^  re- 
qmraturparitasarmo^'um.  Quaii  vero  aggreilbrcs  femper  priusinva^ 
fionem  denuncient,  ccquibusarmisiint  udiri,  ut  otium  iicalteri  con- 
gruaarmaparandi;  autquafi  defenfio  iiliusmodi  forec  exigenda  ad 
legcs  ludi  gladiacorij,  ubi  qui  fpedacuU  caufa  compoHti  depugnant, 
paribus  auc  acquivalentibus  armis  inilruuacur.  Iliud  quoq';  lieic  mo- 
nendum,  non  poile  innoxiam  tucelani  pr^tcndere,  qui  ab  altero  in 
dueIlumprovocatus,ubicomparoerif,ica  premicur,  ucniillum  trans- 
fodiat,  ipii  iltpereundum.  Nara  id  pcriculum  ne  fubiret,  It^ts  veta- 
bant.  Undecircaseftimandum  iliudfadumcfus  periculinullahabc- 
turratio;  &ifi:ecam  homicidijpoena,quam  illa,  qu^  in  duellacores 
forcepeculiaritcreft  confticuta,  merito  potcil  af?ici. 

§.  10.  Qu^^ri  jam  ulterius  foIec>  an  licitum  iit  alterum  interfTcc-^ 
rcquinonvitameripere,  fkd  membro  duncaxat  aliquo  mutilarcin- 
tendit,  quando  vis  cjus  aliter  repelli  nequit  ?  Id  quod  de  ilatu  naturali 
tuto  afHrmari  poteft.  Nam&mcmbrorumnoftrorum  integritatem 
itatencronobisfenfunatura  commendavit,  ut  non  podimus  non  o- 
mnibusmodisipfamprocegere;  &mutilatio  alicujus  membri,  pr^ci- 
puenobilioris,  quandoq;  non  mulco  minoris^  quam  ipfavicaasiLima- 

tun 


CAPUT     V.  1%1 

ur.    Quin  ex  i/la  mutilatione  Cxpe  ipfa  vita  pcriclitatur;  necitali- 

luido  condare  potefl:,  anulcerius  quoqiiftefirinmegrairaturus.  Ac- 

edic, quod  qui  cale  quid mihi intencac,  hoflis fit,  qui  quantum  in fe li-= 

lentiam  dedit  mihi  adverfas  ipfum  in infinicum.     Sed  & in  ftatu  civili 

fixvidenturleges  adeampacicnciam  cives  adrtrinxiflcj  uc  mucilarife 

ociusfcrantjquamulcimumconacum  repellend^  akerius  violencise 

dhibeanc :  quippe  cum  h^c pacientia  fere  fuperior  humana  conftan- 

avideacur,     Salcem  eam  in  gratiam  mahtioii  invafbris  exigere  du- 

iamnimiserat.    Injuriam  aucem  calem  jam  accepcam  per  magidra- 

m  exequi  oporcetL^. 

§.  II.  Defeniionivic^apudomnesferepopulos^quiparaturpu- 
icicia,  qucC  eciam  cum  cxde  violacoris  rede  defendi  afTeritur.  Cujus 
ivor  ideo  tantus  efl,  quod  ejufdem  incegricace  decus  fexus  foeminini 
laxime.^ftimacur,  accedenteinfuper  ejusde  imbelha,  quseomnibus 
lodis  contra  impurorumhominum  malitiam  munienda  erat.  ,^ujn- 
lianm  declamat.  34>>.  Vuellam  us^  in  eam  injurlam  traxi/lh  <J^a  nihtl gra-- 
im  hella  habent.  In  civitatibusautem  cum  lcgislatores  redle  potucrine 
ipitaUa  fuppliciain  viqlentos  ftupratores  conilituere,  finguUsquoq'," 
jopeftis  foeminis  potuerunt  permittere,  vel  cum  C2;de  tueri  id,  quod 
j;mel  ereptumreftituinequic.  Apud  Ebrseos,  uci  cradic  Seldentisl.^. 
(15.  cancus  comitabacur  favor  defenfionem  corporis  &  pudoris,  uc  non 
j)lum  is,  qui invadebacur,  per  feinvaforem  cum  csde  repellcre,  {^^ 
f  alcer  innocencer  oppreflum  cum  cjede  invaforis  defendere  poflet: 
iqjnoncancumflvicamalteriusaggrederetur,  £z^  &ficuni  mafculo 
[eiiet  concumbere,  aut  alterius  fponfam  comprimcre.  Sic  &  magnis 
udibuscclebratumfuit  judicium  C.Marij,  quod  abfolviflet,  fimulq, 
(|)ronadonaflecmihtem,  quifororis  fuseiilium  tribunum  militum,  de 
mpro  fe  foHcicancem,interfecerat.  Vktarch.  Mano.Vlato  de  LL.1.5>. 

lyj s^.sv3-6^^v  yjVMKct  (^icc^^riTcci  nq rj 'srcCi^a.  Trsp) lu  ci<p^hi!nct ,  V/jTr^tvei  isSvcc^Tta 
^ara  t5  vQ^cB-gv]^  (ii/z,  j^  \sm  ttzit^o^,  -/j  d^sK^c^v,  yj  t^soov.  Gtti  muUerem 
kef^amdutpucfumadremvenercamvifibegitj  tmfune  nonaheojoli4'm^  cut 
'1/  efiillata ,  verum  etiarn  ^fatreyfi-atribtu^  fi^^^j?  '^^^^  frivettif.  Neq";  ex 
€?,  quod  AHgHfttnti-i  de  Ctvit.  Dei  1. 1.  c.  1$.  dicit,  non  amitti  corporisfancftta' 
t  n,  manente  animijan^ttate^  ettam  oppreffo  corpore :  fadd.  Grattant^  cauf, 

Ec  5  32.  qua^fl. 


%2l  LIBRI    E 

$2.  qusEfl:.  f . cap.l. 2. ^. 4.)  conrequitur, vioieneos  /lupratorcs  non poffS 
quocunqi  modo  repelli,  Sicudnonreqoitar;  virpiuE  pcr  remporariJ 
ammorccmadbeatioremvicam  cransfcrturj  ergo  latroni  non  poteifl. 
cxtremam  vim  opponerc.     Qiio  loco  tamen  obfervandum,  quod' 
Lyjia^ orat.  i.  rradic,  lege  Atcica  gravius  punicum,  qui  perfuafionc,  quam 
qui  per  vim  fceminam  fl:upravcric.  Racioncm  rub|ungic:  eos  enim^  qui 
vmfaciimtj,  odio  haberi  cenfuit  ab  iilii\  quihH^  vts  tdara  eft,      ©^/  verofe  in- 
fmuando  perfuadentf  adeo  ipforum  amtms  perver^ere,  ut  alti>rum  axoves 
reddantfihi benevoientiores ,  o^uammaritis^  C^  uni-verfam  domum fka  facl- 
mtpoteflatts  j  Iti^eros  quo^  reddant  incertos^  mantormnne  fint,  an  adni^ 
teronmLs.  --■  '  _ 

§.  1%.  Kftquoq;  celcbris  illa  quaeftio  ,  an  periculum  accipicndac 
alapx,auc  fimilis  mali  jus  faciat  illud  cum  c^de  inccncancis  arcendi? 
Grottm  1. 2-  c.  I.  §.  lo.  cquidem  cenfet,  id  non  repugnarejt^fiiti^exfietvici.  ■ 
Cujus  fcnfiis  hic  eft ;  eum  ju/licia  explecrix  vioiecur,  quando  alicui  non 
Cribuicur,  ad  quodjuspcrfcdum  habebac,  auc  infertur,  quod  neaccipe- 
rccitidem  pcrfcdum  jus  habcbat;  eum,  qui  ob  intcntatam  altcri  ala«» 
pamca^ditur,  qucri  nonpofle,juiT:idamexpictricemin  (e  fuiile  viola- 
tam.  Qui  enim  injuria  alterum  laceOLit,  nulium  amplius  in  fe  habec 
jus,  quominuscxcremaqu<eq;  ab  altcro  ipfi  vici/Tim  inferantur;  feu 
quGdcodemrcdit,  dat  Isefo  adverfusfe  jus  ininfinirum :  ccfi  fa^pe  nc 
iflojurequisincegro  ucatur,  aliae  confideradoncs  prohibeant.  Neq,- 
cfl,  quod  ahqui  objiciant  acqualicacem  illani,  qus  in  jufbida  alias  ob- 
fervari  debet.  Nam  a^qualicaspr^cipue  locum  habec  in  permucado- 
nibosrcrum,&diflnbucionibusbonorum  commiinium.  Malaautern,^ 
qure  permodumbellihinc  inde  inferuntur,  ad  afqualiratem  accurate 
reducinonfolcnc;  neq';idnecefrumcf!:.  ,  Ec  quod  G'&tiu4  monctjfi^^- 
dumnocsndiin  helio admorem  (^  rationem  repafandi cr rcj}ituendi  civiism 
€xigendumeffe ;  id  hanc  habet  hmicationem,  qHanttim ejmjiertfotefl ;  & 
dcindeifbamoderatio  non  oritur  exjurcaliquo,  quod  in  hoil:c  hxrec, 
fcd  ex  generoficaccj &  virtuce  akerius.  Addic  quoq;  Grotius^caritatem 
fer  fenon  ohflringerenos  adejusmodi  contumeliam  devorandarn  in gratiam 
nocentis.  YtvumdoBrinar/iEvangelij non  admittere^  ut  ejmmodt  injurid 
tam  vioisnter  re^eliatur.    Nobis  jana  fupra  monitu  ra  fui c,  in  flatu  natu- 

^  rali 


CAPOT  V.  ;     225 

ali  non  pofle  ab  aliquo  exigi  patienciam  etiam  modica!  irijurias,  prae- 
-rcim  concinuac^,  quo  minus  per  excrcma  quseqi  repellacur.  Et  fari- 
Uflimus  quoq;  rex  concumeliam  legatis  fuis  illacam  internecivo  bello 
lerfecutus  legicur.  2.  Samuel.  X.  '<^-feqq.  Enimvero  an  in  civitatibus 
asdes  repellenda?  alapx permitti  redc  poffit,  valde  dubium  e/V.  Equi- 
lcm  graviHlima  habecur  contumeiia  alapis  c^di ;  cujus  caufa  apud 
[TiultosEurop^populosh^cvideturefre,  quod  fervorum,  aucviliad- 
luc  dirciplinsefubjedorumiilafint  bellaria.  Inde  aHcubi  in  ufu  eft, 
los.quibus  arma  geftandi  jus  conceditur,  aut  qui  ex  ftatu  tirocini j  pro- 
noventur,  alapa  cjedi,  uc  prasterit^  condicionis  recordenturj  ac  de- 
pceps  calem  iibi  cradacionem  non  amplius  competere  intcUiganL^. 
indc  iti  alapa  maximus  ine/l  concemtus,  veluc  quisindignusfitjqui 
jrmagcrat,  aucintcrviroscenfeatur.  Eft  camen  heicobfervandum, 
Japam  ejusmodiignominiofam-nonvideri^nifiinfligatur,  antequam 
ji  refiftendum  fefe  quis  compofuerit.  Servorum  enim,  &  armis  in- 
jignorum  efljOscontumeliispr^bere.  Ergo  alapa  proprie  non  erit, 
Jjcjui  ex  rixa  mutuo  fibi  in  faciem  involent,  aucquando,dummanus 
pnferuntur,  os  verberacur.  Adeoq;  vix  adparct,  quomodo  alapam 
0ntumeliofamaccipcrepofIit,  qui  armahabet,  eaq';  jam  addefenfio- 
i'pm  fui  expedivit.  Deinde  falfum  efl,  ahcu jus  honorem,  illata  ejus- 
ijodicontumelia,per  fecolii ;  qui  fane  valde  in  lubrico  pofitus  cffet, 
ijabs  cujuslibec  pcculancis  libidinc  dependerec.  Ee qui  in  ifla  inefl:  con- 
tjtTicus,  facile  amagiflracuaboleri,auc  penfaripotefl^  gravimultalae- 
c;nci  impofica,  eodemq;  ada£lo,  uti^fo  publice  honorisfigna  exhi- 
tjat.  Scd  nec  opinio  forticudinis,  qu<=e  vulgi  judicioincervirospr^- 
ffcim  militares  talicontumelialsefa  putatur,  non  aliccr  quam  priva= 
ti',1  ftri(5to  ferro,  aut  pugna  fingulari  conferca  alleritur.  Cum  ille  fas 
|f(jcisfic,  quiflatronemfibiacivitace  aflignatamflrenueobic;  &  lon- 
gj  fplendidiores  fint  occafiones  exferend^  forcitudini,  quam  ii  quis 
cntra  rationem,  aclegescivicatisirsefrsenalaxet;  auc  inuciHumaleam 
fenarum  fubeat.  QiTod  fi  tamen,  uci  fieri  fuevit,  ab  alapa  confe- 
|nferrumfl:ringacur,&in  ea  pugna  is,  abs  quo  injuria  coepit,gra- 
vjer  vtiiheretur,  aiicoccidatur,  nonfuieratione  micioremalteripoe=« 
Qiiu  imponi coavenic.    Afl  illud  nullo modo  ferendum,  quod  non.- 

ixulli 


2J4  LIBRIII.  j 

nulliafleranc,  non  folum  reae  ca^dem  admitti  pofTead  vicandamala- 
pam;  fed  eciam  accepna  aiapa,  fi  qui  eamimpesic  fugiac,  eum  pollc 
occidiad  recuDerandam  honorem.  vid.  Bo^defm  ada.l.  Grotij  Ad- 
dendum  cameA  &  hoc  eft,  ec^  res  ex  judicio  fapiencum,  non  vulgi,  lint 
a^flimand^ ;  tamen  fi  in  aliqua  civicate  genus  quoddam  mjunse  inii- 
crmsignommia  comicecur,  afperrima  poena  efle  pleaendos,  qui  aius 
fftudinferunci  cum  neq;ommbusif:efirammingor,  neqimuicorum 
perfona.quam in  civitace gerunr,  ferat,  uc  maxmi^  civium^ parci  linc 
concemtoi,&iudibrio.  Undenonvideo,quomodo  magillratuspre 
irafci pofTit illis,  qui exmore, &  opinionevulgiexiihmationem iuam 
aflerunc,  ubi  iftetales  injunas.  honori  ex  vulgi  mente  tantopere  de- 
crahentes,  infuper  habueric.  Adeoq;  qui  duelia  pugnasqj  privato- 
rnm  vult  interdicerc  magiftratus,  afpernmas  debet  pc^nas  flatuere  in 
eos,  quialterialapaminftixennt,autconvicio  eum  adfperferint,cuiin 
ifla  civitate  infignis  ignominia  adh^ret.  Nam  iliam  Grett^  philoiopiiia 
Vk^  civilis  mos  nonfert,  quod  cum  honor^fu  opmo  de excdientia,  qui au- 
tem  talemferatinjunam.  isfatientemfeexcellenter  oftendat,  ideo  honorm 
mamauieat^auamminuat.Yi^.A^or.y^l.^T'  . 

^   n  Exdiftisetiamintelligipoteft,  anquiabaltero  mvaditur, 

utiq;  teneatur  fugere,  fi  commode  pofTiti  ficutc^desinvaforisnon 

pnusfiac  licita,  quamfug^ via  fitintcrclufa  ?  Ubi  patet.mnaturahqm- 

demflatuinvaforinullumcompecere  jus,exquo  alcer  teneatur  ipiius 

Vimperfugamdeclinare.     Etfiquando  fugapocius,quampugnaeli- 

^itur,  idnonfit  ingratiam  invaforis,  fed  quia  hoc  ei,  qui  invaditur, 

magisexpedirevidetur.    Inde  cumcivitaces  invicem  m  flatu  natiira- 

h  vivanc,  nemo  afleruerit,  quando  v.  g.  rex  alterum  regem  per  in)uriain 

invadic,  cenenhune,  quatltum  potefl:,  fug^  fe  mandare,nedum  reli- 

flic,  aUquos  ex  invafons  copiis  occidat.    Verum  m  civitatibus  omni- 

no fudendumpocius,ficommodefieripoflit,quam  invaforocciden- 

'  dus     Neqi  vero  in  ejusmodi  fuga  turpe  quid,  &  mihtan  etiam  viro m- 

di^numefl;  quippe  qu^nonfufcipiturex  ignavia,  auc negledtu otti- 

cij;fedquiarationullamheicfortitudinisexferendaemateriammVenic^ 

ficitraneceflltacemcivisfitoccidendus,  absquo  me  tutum  magiitra- 
tas  prceftare  commode  potefl:.    Addidimus  camen,  fugam  arnpier' 


CAPUTV.  2tf 

^tCi,fiC6mmod€jierl pofit.    Non.enim  credendum  efl,  tergtim  remper 
ivafori  obverccndum/aut ceiTim eundum ;  cum illud vulneribus  pa- 
;at,  &  heic  a  lapfu  periculum  immineat  ,•  &  qui  fcmcl  in  fugam  fe 
onjecit^  ubi  force  eidem  fpacium  non  amplius  fuperfit ,  aut  velocita- 
t  pedum  invaforpr^cellaC;,  non  ica  facile  gradum  componerc  ite- 
jm  poccft  ad  excipiendum  advcrfarij  mipecum.    Ergo  ubi  in  proxi- 
lo  non  patet  fufFugium,  quo  quis  tuto  fe  pplTit  recipere,  modera» 
nenincuipacas  cutel^  non  transgredicur,  qui  pe^^us  potius  invafori 
■pponic,  quam  per  fugam  oporcunum  fe  idibus  pr^bet.    Dcniq;  & 
;iire£leaG'r/7//^dl.  not^ntur,  qui  admiicrunc,  reci-e  occldl  eumi  c^uifi 
ilquiddenohisdixerit^  idcreditum  fw/lr^m  aptdbonos  exijlimationemfofit 
Uere,    Quafi  vero,  fifalfaille  fic  didurus,  non  commodior  fiC  via 
jiaculam  ex  calumnia  imminencem  ancevercendi  ;  aut  fi  vera  fis 


s(Pov8  U'A.a4.  SlqwjfirvumnihdinjuriAntemy  timens ne turpe qmd a fefa^ 
fumindicetj  velalia  hujuscemodi  caufa  tnductm^  morti  tradidenti  quafi 
\vem  necaverit  ftcpuniatur. 

§.  14,  Acqi  i/la  quidemex  rationefatplanededucuntar.    C^-  • 
ferum  funt,  qui  ex  fcitis  religionis  Chriftiana?  heic  aliquem  fcrupulum 
lovent,  ailercntes ;  etiamifi  licitum  fic  invaforem  vic^  in juftum  occi- 
ere,  laudabiliustamenfa6lurum,  qui  occidi^quam  occidere  mavuk. 
dq;  quodakcr,  dumin  peccato  mortali  extinguitur,  periculum  da- 
mationis  incurrat.    Non  autem  videri  jufcici^  conveniens,  utminus 
oftrum  malum  alterius  malo  majori  depeilatur.    Eam  difficultatem 
:)lvereHcetaliorumfit;  id  tamen  confiderandum  fuericillis,quiifl:ud 
{rercrevelinc;  in  ejusmodi  confternacione,  aut  dccretoria^  pugnae 
srvorenonelTe  ocium,  ut  quisejusmodi  racionummomenta  curati- 
|sexamincc>  cum  eoomnes  incenc^finccogicaciones,  quomodopras- 
^ns  mors  declinari  queac.  Dein  cum  qui  invaditur  non  ica  fempcr  efle 
aracum,  uc  nonfpacioaiiquoopus  fibiputet  componend^  anim^, 
fubducen dis vits  rationibus ;  feu  utfarcinas  cohigat ante^  quamfrofi- 
fcAtur  e  vitai  uci loquitur  Varro de  re  rufi,  1. i.c.i.    Prseterea  vix  videri 

Ff  ~  proba- 


^s  LiBPvi  m 

probabile,  memagis  fblickumefledeberedeanima  aIeeriiTS>  qtiamal- 

ler  iftedefuaefl.    SieFgoiftenegle6la  animxfu^  curavitam  meam 

impetac;  cur  ego  pretioiiilima^rei  mtx^  ejusq;  irrcparabilrsdifpendio 

iftius animam redimam  l    flmm  1. %  efift.  I o.  Varnm eftfrov'tdum,fte' 

rdre  ex  alijs^  quodtihi  ipft  mnfrafles,    Pr^fercim  cum  non  conflcc,  an 

ille  damnadoncm  uriq;  fit  evmirus,  fi  vel  maxime  jam  occifus  non 

fucric.    F,E  traiaticium  e jl:,  ejus  periculi  non  haberi  rationem,  in  quod 

qoisfuare  culpa  conjecir,  &  ex  quo  fe  liberare  potefl:,  quando  vulc 

Heicautem  nulium  amplius,  ralteminprje(cns,  anim^  ipfius  pericu- 

tmnimminet,  modamepcculanceroppu;  omictac.     Qiudquoi 

iftlicecrentenciamajorem  cribuit  favorem  i        jbicaci,  quam  pietaci, 

dum  per  illam  quis  veiuc  inviolabilis  redditur.    Sicenim  fempcrpij 

homioesnefarijslacronibuseogerentur  jogulumpraebere,  ne  dumre- 

fifluntj  i/li  damnacionera  scernam  incurranc     Conf.  Grotim  \X  c.2 

%,%.  &  C.3..  §, ^.     Didlum  Salvatoris,  quo  yckitxtmv ^roximum  nojlfum 

ddigereifwutnQsi^fcs^^xi^\\z2inA\kmY\^ctm:  non  tam  de  gradu  dilecli- 

onis.,  quam-dcejusdemfincerirate,  quodncmo  feipfLTnifido  aucfuca- 

%o  amore profeq uaDjr.     Ex  qno  tam^o  haotquidquam  fequicor;  fi  cfi- 

\^€i\on\  propri^j&dile^flioni  proxrmi  llmulnanpoil5cfarisfieri,iiIain 

liuic cederc debere. vid.2. Cmnth. VIII.  13.  Neq; sx '^\€m Exodi 23.^. 4.f .. 

DcHterojt.^x.v.^.  (equicur,  caricatemproximi  prseirenollracommo- 

da.     Nam  inde  hautquidquam  deduxeris;  (Inoil^^r  qooq;  afinus  fic 

prolapfus:,  alterius  ?feum  orius,  quam  noflrum  eilelevandom;  auc 

cdamcunc  losteneri,  quaoiopiuriscllioptis^  quod  in  if^a  fubicvaci- 

one oobis  ell: negligeoduiri,  qu  im  ifteafinus.    Ne dicam, qnod  val- 

deadiiuc  dubium  fic,  an  eJLismodiinvafor  fub  proximi  oomrneve- 

•  liirepoil:r,  vid.  Luc&A.%p.fsrqii     LdBantimdi^nn.mft!t\."^L  c.  F3.  C/- 

fdT^^m  carpit,  quod  I.5.  Oij.  dixcrac:  eMmeJfevirumbomyn.,  quifroft 

qmbm^ofity  meeat  ncfmni  mftkce{sttm.     G quamftmflicem,  dicitj  veranh^ 

fente  ntiamdptortim  verb&rum'  adjeUione  cornmt .      ^httd  enim  oftis  fiierat^ 

adjtmgere,  nifi  laceiHcu-s  injuria  ?•  Nmturumejfc  dtxit  bonum  virum.ffti' 

tntUceftitm:  jam  ex  hoc  ipfe  hni  vm  mmen^  amittatneC2(Je  efii  ft  nocehit. 

Non  mintdi.cmmmali  efl.^referremjuriam,  quaminferre ..    Nam  unde  cert^- 

mmai/^terhominesxunde^ugna,. cmtentio us ^nafcuntur-y,  mfi quod  'mW-  ' 

'  .  ^    ittati 


CAPUT    V.  ^ 

hitAtio^pofiiiimpdticntiii^  mkgna-sf^feconcitattem^ejldtes  r  MuifdJIpAtief^. 
pam>quA  virtutcmhil  vefim-y  mhil  hofnine  dtgmminvetnri^otcjl}  mprobi^ 
^atioppojHerif^  txtwgueturfrotinm^  tanquam  fi  igni  aquam  fuferfuderis, 
jF.nimyeroutiquandoq;  pcr  impadcnciam  lccli  pugnse  non  neceflariat 
i^urgunc,  quarcommodedeclinaripoceranc;  icanon  femperimprobi- 
cas,  ubi  in  pacienciam incidedr,  excinguicur.  Neq;  vero  vircus pacien- 
tiaejChriftianistantoperecommendac^,  adomnes  promiicue  injurias 
devorandas  obligac.  F.cquiricefe  defendic,  non  hoc  direde  agir,  uE 
jlceri  noceac,  fed  uc  fe  conferveL  Nec  qui  propuifac  malum  injuri- 
am  facic,  fed  qui  inferc.  AHud  aucem  efl:  inculpacam  defenfionem 
bxerccrc^  aliud  inhumanam  vindidam  moliri.  Hoc  jeque  noxium 
haberi poccft,  acq;  injuriam  incipere :  illud  non  item.  Porro  qui  aflc- 
^unc,  laudabilius  efle  occidi,  quam  occidere,  hanc  exceptionem  ad- 
kiunc;  niftquiinvaditur,fitferfina.utilior^quaminvafor.  Ac  nimirum 
iuicer  cancumpericulumconfticuco  fcrupulofe  fempcr  expcndere  va- 
caCj  ucer pluribus  fit hominibus ucihor,  &  ucrum  mei  magis mea,  quam 
fui  akerius ope  indigeanc.  Equidem  id  cercum  eft,  eum  abs  quo  mul- 
rorum  falus  dependec,  &cujusofficiume/l:  ab  aUis  vim  arcere,  non  de- 
bcrevicamfuaminju/lo  invafori  parcendo  proderc;  licec  force  is  ea 
ific  sequanimitate,  Mi^quemifirum  efle  pucec  ccctdere^  quam  perire,  ficur 
jPiib  apud  Tacit.  Hift.  1.  %p.  Quippe  cum  ipiius  exitium  plurium  faiu- 
jtem  evcrtac.  Tales  func,  qui  alios  icer  faciences  pr^fidi j  caufa  comi- 
tancur ;  item principes,  duces bellici,  aliiq';,  quorum  mors  multorum 
ipofi:  icperniciem  trahit.  Et  inquos  quadrat  iWud Li(ca^i\.f.  Cum  tot 
'm  hac  animafopidlorum  vit  afahi^  cj^  Vendeat^^tantm  caput  hocfihifecerit  or- 
%is 3  Sdvitid  efi voluijfe  mm.  Icem  iilud  amicorum  Aiexandri  apud  Cur- 
\tium\.  p.c.<S.  ^JudeorumkocMacedonu  columen  ac  fidrn  diutuy^num  fo- 
Vepolliceripotefi,  quum  tam  avidemanifejits  fericulis  ojfera^  caput.^  ohlitus 
Itot  civium  animas  trahere  te  in  cafumf  Exinde  tamen  hautquidquam 
fconfequitur;  ^x  ab  ahquonullius  auc  pauciorum  faius  pendeac,  eum 
iion  rede  poiTe  invaforem  occidere,  quem  vi vcre  forcafie piurium,  in- 
itereft.  Hocmodo  cfflebs  auc  orbus  nunquampofTecoccidereinva- 
jforcm  proietariumj  ne  hu jus  liberi  &  uxor  in  folitudine,  &  egeilate  de- 
lltituantur.    Acqui  fi  ipfum  refpedus  uxoris,  &  libcrorum  recrahere 

~ffa  non 


LIBRI    !L 

noii  potuity  ne  {cclus  faceret  j  quare  alter  horum  Ia£!ui  vicam  Cuzm 
condonare  dcbeac ?  Notacu  camen  dignum efl:  illud  Pktonis  de LL.  1.^, 
Tilio ne prodefenjwne quldemfua,  [i aparmtibm videtje  'mterfeBumm,kgt 
ulla  coMedituTj  utparentcs^a  qmbm  in  iHcemeditmefly  interimatjfed  omnia 
fotim  [hfti^ere prdiiipitur^  quam  qmdquam.  ejmm^difacere.,  Mox  tamen 
fubJicur:  eihA(Poi^v<^^s^-^ovHlHvyiy  cv  qtiiTscn  ^dxyi^  yevoixhTigt  tj  -nH  T^oTra 

Y.cL^^Q»  Si  oftafeditionetvslqmvts  modofraterfratrcm  infe  imperumfaci' 
entem  pro  dsfenfionc  fua  interimat^  quafi  hofie  fcrempto ,  purus  fit,  Illud 
eamen  labi  fecuii adfcribendu m,  quod  addic :  Sifervm  liherum  fe  defen- 
dsns interimatyiisdem kgibm^  qtdbm^ pafriciday  fitfubje^m. 

§.  If ,  Ex  Iiadeaus  di^fris  eciam  hoc  adparer,  quod  c^des  intra 
moderamen  inculpac^  cuceP^  pacraca  nulla  labe  pacrancem  afpergar, 
adeoqjextrapoenamritporica.  Non  veroexeogencrefic,  quibus  ia 
fe  viciolis  lex  hunianaj  afFeduum  humanorum,  &  ir^  violenri^  veliS 
cata,  impLuiicacemindulgec;  qualisedc^desadukeri  marico  permis- 
fa.  De  qua  vid.  1. 20.  L  %%.  1. 2  f .  I-  32.  D.  ad  L.  Jultam  de  aduU.  &  hjfi& 
prat.  i.pr&  cade  Eratoflhenls,  ubi  o/lendiCjlege  Accica  pcrmiflum  occi* 
dcre,  non  foium  qui  apud  uxoremj  (^d  &qui  apud  concubinam  de- 
prehendebacur;  inio  quiapud  macrcni^  fororem,  auc  filium  deprc- 
hcnfus  erac>  uci  efl:  apud  Demoflhenem  adverfMs  Anflocratem.  Racio- 
aem  fubjangic  .•  ama-j  pro  qmbtu  cum  hoflibm  dimicamm  ad  ecs  ah  omni  coU' 
tumelia  ^  injuriavindicandos ;  pr&iisdemetiamamicoSf  fiquam  contrak- 
ges  injuriami  aut  contumeliam  eis  fecerint^  eccidere  lex  concsfit.  Cum  erim 
non genus  aliqiiodfi^  ami€orum^hofiium,fed  e  faSfis  horumutrumcj^  cenfc* 
atur ;  eos  qui  hoftdia  faciunt,pro  hofle  ulcifci  lex  iiberum  fecit.  A  dd.  Vatt* 
rimMaximm l.p. c. L §.15.  Ant, Matth&m de cAmin.adX. 49,0. tit. 3.C.3. §.15. 
feqq.  Qoodfi  igicur  alicubipoenaaHqua  autexpiacio  iis,  qui  c^dem 
juflampacravcran!:,  fuicinjumfla,  ea  veladc^demexinculpata  curela 
commiilam  non  percinec ;  vel  fmeracione  fuicincroduda;  vel  eo  fi- 
nc  adhibica,  uc  incelligcrecur,  quancum  fceius  eflec  injufta  Ccedc  liuma- 
numranguinemeffundere,  cum  eciam  jufla  Ccedcs  aliqua  luftracionc 
Yidcacur  indigere.  h^ndPhilonem  jud^sum  de  vita  Mofis  i.i.  hic  dici- 
t^r: pmtificirnandaffiiUt luflraret  reverfos  a  rccenti  c^de  hojrium  quamvis 


CAPOT  V,  22^9 

jur»  per  kges  iirsdi  haflem  c^cciderej  tamen  qul  necAvtt  hominem ,  etia^' 

o^^m  (^propxlfans  injuriam,  obndxim  videtur>  p'opt€r  antiquam  generis 

oonanoiem  orimdi  abuno  cafite^  hactum  fuit  luflrandi  caufa,  ut  nejfecies 

midcmfelerism  eoscompeteret.  -Beneficio  ramcn  afyli,  quodpoenarti 

ixilijtemporai^ijcondnebarjDonvidecur  opushabuifle,  quivitam  fu- 

;.m  c^ede  invaforis  fervanim  ivic  i  fed  cantum,  qui  cardem  involunta- 

iam  quidem  pacraverac,  fed  quam  cxadta  diligentia  adhibicaevirarc 

>ocerac.    TSlumer.  35*.  Deuter.  jp.  Locus  i.  Para/ip.  2^.  V.  5.  ad  defenfio- 

icmnon  pertinec;  &Davidicxtrudiocempli  videcur  incerdici,  non 

am  quod  ipfc  ex  csedibus  bcllicis  aliquid  labis  concraxiflec,  quam  quod 

iliomaceriamexoperibuspacisinckrcfccndi  fubcrahcre  non  dcbercCj 

!}ui  bello  cancum  glorijc  fibi  paraviiTec.     Scholiafles  Buripidi^  in  Oreflc 

iidverf.  820.  tradic,  morcm  verercm  apud  Gra:cos  fuilTej  ucpofliju- 

ilamc^dem  interfeflorcsgladium  foli  oftcnderenc,  in  argumencunt 

jniiocentias,  quafi  qui  cx  ipforummence   7rt('vJeiodpa,!i^7ravJ  sTmit^&f^. 

fmnia  videt^  ^  omnia  audit^  fuper  ea  rc reflis  implorarecur.     Fx  camea 

lidcm  expiacione  aliqua  opus  habebanc,  &  annaH  exiHo  defungi  co^ 

gebancur.    De  quo  exilio  cciamcfi:  Sipud Platonemde  LL.  1.  p.  vid.  1. 1^. 

|,  g.  D.  deposnts^  &  Grotim  m  jior.Jfarf  ad  d,  1.     Athenis  quoqj  de  csedi- 

bus,  quas  quisiur£fa6tasconcendebac,cognofccbacur  inpeculiari  ju* 

iicio,  quod  dicebacur  Delphinium,  a  cemplo  ApoUinis  Dclphinij,  uci 

\Az^udL Oemollhenem adverfi^ dn/iocratem,  &  Scholmftcn  Arifiophdnis  m 

'^.quitihm.    Sic apud i£chiopes,  qui  involuncariam ca;dem  pacraveraCj 

bxulabac,  donec  a  gymnofophiflis  fdfifTec  expiacus.    vid.  Philojlratm 

\ie  vita Apoflonif  1.  VJ.  Apud  Virgiiium  Mneid.  11.  ica  ^neas  /  Me helio  etar^ 

'0  digrejfumy  ^-  c&dcrecenti,  Attrecfare  nefas,  (facra)  donec  me  flumme 

vivo  Abluero.  InGanoneig.  ConciUj  Nannecenfis  fub  Formofo  habi.= 

iica  difponitur :  Si  quis  cafu  non  voiens  homicidiumpc^petravit ,  40.  diebm 

mpane  cr  aquapoemteat,  quibmperaBvs  hicnnio  ab  orati&nefideiwmfegregc- 

turynoncommuntcet,  necofcrat;  pofibiennium  incommunione orationis  of 

^feratj  non  tamen  communicct ;  pofl qmnquennisim  ad  pienam  communionem 

recipiatury  ahfimentiaciborum  in arbitrio  Sacerdottspcrmaneat.     Sedneq; 

ihiccanon  ad  defenfionem  fpedac,  &fortafle  piusjufloeftrigidus.Sic 

pc  qu^habencuria%/^^/^^^^^i^*^r^/f^  L I.  tit.p.  l.I^.  & inCapitui.Ca'' 

I  -  Ffs  -  _    reii 


rolil.^.ut.iy.^Iih.^/jk.ip^.  non ncceflario  videntup  adc«de,quae 
jncra moderamen  inculpatse tutel» fubfiilic, excendenda :  auc ubiiflud 
fad:uni  fuerit,  merico  nimiae  fcvcritacis  nocanrur.  Uornacius  quoq;^^ 
J.3.  D.de  Jufi.&juret\:d.^\t,  judices  in  Gallia  ad  hunc  diem  religiofiffi- 
me  fervare,  uc  nunquam  fere  in  ejusmodi  judiciis  rei  abfolvantur, 
quin  fimul  damnencur  peculiaribus in  paupcres  erogationibus,  aut  ali- 
quando  ctiam  Chriilianis  pro  occifi  anima  facrificiis.  Quod  nonni- 
bil  fupcrflitionis  olere  videcur,  Fxfi  bonis  non  fine  caufa  ejusmodi 
ca;disnecefllcas  criflisaccidaL^. 

§.  i<S,  C^cerum  defenfio  quidem  vic^,  membrorumq';  ac pudi, 
ciciar^  canquamrerum  irreparabiUum,  magnum  habec  favorcm,  ficut 
illaquoq,legemdivinampoficivamde  Sabbacbo  folvac:  {vid.i.Mac- 
chab. I.  v. ^l^feqq.  Jojeph. antiq.  Judaic.  1. 12. c.  g.)  Nain  qui  divcrfum fen- 
fcrunc,  non  fmc  racione  irridencur  kplutarcho  de  fuperftiiione ,  ^Aga.. 
tharchide,  cicance  Jofepho  ant.  Jud.  I.12.C.I.  uc  rairer,  quomodo  lidem 
1,  \.coniraAfionem\{i\iOZ  fadum  laude  dignirfimum  videacur,quodob- 
fervacioni  illius  legis  vica  &  patria?  libercas  fueric  poflpoficay  nifidc 
intencione  hoc  pocifTimum  accipias.  Enimvero  circa  defenfionem 
reru,  qiise  uciq-,  reflicui  poflunc,  neqi  omnes  ica  abfolutc homini  viden- 
"tur  neceflarise,  dubitari  potefl  \  an  ill^  quoq;  per  extrema  fmt  aflercn- 
ds.  Pr^fertim  cum  mulcis  valde  arrideat,  illud  Taxilis  apud  PlutA^- 
chum  Alexandro :  j^/W  hel/i^  mter  nos,  &  prdio  opm  efty  Alexdnderyqum 
ne^aquamnohis ademtum^  nej^viBum  necefjarium  veneris.  pro  quihmfo-^ 
Its  fw^^flehahent hommes fanidecertare.  Equidem  quid  judicium  &mos 
omniomgentiumferac,  in  aprico  efl:;  quiad  ncccm  ufq;  invaforum 
prorebuspugnari  concedic.  Imo  pleraq;  bella  geri  conflat,  non  uc 
aliis vita,  fed  res  cripiantur.  Ac  ridiculus  haberetor  hofris,  qui,  ne  tc- 
lispeceretur,protcflarivcllet,quod  ad  resduncdxat  rapiendas  veniar. 
Igiturilludcertumefl:,  noniieri  injuriamei,  qui  dum  alcecius  rcs  ra- 
pcum  autperdicum  ic,  occidicur  \  ccfi  alias  iflse  res  vicx  hominis  atqui- 
pararinequeant.  Nam  in  flatu  quidem  naturalip  qui  injuriam  qua- 
Iemcunq;dolomalointei;itac,hoflisevadit;  qui  quo  minusexcrema 
qu2eq;  patiatur,  nullo  jure,  quod  in ipfo  hsereat,  munitur.  Et  cum  al- 
ternonplus  iuris  ad  res  meas,  quam  vJcam  eripiendam  habcac,  non 

minus 


CAPUT   V,  rji 

minus  poceflatls  mihiad  illas,  quam  hanc  defendendaoa  competet, 
Quincumcicrares  vica  noflra  non  pofTic  fervari,  hancquoq;  confc- 
qucncerimpugnac,  quiillis  me  fpoliare  nititur.  Ac  apcrcum  cfl,  fc^ 
curicacem  accranguillicacemfociccatiscivilis,  acgcncris  humani  fub- 
fiflerc  nullo  modo  polTe,  ni  poccfta*s  fic  rapcorcs  rcrum,  quas  uciq;  ma- 
gno  amorcprofcquuncur  morcales,  per  cxtrema  coercendi.  Porro 
illi,  quinoncicra  anxictatcmrcfeheictorferunt,  duabus  hypochefibus 
nifi  fuerunc ;  primo,  poenam  juflam  femper  delido  ^qualcm  efTe  de- 
jere  hadenus,  ut  rco  non  majus  bonum  debeat  adimi,  quam  ipfeiri 
alcero  lacfit  aucperdidit.  Quod  falfum  cfle>  aHbi  oflendecur.  Dein- 
de  noxas,  quae  pro  defenfione  fui  ac  rerum  fuarum  injuflo  invafbri 
Inferuncur,  cflepoenasproprie  didas,  adeoqi  per  rcgulas  juflitix  vin- 
^icativse  dirigi.  Quod  icidem  falfum  cft.  Nam  poena  proficifcituE 
afuperioreinfubjedumex  viimperij,  cjusq;  magnitudincm  refpedus 
boni  publici  cemperat.  Sed  defenfio  antiquior  efl  imperio  civili,ac 
huam  maximc  locumhabetincer  eos,^  quorum  neutri  in  altcrum  cfl 
imperium;  eamq;  intuicus  propri^  f^lucis^  &  neeefficas  fua  confcr- 
'i^andi  moderatur.  Aft  inter  illos,  qui  eadcm  in  dvitare  degunty  li^ 
bencianaturalisdefcnuonis  efl  vehementer  rcflridla.-  cum  intrinfcca 
bivitacrs  traiiquillicas  (iTbfiftcFenon  poffit,  fi  ob  quamvis  injuriam  ho- 
tiliareponcrecrviMceat.  Igitur  id  demum  violent^  defenfionis  ci- 
Jribusadhibcrefas-eftsquod  exnaturali  libertacc  per  indolem  fbcieta- 
fe  civilis,  aut  ieges  civiles  non  cfl  ademtum-.  Qux  licec  concedere 
potuerint,  uc  civis  majori  illaco  malo  civcm  invaforem  pofTec  repellc- 
[e,quahicifl:iinrcnrabac,(qHaIiseratIex  Atcica,quce5i4J'  4>^e^v^  4  «t><jv^ 

fente.maut  abdHcentepervim  ^  mjuriayflatim  caufa  defenfiOnU  quu  occide- 
nty  impune  occifmn  ejf  juhet.  apud  Uemefihenem  ad^verJUs  Ariftocratem:) 
fegularicer  camen  injurias,  qu^  adresrcparabiles  cendunt,  a  privaris  . 
pcr  extremamvim  repelii  nolunt.  Cum  per  vires  puMicas  facili  ne- 
^otio,  ^  citra  turbam  reparatio  procurari  poffic,  quse  extra  civitaces 
ibinvitisnon  nifiperbeiiumobcinccur.  Indc  non  opus  eft,  uc  cum 
^rotw\.%  z.i.%Al,  adeafimusfolicid  deex^quationcreiraptse,&  vitas 
[aptoris  pejtiavorem  defcnfof  s^  5c  odium  rapcoris,     Nifi  zxxmBcsckf» 

addi**' 


232  LIBRI  H 

add.  /,  dicere  velimus,  ciim  plerunq;  fit  difficillimse  dijudicationis,  quid 
m  tali  adione  cicra  ultrave  limiccs  fteterit,  natur^nonrepugnare,fa- 
^orem  infpoJiacivel  ipoliandipartemtrahcre,^raptoremfuremve 
odio  profequi,  id  eft,  in  dubio  veniam  dare  c^di  hu jus generis,  & igno- 
fcere.  Incivicatibus  igitur  fuflficitjTi  quis  hmiccs  defenfionis  pericges 
civilesdeiignatosnonexceHeric.  S\  tame  hocfa6lufucrrt,invaforinon 
fitinjuria,  ied  fimpliciter  inleges  civiles  peccatur.  Sed  annon  falceni 
Gontra  lcgem  caritacis  peccabitur,  fi  raptor  rei  reparabilis  cxdacur? 
tlbi  arbicramur,  caritati  adverfus  hoftiiia  proFcilum  hadlenus  dunca^ 
xat  locum  efle,  quacenus  probabilis  fpes  allucec,  eo  miodo  illum  ad 
poeniccntiam  injuriarum,  &  componendam  pacem,  moveri  pofle. 
Qux  fpesubi  decollavic,  proditor  fui  efl:,  qui  hofti  parcic.  Quodfi 
autem  raciomihifuadec,rem  quasminimum  valeat,  eaq;  propcer  con- 
cemni  mereatur,  non  ica  acriter  eflc  defendendam ;  idnon  fit  in  graci- 
am  furisautrapcoris,  fcdneipfepropcer  exiguamrcmmulcummole- 
ftice  fufcipiam,  auc  humih  nimis  animo,  avarusq;  vidcar. 

§.  ly.  Hoclocoeciam  difpiciendum  fupcr  nobiiiflima  illalege 
de  furc  nodurno  impune  occidendo,  diurno  non  item;  qua^  extae 
'Exod.  XXII.  2.  Cui  convcnit  lex  Solonisp  quam  ica  refert  Demojihenes 
0  rat.  contra  Tmocratem :  Si  quis  de  die  fu^ra  qmnquaginta  drachmas  fura- 
tmfueriti  adundedmviros  ahducieHmlicere,  Sivero  nooiuquodcun^fH- 
ratusfuerit,  hunclicenoccidere,  c^  inter  perfequendum  vulnerarej  (^  ad- 
undecimvirQs  abducere>  fiquis  velit.  Kationem  addic  lllpianm  rhetor\  ^ 
cv^^^fAspct^vvciTaj  -nqji^QorjQ-Bg  KctAsimi  suvtoJ,  cai  ^swkV.^ksti»  Intefdiu 
enim  Iket  vocare,  qui  auxilmmferantj  no5l-u  non  item-  Sic  Plato  de  LL.  1.  p. 
VvKJce}p  (^S>py> ^Q  6i)ilctv eiai6v'Q,E7r\ KKoTuri j:t^yi'j.cf.TijiV-,  SAVsXmKJeivpriga  >ictjii^i 
€tW.  ^^^s  noctu  furem  domum  fuam  ingrejfdm  mteremerit,  mundm  efo, 
Eadem  lex  in  XIX  cabulas translata :  St  noxfurtumfaxit.fim  aliquis  occi^ 
fit,iure csfus efto.  Quam  ica referc Cajii^s  1. 4.  §. I. D.  adL. dq^d^  Lex XIJ*  ■ 
tdbb.  furem  noctu  defrehenfum  occidere  fermittit^  ut  tanien  id  ipfim  cum 
clamoreteftifcetur.  XXhiJac.GodofTedmadLL.XlL  tahh.  notat,  pofleriora 
verba  de  clamore  eflTc  emblema  Triboniani.  Ea  quippe  in  LL.  XII. 
eabb.  nonexcicifle,  arguit  locus  Ciceronis  inorat.  -pro  Miime:  XIL  tahuU 
i^Q'5f^irmmforem  quoqmmodOf  diurmm  autem?ffetelodefend(rit^interfat 

imfum 


CAPUT    V.  231 

mpunc  volu  ermt.  M.  Seneca  1.  X.  controv.  ult.  lex.,  qu<.t  noBufnumfurem 
ccidi  quoquomodo  jubet,  non  de  danato  tantum ,  fiddefure  loquitur .  Gelinu 
;XI.  z.ult,  quando  refert,Draconem  infiires  capitis  poenam  ilatuiflc, 
olonem  autem  dupli  duntaxac^  addit :  Decem  viros  Romanos  intet 
^ius  feveritatem^  hujus/(?»/><2^^^mediaince{Iiile  via, ,  Nmifurem^ 
uim  mamfefiofurto  de^rehenfm  ef/et,  tunc  demum  ocadi  perfnfcrunt^fi  aut 
itmfaceret  furtum,  nox  ejjet:,  aut  interdm  teloje,  amtprehenderetur,  defen- 
teret.     Clamorem  aucem  lex  XIl  cabk  requirebat  duntaxac  in  furc 
liurno ;,  quando  telo  fe  defenfarec.     Si  iufijurtumfaxint^fffe  telodcfen- 
mt^  quirita to^  endoj^  florato.     Pofl  deinde  ficdfi  efcmt^fefiaudeeflo.  Con£ 
[  4.§.I.D.  ^^£.^^v^//lubiitidem  vocabulura  ^que  a  Triboniano  infar- 
jlum.    Etfi  non improbabile  fic,  fuccefTu  temporis^  &  per  autorkatem 
l^rudentum  iftam  legem.  ex  parte  mitigatam  fuille ;  agnofcence  quoq; 
\uUcw  1. 14.  obfv^.    M  quod adparec  ex  UlfianoX.  V,  ad  edi^um^  cujus 
''erba  integra  extant  i>i  iollatione  iegem  Mofaicarum  cr  Bomanarum  a  Petro 
\ithi£o  primum  edita.     Qiiae  truncaca  referuncur  1.  f .  D.  adL.  Aqmi.Add. 
.p.D.  adL.Cornei.deficar.    Cujus  mutationis  fortafle  hsec  ratio  fuic, 
Ijuod  nonnuUiexardibusfuisinpractereuncesimpeiumfacerenCj  eosq; 
pccifos  in  furco  pofl  deprehenfos  fingerenc.     An  quod  confertas  dc 
punitasincersedesfurandi  non  cam  facihs  occafio,  ficuc  furcum  vix 
!)o{rec  contingcre  fme  domini neghgenria.     Confi  Ju/im.  1. 2.  c.%,  §.  d". 
Indepucat  Cujacu^l.d.lc^tm  illamXII.cabb.  non  inurbibus  amplius, 
»c  oppidis  valuifle,  fed  cancum  in  agris  adhuc  obcinuifle,  per  l.i.  C 
'uando  lic.  micui£.     Quanquam  hxc  lex  non  de  furibus,  qui  fclanculum 
es  fubdiicere  conancur,  fed  graflacoribus  &  prsdacoribus  violentis 
.  :gac;  proucofLendicfubjundlaracio;  utiJiimoftem->quammmabantur, 
.xcipiaptj  (^  id,  quod  intendebant^incurrant.     Sed  &  faepius  di£lam  le- 
rcmi^^x/.  C£ciliui  2ip.Geiiium\.ZQ.  c.I.  falfb  de  noci^urnorum  graffatortim 
nfidiofa violentia explicac.    Gxterum  racio  difcriminis  incer-  diumuTn 
k  no£lurnum  furem  canobisprsccipua  videcur,  quod  abs  fureincerdiu 
ieprchenforespofllcrecuperari,  a  fure  nodurno  nonicem,ubi  is  fefe 
.  cdibusproripuericjquineq;  pertenebrascognpfcitur,  aucab  unolicec 
brte  agnitus  conv  inci  nequit,  dum  e  led:is  non  facile  tefles  excitantur. 
(n  quafencencia  hscc  plcrisqj  maxima  difficukas  videcur,  quod  cum 

Gg  ifljc 


254  LIBR!  n. 

iftxlegesinfurespoefiamcapitalemnondeccfnant,  abfurdum  fic,pri- 
Vatisineosdcmpiuslicenci^indulgere,  quam  fommapoteftas  civilis 
fibivoluit  fumcre.Ad  quamreponi  poteft^omneseaslcges  circafup- 
pliciafurumpra:fupponere;  resfurto  ablatas,furc  deprehenfo,  refti- 
cuiautpenfari.  Quofaao,  pro  conditione  fuarumrerump.  poenam 
dupli  aut  quadrupli  fui^cerc  judicabant.  Exinde  tamen  non  fequi- 
tur ;  ergo  leges  in  eo  cafu,  quo  reparatio  damni  erat  ceflacura,  non  po. 
tuerunccivibus  ex  eo,  quodinnaturalilibertateliccbat,ampliusquid 
indulgere.  Neq;enimquodin  flacunaturali  jusbelli  indulget,  id  Ic- 
gislatorescirca  definicndas  incivitacibuspoenas  fcquineceflum  habu- 
crunc.  Sicdancurcivicates,  ubiadulteriumnoneftcapicale;  &tamen 
maricisimpunclicecoccidcre  adukcros  in  ipfo  adu  deprehenfos.  Sa- 
nc  quin  injuria  violati  chori  illaca  aut  incencata  in  libertate  naturali  con- 
ilicutis  fufficiens  bello  caufa  fic,  nemini  credo  dubium  effe;  qu^au- 
tcm  fit  licencia  bellincmo  ignorat.  Et  tamen  adultcrio  perpetrato 
nolcbanc  leges  poenam  adukerij  intenderc  ad  id,  quod  ex  ea  caufa 
moti  belli  liccncia  indulgec.  ,Sed  &  quod  lcx  Romana  tradit  dc  fure 
diurno,  eumoccidi  poife,  fifetelo  defenderit;  hquido  efl  indicio, 
cscdemfurispermicci  adconfervacionemrerum,  &  noncunc  dcmum, 
quandoisultromeceloimpetic,fed&quando  me,  resablacas  ipfi  cri- 
pere  aggredicncem,  celo  repellere  inftituiL.. 

-  §.  18.  Qusecumitafinc,  adparec,  fruftra  a  nonnullisdi<aa?  legis 
defurcno£l-:irnohanc  adferriracionem;  quod  alias  deii£ta  fmcman- 
flira  impunica,  fi  noa:u  fur  aufugiaer.  Scd  &  apud  Gm'mm\,z.c.  i.§.a 
nonoccurricnihil,  quod  probarincqueat.  Dicic,  legislatoreshocvolH' 
ijje,  direcfe  rerum  caufi  neminem  interfici  debere,  Id  quod  nos  ex  ifcis  lc- 
gibus  pcrfpicere  non  polfumus,  qux  de  furibusloquuncur.  qui,ut  rcs 
clancalum  fubducant,  in  «des  irrepunt.  Etfi  quandoq,-  in  furto  no- 
flurnoacciderepoflit,  ut  dum  res  measfervatumeo,  vica  quoq';  mea 
periclicerur.  Qup  cafu  ex duplici  capice  cacdes  furis  fic licica.  Ubi  in- 
nocenciajme^nonobftac,  quod  ipfe  me  m  hoc  periculum  deduxiffe 
videar,  dum  remmcamcupiorecinere,autrecuperare.  Nam verfor 
inaa:ulicicoacpropeneceflario,exquofiquid  pr^cer  meam  culpam  ■ 
proveniac,  nihiimihipocericimpucan.    Quodfipropccrres  omnino 


CAPUT    r.  23f 

nonUcerctalteruminterficere,  nonvidco,  quomodoculpa  Vaccr,qui 

profervandisrebusin  talc  fcpcriculum  non  imprudens  conjccir,  vbi 

1  occidcrcaut  occidi  neccflum  foret.  Sicut  fruftra  dcfenfionisfavorem 

implorat,  qui  in  ducllum  provocatus  ultro  defccndic.     Scd  &  ratio 

lcgis  ab  ipfo  prolata  non fatis videtur  folida ;  quodnoau  'vixfit  ccpa^d^ 

hibendorum^cfimm^  At^tdeo^fi  cccififi  furre^eridturj  fmlttis  credatw  ck, 

mufe^vita,  tuend^cauja dtcat  furem mteremtum^  vefertiimfidicet  cumali- 

quo  mfirumcntOy  quo  rio-ccre  fofit.     F  tfi  enim  dcmus,  vocabui um  Ebrai- 

cumpoflecapipro//^r/>'^/^<:/;?(?/^r/(9^iJr/<^    camcn,fica  ratio  legis  fue- 

fat,  planiuseracdixilTe;  ficum  telofuerit  inventus.  Quanquamneqi 

hoc  fequacur  ,•  fur  inventus  eftcum  teloi  igicur  iUius,  a  quo  occifus 

;  fuic,  vic^  vim  intentavit.    Scd  5t  ex  lcgc  Xil.  Z^^^.nonfcquicur ;  di- 

I  urnusfurnonpotcratoccidi,  nifitelo  fedefendiflec;  crgo  contra  no- 

:  durnum  furem  efi:  praefumtio,  quod  teio  fc  defenderit.     Imo  illa  no- 

i  dlurnum  furem  quoqtto  modo  occidi  pcrmiferac.    Jn  1.  p.  D.  adh.  Carmi 

I  deftcar.  vcrba  illa,  ftfarcere  eifitie^ericulofiionon  ^ctuit,  dum  rcm  fervare 

!  conatur^  pofterioribus  feculis  LL.XII.  T^^^^.func  addica.     Ante  iftam 

'  additioncm  probarinonpoteft,  iiomicidiifuiflereum,  qui  furem  no- 

1  durnum  occideric,  fi  forccceftes  adfuiflenc,  cx  quibus  conflarec,  noii 

1  fuifle  eum,  qui  furem  oceidic,  ab  ipfo  in  pericuium  vitac  addudlum. 

:  Exemplum  dc  pueila  in  agro  flupraca  ad  rem  nihii  facic.    Nam  ibi 

i  cxprcfTe lex  pro  vieidem  illaca  pr^fumere  jnbec ;  hcic  depraffumto 

■  Vitae  periculo  nihil  invenitur.     Quinpotius  exre  furum.  efl,  nuiiam 

;  confcrcre  pugnam,  &inpcdesfedare.    Facemur  tamen  longegcnc- 

rofiusfacerc,  quifuremnodurnumjficommode  pofl2t,capic,rebusq; 

fuis  fcrvacis  magiftracui  dcfcrc,  quam  qui  citranecefTicacemcum  occi- 

dic.    Add. quoq;  Grcene^wegen delegil/M^  abrogatis  2.d  1. 4.  D.  ad  l.  Aqml. 

I  iibiceftatur,legibusBatavorum  non  requiri,ut  quisdc  furenodurno 

cuni  ciamorcteftjficetur. 

-  §.  is>.  Qua:ricurdeniq;,anquiinjuriampriorintulic,rc«5lcpofIiC 
i^fiftereinjuriam  vindicatum  eunti  ?  Quod  aliqui  afKrmarunt,  ideo 
quodpauci,  proprio cx arbicrio  injurias  fuas  cxfequenfes;,  tantumre- 
ponant  vindidse,  quantum  accepcrunc  injuri^.  Vcrum  nobis  hcic 
paulo diftindtius  videtur  pronuriciandum.    Sciliccc  ex  lege  naturse, 

Gg  2  qui 


%IS  LIBM    11. 

qui  injuriam  akeriintulic,  facisfadlionem debecofferre.  Tcnetur etiam 
quilibecoffenf^  veniamconcederealteripecenci,  &  poeniccnci,  oblaca 
reparacionc  damni  daci,  &  cautione  de  non  ofFendendo  in  pofl-erum 
prseftica..  Igicur  qui  facisfac  ere  renuit,  &  refufionem  poflulanci  refi- 
ilitj  injuriam  injuria  cumulac.  Sed  qui  asquam  facisfa^H^ionem  obla- 
rarh  refpuit,  &  omnino  armis  vindiclam  perfequi  concendit/injuflam 
vim  molicur,  eiqj  jurc  refifli  poterit..  confMvml.  p.  c.I.  &  Gm.lX 
C.l^.lS.ScBcefien^SLdh..h 

GAPUT     VI. 

DE  JURE  ET  FAVORE  NECESSITATIS. 


/.  6  7.  ^id jttri^ eadem  indfdgeat  inres\i 
alternm  l  ' 


t.Nece^itM  ejmtuplex ?' 

Z.Ui>i  ji44  dutfa.  vor  necejfiti^  is  fu^detur  ? 

■$»^uidilU CHK^  detjuru infiipfum  j  attl  \  S,  ,^id  pro  rebnt  noftris  fervandu  liciAi 

direSie  tnalsos.  j  inresali§rttml 

4.  c^idindire^e  CAdem  indalgeat  f  \ 

Norcomniumverfatur  vis  neceflltatis,  quod  illia  lege  carcat,  ac 

m  omnibus  humanis  inftitutis  femper  excepta  intelligatur,  acq; 

ad  muica  agenda.  jus  dec ,  quKcicraeam  incer  vccica  habcbantur. 

M.  Seneca  I.4.  controverf.%y .Nccejsitas  magnumhumanx  infelicitAtis 
fotrocimu^  ^ft.  Add:  oracio  Lenculi  apudZii//^^  1.  IX.  c.  4.  Ea  vis  un- 
de_fic,& quousqi  fe  excendac,  curacius  jam  eft  difpiciendum ;  eoq;  ma- 
gis,.quod  quidamparumautniiiil  efiicaciaecirca  moraliracem  adio- 
Gum  eidem  cribuere.videancur.  Ance  omnia  aucem  obfervandum, 
Q^^o^Ciecro  \.%.de  inventione dupliccm  faciat  neceflicatem ;  ftmflicem 
f^  abfolHtam^CHinullavirefilliptefl i  qtitzm^  mutarine^  ienin  foteft :  ^ 
netefsitudinem cam  adjunSi^ione,  Qux  icerum  triplex  efi,  adhoncftatenii 
(^quo  refcrre  pofTis  illudPtini/ 1.  lefift.  12.  fumn^a  ratio  Japicntibus  prane- 
€.e(^itate^\)  adincolumitatemi  ad commoditatem.  Quarum  Wlz.  fumm/t 
fity  Tdtera.  huic proxii9ia  i  tertiaac  levi{^imACommoditatiSiX\ux  cumpriori 
ELunquam  poffic  contendere,  Quanquam  autem  honcflas  pr^flec 
incolumitatijhanctamen  interdumillipofle  prjeferri,  fi^  ubi  incolu- 
micati  confuluerimus,  q'iod  fitin  praefentia  de  honefbate  delibatum* 
Yircute  aliquando  &  jufliciarccuperari queac.   Ubi  id  non  pofHt,  ho- 

nefla* 


CAPUT     VI.  Z3r 

liedatcmpr^fer^ndam.  Etfi  alij  moneant,  quotiens  neccnTitudini  ad 
honeftatempr^fercurneceflitudo  incolumitatis,  fadurn  defendi  noA 
tamprcefcriptione;uris5cdire(fla  via,  quam  excufatione  human^  in- 
firmitatis,  pervocabula  venia;,  &  mifcrationis,  &  clementicC  .•  neces- 
fitudini  autem  commoditatis  multo  minorem  vim  five  ad  defcndcn- 
dumfivead  excufanduminefle,  niii  resfit  cum  judice,  qui  il:udij,& 
propenfionis  fux  majorem,  quam  juris  &  fapientia^  rationem  habcL 
Enimvero  nobis  hcic  potifldmum  inquii-itur  de  neceflitudineincolumi- 
tatis,  quamnam  illa  vim  habeat  ad  eximendum  aUquem  a(flum  ab 
obHgatione  legumcommunium.  An  fcihcet  aliquandolegibus  ve- 
tica  agcre,  aut  pr^cepra  omirtere  po/Iimus,  quando  citra  no/lram  cul- 
pam  inejusmodianguOiishajremus,  utaliter ialutemno/tram  expedi- 
renequeamus.  Ubiadparet,  quicquidcft  illud  five  juris,  five  favo- 
ris,  autvenise,  quodncceilitatitribuitur,  uniceindepromanare,quod' 
nonporfitnon  homo  omni  fiiudibadfeconfervandum  conniti;  coq; 
non  facile  pra^fumatur,  raremipfi  obligacionem  impofita,  qu^  ardori 
broprise  falutis  confervandas  prteponderare  debeat;. 
1  §.  z.  Equidem  de  hoc  nemo  pius  dubitaverit,  quin  DEUS,  qui  aB«- 
iblutus  tfi:  dominus  noftra:  vicx,  &  quam  nobisprccario  heic  agcn- 
dam  indulfit,  tam rigidam  nobis  legem  dicere  queat,  utmoriendum 
jnobis  fit  potius,  quam  vel  latum  unguem  ab  illa  difcedamus.  Ex  quo 
'generelcgemdenonedendafuilla*credebant Juda;i2.M*^rf^4^.  VIL  Ec 
i"edequidcm,quod  fuillamedifiTeincjusmodi  cafu  habebatur  pro  ab- 
bcgatione  ver^  reJigionis..  Cum:  extra  talem  cafum  utiq';  nefas  non 
fucrit,  indefedlu  aliorum  ciborum,  fuilla  vefcii  nc  quis  fame  pcrirec. 
Scd&fa^peperimpcriumcivilctam  fcvcraahcui  mandaca  injungun- 
tur,  utmorspotius  fitexcipicnda,quam  abillisdirccdendum.  Enim- 
jvcro  tamngidanon  fempcrprsefumitur  legum  pofitivarum  obligatiOo 
Hasenimquitulerunt,  autquiinfiituta  qu^dam  interhominesintro- 
duxerunt,,cum  utiqV  falurem  auc  commodicatem  hominum  pcr  ea 
promotumivcrinc,  reguIarircrquoq';cbocuIos  habuifie  prsefumutur 
tcnericatemhumansE  natura?,&quam  non  pofilt  non  homo TefuQ;ere 
&amoIiriilIa,  qu^adipfius  dcfl:ru£lioncmtendunt.  Quam  ob  cau~ 
fam  pler^qjlegcsjfalcem  pofitivse,  mtclliguntur  cxcipcrc  cafumnC" 
'  Ggj;  ccfil- 


258  LIBRl    n. 

cefficaris,  feii  non  obligarc ,  quando  iprorum  obligationem  comita- 
turum  efletmalum,  humanam naturam  deftruens,  auc communi  ani- 
mi  humani  conflantia  fuperius;  nifi  exprefle,  auc  per  negotij  natu- 
ramifbequoq;  cafus  fit  comprehcnfus.    Unde  neceflicas  non  id  qui- 
dcmefficic,  uc  diredelexheic&nuncpofricvioiarij  feupeccacumad-, 
miccii  fcd  exbenevolalegislacorum  mence,  iimulq;  nacurs:human2' 
confideracionc  pr^fumicur,  cafum  neceflTicacis  fub  legc  gcneraliccr 
concepca non concineri.  Quo facic  locus  Maitk  XII. 2. 4.  Scilicec quod 
maceria&ratio  iftiuslegistantumrigorem  non  jubeat  praeiumere,  ut 
famcpotiuspereundum  fit,  quam  panibus  propofitionis  vefcendum, 
Verum  ucihsec  circaleges  policivasfacile  admiccuntur,  ica  alcioris  eft 
indaginis,  aneademadlegesquoq';  nacurales  fmcexcendendai  nimi- 
rum  an  incafu  necefficacis  incermicci  poffic,  quod  lex  nacuralis  jubef, 
aucfieri,quod  eademvecac?    Circa  prius  ex  nacura  pra^cepcorum 
affirmativorum  conftat,  illa,  utheic  &:nunc  adexercitium  aftusquis 
obligetur,  pr^fupponereoccafionem,  materiam  &  facultatem  agen- 
di;  quae  regularicer  deefleintelligitur,  ubi  quid  fieri  non  pote/l,  nifi 
ipfe  peream .-  cum  amorem  &  curam  fui  abjicere  fere  inter  impoffibi- 
iia,  &  qux  communem  hominum  conflantiam  fuperant,  habeatur. 
Igicur  nifi  vel  exprelfe  in  legecontineatur,  vel  ex  quahtate  negotijcol- 
ligatur,  vitammeam  potius  amittendam,  quam  adlio omittatur,  re- 
gulariter  leges  affirmativx  exceptionem  fummse  neceffitatis  habere 
intclliguntur;  praefertim  ubi  quis  in  culpa  non  fuic^  quare  in  Lalera 
necelHtacem  incideFec.     Hinc  non  teneor  pancm  dare  fameUco,  fi  egc 
ipfe  eodem  indigeam.  vid.  2.  Cormth.  VII 1. 1$.     Nec  fi  alter  in  aquii 
periclitetur,  ipfum  extraherCs  fi  mihi  pro  eo  flt  pereundum.    Smcii 
de  benefc.  h  2.  c.  If .  T>ab0  egemi^fed  ut  ipfe  mn  egeam;  fmcurram  perituro 
feedutipfeenen  peream.     Sed  quod  pr^cepta  negativa  attinet,  id  primc 
certum  eft,  non  pofleper  neceflicatem  rede  Rifcipi  adus,  qui  dired< 
cendunt  ad  vioiationem  Numinis  divini;  puta  ut  aUquis  evitanda 
mortiscaufaDeum  blafphemet,  aut  ipfum  abneget,  cultuiq';  ejus^  3 
obfequio  renunciet.     Cum  enim  certum  fic,  DEUM  homini  long' 
graviuspoflemaluminfligcre,  quammorsefl:  naturalis,exipfaquoq(  | 
racione  facprobabilefit,  cundem  longe  nobilion  bono  velle  penfari 

jadlwran 


CAPUT  VI.  23^ 

ja£luramvit«  hujus,  quam  quisinhonoremipfiusfaGic;  {CarpylMcs  m 
Antholog.  1. 1.  ^'p*  h-Aouoiq  Av^^aw  ivcrs^itjg  chc  cc7dAco?is  xi^C/?»  Deperiit  ju-^ 
^tsgratUntdlavirU'.)  ncfas  utiq;fueriCjevitando  minori  maloinhO" 
horcm  divinum  delinquere.  Etfi  qui  tormentorum  atrocicati  fuc- 
cumbunc,  miferacionenonplane  fmc  indigni.  Circa  illas  aucem  le- 
ges,  qua;  hominum  invicem  officia  concinenc,  obfervandum ,  efle 
qusdam  pr2ecepcajuris  nacuralis,  quaefa£lumaHquodhumanumjauc 
infticucum  prsefupponunc ;  cujus  finem  fi  quis  confiderec,  facile  agno- 
fcic,  iiiud  adcafum  excremas  necefiicacis  non  excendendum;  ardeoq; 
sandem  exceptionem  legi  quoq,-  inefle.  Deinde  «&  hoc  nocandum, 
lon  pofle  dici,  ahqucm  adufuo  legem  immediate  violafle,  nifiille 
pfi  rede  pofiic  impucari.  Confiac  aucem  duplici  modo  adlum  ah- 
quem  ab  homineproficifci,  vel  canquamacaufa  principaH,  vel  can- 
quam  a  caufa  inftrumencali.  Haec  icerum  duphcicer  fefc  habec,  vel  uc 
nullummocum,  nifi  a  caufa  principali  imprefium  exferac,  &quidem 
poncranacuralemfuam  inchnacionem,fiquamhabet;  velecram  ucex 
broprio  &  incrinfeco  impulfu  ad  aftum  exercendum  fe  convercac,  hcet 
prioris  quoq;  cauf^  impulfio,  auc  dire<^io  adfic.  Heic  fi  quis  homo 
oofiienorimodoadadumconcurrat,  canquam  caufa  mfi:rumeDtaHs, 
tdus  iilcnonprincipaHduntaxaccauf^,  fed&huic  canquam  fuus,  6c 
tbipfo  profe^tus  imputari  poceric  Sin  priori  quis  modo  concurreric, 
DrincipaH  duncaxac  agenci,  noninfi:rumcncaH  a£tus  impucabicur,  Ad 
^3[Uod  camen  qua;  requirancur,  infralacius  cxponetur. 

§.  5.  His  prsniifilsad  fpeciales  qu^fiiones,  qu^  heic  agicari  fa- 
enr,  accedamus.  Ec  illud  quidem  dubium  non  habet ;  quanquarai 
iHas  homo  non  obcineac  jus  infuamembra,uc  illapro  lubicu  perdar, 
iuxec  auc  mucilec ;  Hcebic  camen  abfcindere membrum  infanabili  mor- 
jo  correpcum,  aut  per  vulnus  inuciie  planereddicum,  necocum  corpus 
icreac,  auc  fana  adhuc  membra  corripiancur,  auc  inuciH  appendice 
jiequidquam  aHorum  ufus  membrorum  impediacur.  An  aucem 
fumma  neccfi^icas  eciam  ahquod  jus  largiacur  in  vjcam,id  efi:,  an  ad  eflTu- 
fiendam  morcem  ignominiofam,  auc  afperis  cormencis  comicacam  H- 
jcac  occupare  lencm  cxicum,  fuperius  difquificum  fuic.  Porraquid 
paiios neccfiicas jurisindulgcac jam  videamus.    Carmbus  hominum 

a  nobis 


a4o  LIBRI  IL 

a  nobisnoncserorumrefciin  rumma  fame,  &  deficientibus  aliisnu- 
trimencis,  miferandus  quidem  cibus^  fed  ramen  nefarius  non  eft.  Ve- 
rumquid  dc  iili*s  exemplis  fic  pronunciandum,  ubi  in  fumma  cibi  pe- 
nuria  alii  func  jugulaci  invid,  auc  force  dudli,  vix  liquec;  cum  ex  una 
parcelexhomicidii,ex  akera  famis  acrocicas  pugnec,  venccrq;  auribus 
carens,  &c  quodcicratriiti/Iimumhoccemcdiumomnibusforec  pere- 
undum.  vid.  2.  Reg.  VJ.  2g.  2p.  DeMter,  XXVIII.  f  3.  Thremr.  IV.  10, 
Jofiph,  antiq..  Judaic.W.2.  &:  de  bello  Judawo  l.Vl.  c.21.  Viodorm  Skulm 
L  5.  c.  40.  Add.  hiftoria  de  fepcem Bricannisj  qui  vafbum  in  mare  pro- 
jedi,  deficicnte  cibo  pocuq;,  forcici  unum  nonfane  relu£tancem  jugu- 
larunc,  cujusfangvineintolerabilem  ficim,  acfamemcarnibusutcunqi 
fedaverunc ;  quos  ad  cerram  delacos  poft  judex  homicidii  abfolvic. 
Prouc  tx  Nicol.  Tuifio  m  obfirvat  medicm.  referc  Ziegler.  adGrot,  1.2.  c.  I.  §.3. 
■Qui  cenfec  a  navigantibm  hoc  ma:><:imei^eccatmn^  quod  in  mortt  m  unimj  ^ 
miisj^mfiifittacontingeretr€onjpiravermti  at^fericulum  corporis perictilo 
/mimd  antefofiuermt,  Nec  debuijje  quenquam  vitAmfuam  tam  vilifenderej 
ut  ejusjactura  ^lterim famem  expkret.  Ncc  reliquos  ideo  in focium fuum 
fikvire  debmjfe^  utftomachofiuo  conjulcrent.  Kcfi  huic  reponi  pofTic ;  afpe- 
renimis  dici^  in  morcemakcrius  confpirafTe,  qui  force  ducendum  ccn- 
' Tentunum,  ucreliqui  fcrvencur,  qui  alias  omncs  fimul  mifere  eranc  pe- 
ricuri.  Vid  Jona  I.  y.feqq.  Unde  nec  anim  se  periculum  heic  fuifle  me- 
tuendum.  Illum  animam  fuam  vilixftimare,  qui  cicra  rieceflicacem 
eandem  projicic.  Nec  fseviciarn  dici  pofTe.ubi  in  falucem  omnium  qui 
moricur,  minoricumdolorefcrrum  jugnlo  exipir,  quamaltcr  infigic 
Velim  quoq;  ejusmodi  cafum  expendi.  Si  innaufragio  plures  in  fca- 
phaminllluerinc,quamilla  fcrre  poHic,  necf;  ad  unum  pcculiari  jure 
fcapha  percineat,-  an  non  force  fmc  ducendi,  qui  projiciantur,-  &fi 
quis  forciri  dccredaveric ,  tanquam  qui  omnium  interitum  quasrat,  1 
absq;  uiteriori  delibcratione  prsecipitari  queac  ?  Verum  circa  ejusmodt 
cafus  rariores  judicium  noftrum  nunc  fnfpcndimus. 

§.  4.  I/lhoc  frequentius  contingic,uc  dub  in  prsefens  vicjc  peri- 1 
culum  incidant,  in  quo  utriq;  fit  pereundum,  ni  unus  quid  faeiat,  cx  1 
quo  paulo  ciciusalteri,ahas  perituro,  fara  admoveantur.  Vel  eciami 
uc  ex  neceiTitatc  periculum  morcis^  aucmagn:e  Iselionis  intencemus 

alccri 


CAPUTVI.  ^p 

akeri  indire£le,  itantnobisnonricpfopofitumiprinocere»  fed  dunta- 
xattalcm  adum  fufcipere,  ex  quo  probabiliter  noxa  ipfi  po/Tit  inferri ; 
Lit  cameii  mallemus  quavispodus  aliaratione  neceflitudine  noflra  de- 
fungij  &  ipfam  li^fionera  qiiantumin  nobiseft  ceinpcremus.  Ejusmo- 
iiakeriuslxfionemuci  nollrocum  peccaco  nonconjundam  arbicra- 
nur:  ica  eandem  qui  pacitur,  velucfacale  malum  cxcipere  atq;  sefti^ 
narp  debec?  Sc  ob  quod  ei>  qui  inculic,  re<fle  non  poffic  indignari.  Exera  - 
Dla  talia  fmt.  Si  egf>  nacandi  pcricus  cum  akero  nacandi  impcrico  ia 
hrofundasaquasincidifrema&j  uci  iierifolec^illemecircumplexus  ce- 
leret,  neqjmihicantsBfmt  vires,ucipfummecumcfFerrepofiimi  quis 
ncio  mihivertericjfiommbus  viribus  ralem  abs  meamoliar,necum 
ipfo  fuffoccr,  etfi  is  per  aliquoc  minutasborjeparce^a  me  uccunq;  cxtra 
iquas^pocuiilecfuflineri?  Sic  in  naufragio,ubi  cabulam  ego  occupavi, 
iuorum  non  capaccm,  fiquis  adnacans  eidem  fe  quoq;  velic  injicere, 
pe  fimul  fecum  perditurus,  nihil  videcur  obflare^  quo  minus  quavis 
kolentia  eundem  a  rabula  repellam.  Sic  quando  duobus  fugientibus 
koflisnecera  incentans  inftat,  unusvelponcepoflfedejedo,  velporca 
^Jaufaakeruminpr^fenci  vitKpericulo  deftituere  pocefl,  fi  uterq;  fi- 
nul  fervarinequic.  Qualis  necesfitas  inbello  frequencisfime  obcingit, 
jit  pauci  finc  defticuendi,  quo  fumma  rerum fervecur.    At rUnm de  ex- 

iugAwTs.^r^  communis  falutis  fludioy  finguldrum  €^rd  necejjano  negligcba- 
.  W;*.  Apu d  Firgilium Mneid.  IX. Vandarm ut  cemit^ quo  (itjortunaioco,  qui 
4f44  4g(itreSy  Vortam  vimultaconverjHScardine  torqmt,  obmxmlatishu- 
tsris^  ^ultostj^Jtiorum  Moenihm  exclufos  duro  In  certamine  Imqnit.  Apud 
undemX.  XI.  pulfo  Lacinorum  equicacu  fars  claudere fortas,  Nec (ocijs 
peirire  viam^  nec  moenihm  mdent  4ccifere  orantes.  Conf.  Li^iml.lS. 
.  if .  ubi  Thurini  hoc  pr^cexto  fceleratc  funt  ufi.  i\pud  Fioruml.^. 
.Ig.deNumancinisdicicur.-  novtpme  confdmm  fugdifedit ;  Jedhoe_quo.j^ 
mtis  equorum  cmgulis  uxores  adcmere.fummo  fceiere^fer  amorcm.  Sic 
bild  Tacitum  Annai.  14.  tanquamerracum  bellicum  annocacur,  quod  in 
jemplo  coloni.^  Camaloduni  non  motis  femhm  (jr  Jotminis  juventm  fola 
\efitterit.  (add.Z/w^  l.V.  e.40.)  Qoni^^^iAtmSuetonim Mnim  o^pidi 
iammjervare  umverfajiatmt,  ne£fletu&  lacrymisauxiiiumejm  oranti^ 

fih  umfle^XM' 


24%  LIBRI  n. 

Mmflexm  efi^  fmn  thretpmfeBwmJigmm^  tjr  comtantesinfanem  dgmink 
acclfsTct.  SlqMOs  imbeHisfex^y  aut  feffk  ^tas  attinH-efat^  ab  hofte  oppnft 
funt.  Cumtamen  tanta  necesfitas  nondum  premerec,  humaniter  Da- 
riusapud  Cumum\.\S .  c.i(f.pontemLy.ci  fluminis  noluit  refcindere, 
addcns ;  (e  maHe  mfequentihas  iter  dare,  quam  auferre fugientibus-.  Altc- 
rocaru>firobun:iorquismorcemintenC^ans  me  perfequatur,  ac  inan- 
guftavia,  qaa  fugiendum,  forte  quis  occurrat;  ubi  admonitus  non 
ceCTerit,  aucidtcmporislocire  anguHria  non  adnfiferit^  licebit  fane  il- 
lumimpellere,  &pcrcjusdem  flragcmfugam  capeffere,  etfiprobabi- 
liter  ex  ifto  impulfu  vehementer  videatur  affligeiidus.  Nifi  force  illi 
peculiariobligatione  cenear^  ut  etiam  ultro  pro  eodem  periculumfu- 
bire  dcbeam.  Quod  fi fugse i-nterpo(itus,admoni£us  Hcet,  decedere  via 
nequeat;  patafiinfansfit,  aucclaudus,faLtemexcufatione  merebitur, 
quipedibus,  autcquoper  eundem^^faltumpociusmolicur,  quammo- 
ras  nedendo  corpus  hofti  prsebet.  Id  autem  exemplum;,  quod  aliqui 
afFerunt,  quare  cul  pa  non  vacet,  manif  eftum  efi.  Prafeciiis  quidam  mi- 
litaris  epraliofMgiensj  hofte  inflantej  de fm  militibtu  unumin  confertaturhA 
antepofitHmtrAnsfoditinefugamoracrearstur.  Huicenimutiqj.tanCum 
crat  virium,  ut  folo  impulfu  viam  fibifacerepoflet.  Excufabitur  ta- 
men, fipraeter intsntioncm  armis  fuis  forte  noxam  intulerit.  At vero 
fi  quis  petulanter,  aut  inhumane  mihi  obftiteric,  &  viam  fugiendi  con- 
cedere  abnuerit,  eum  dircde  quoqitanquam  hoflemproilecnerepof^ 
fum,  quantumcunqidemum  is  inde  Isedatur.  Conf.  La^antim  div.  /^ 
ftit.  1.  V.  c.  17.  quLnoflris  alTcrtis  nequidquam  opponitur.  C^terum 
iiti  vicae  periculum  quocunq;  modo  declinafre  magnum  habet  favo- 
rcm;  icapariferemodo  defendicur  aut  excufatur  fuga,  cum  l^fionc 
obflanciom fufcepca,  ficui  mutilatio membri,  aut  ahudgrave  vuinus 
intentetur.  Nam  &  calia  intentanti  adexcremum  usq;  refiflipoteflj 
^  ubifuga  periculum  decliriatury  etiamimprovidum  &  imporcunom 
impetum  confternatio  cxcufafi^. 

§.  f.  Yidcamus  jam,.  annecesfitas  noftram  vitamfcrvandi  jusi 
aliquod  indulgearin  re&alienas,  ut  invicis  dominis,  vel  clam  vel  apercs  c 
Tiiftis  rapcis,  fubvenire  nobis  queamus?  Nobis  ad  foUdam  ejus  quasfli-:. 
©nis  decifionem  necefiarium  videcijr  paucis  iibare  caufas  introdu- 

dorum^ 


CAPOT  ?l  ^       241 

'£!ornm  dominiornm,  de quibus infra prQlixios  agitUF.    Qpge idx  pp- 
tisiimum  funt,  ut  difcordiae  ex  communione  prim^va  ortse  cojleren- 
lur,  atq;  induilria  hominum,  alererur,  dum  proprio  quisq;  Marce  res 
fuasquserere  neceflum  habet.    Nequaquam  autem  ideo  res  funt  di- 
{kinCtx.ut  ncquis  per  eas  aliis  inferviret,  &  ut  divitiis repertis  foJus 
iincubarec^-  fed  uc  sirca  ufum  illarumpro  arbitrio  quisqi  poflet  difl 
Iponere,  &  ubieasdemaliiscommunicareplacerec,  faitcm  occafionem 
ij  obligationis  ab altero  adquirend^  haberct.    Inde  poft  proprietatcm 
j  rerumintrodu6lam  data  eflfaculcashominibus  nontantumcommer- 
j  eia infigni  cum  utilitate  generis  humani  exerccndi,  fed  &  materia  par- 
ta  humanitarem  &:  beneficcntiam  ad verfus  alios  uberius  expromendi, 
i  cum  antca  opera tantum ac labore  aliis  liceret  infervire.  vid.  Ephef  IV. 
i  zs.    Eft  porro  ca  domini j  vis,  ut  dominus  res  fuas  ipfe  poffic  difpen-_ 
ifare,  eriam  adquasakeri  tradendasobligacur.    Kx  quo  confcquicur, 
jquodresabalterofibidebitasnonftatimipfe  quis  invoJare  queat,  fed 
1  dT)minii, ucukro  fibi  eas  cradac,  pofcerc  debeac.  Qiiod  fi  carae  ifte  ulcro 
I  obligarioni  fua?  fatisfacere  cergivcrfecur,  hautquidquam  ideo  tanta  vis 
j  domniijipfiuseric,  ucre^akeridebita  invico  domino  non  poffit  cripi 
per  aucoritatem  judicis  in  civitatibus,  auc  per  vim  bcllicam  in  libertatc 
I  nacuraii.    Ac  licec,  fi  merum  jus  nacurale  refpiciamus,  ex  imperfeda 
;diincaxac  obligatione,ucpoceex  vircuce  humanicatis  orca,  quisccnea- 
tur,  ut  alteri  in  extrema  neceiTlcatc  conftituto  rebus  fuis,  quibus  ipfe 
jpari  modononindiger,  fubveniat,-  nihilramenobflat,quominus  per 
jlegem  civilem  in  perfedam  ifla  obligarionem  evakfcat.     Uti  apud 
Ebrgeos  fa^ftum  fuiffe  mcmorat  Seldenm  I.  Vf.  c.d°.  de]M.&Q-  ubi 
per  forenfem  fencentiam  ad  dandam  elcembfynam  cogi  pocerac,  qui 
quod  fibierac  prasflandum  denegaret.     Unde  mirum  noaefl,  ipfos 
noluiflcpauperesfl,Tosquidquam  exalieno  fibi  fumer€,fed  rogando 
tancum  accipere  a  privads,  auc  a  publicis  elecmofynse  exa61:oribus. 
Adeoq;fubrepnonera  alieni  per  excremam  necelTicaccm  apud  ipfos 
pro  furco  auc  rapina  habitam.     Qiiod  fi  camen  in  aliqua  civicate  pau- 
pcribuscalicercaucum  nonfic,  neqjduricia  dominiprccibusexpugnari 
qucac,  necfaculcasfuppcrac,  ucprecioaucoperaegefl:ati  pr^fenciquis 
fubvenircpofTic,  num  ideo  fame  fiieritmoricnduni?  Num  ulli  infli- 

"^^t  tuto 


244  LIBRI    IT. 

tuto  humano  tantaefle  vispotcric,  utriaker  officium  facere  negligat 
mihi  pereundumfic  pocius,  quam  ab  ufitaco  &  regulari  agendi  modo 
difcedendum?  IgicurnonjudicaVerim  furci  crimine  fe  ilium  adftrin. 
gere,  fi  quis  prscer  propriam  culpam  incxcrema  inopia  rerum  ad  yj. 
d:um  nccelTariarum,  auc  quibus  corpus  concrafxviciam  frigoris  mu- 
nicur  verfans,  poftquam  ab^liis  locuplecibus  acq;  abundancibus  ncq; 
precibus^neq^preciojneqj  oblaca  fua  opera,  illas  uc  ulcrofibiconcede- 
renCjimpecrarepocuic^vijautclanculumeasfubducac;  pr^fercimubi 
intentionemjiabeac^carum  aeftimacionem  prseftandi ,  quando  copio. 
fiorforcunaarrifcric. ,  C^tcrumquodejusmodi  necefljcaspofllccon- 
tingere fruftra negacur,.  Quid  enirn ,  fi  quis in aliena  regione  inops, 
ignotusj  amicisq;  carens  deflituacur,  naufragio  cjedus,  aut  fubdudlo 
pcr  fures  viatico,  velquod  interea  domipatrimonium  cafu  pericrit! 
Sinemoinveniacur,  qui  egenci  fubvenire,  ejusve  operam  conducerc 
velic ;  aut,  uci  fieri  fuevic,  ipiius  mendicancis  liberali  ac  inccgro  habitu 
moci,  cicra  neceflicacemhuncflipempecere  crediderinc^  an  idco  mu 
ferofame  fueric  pereundum?  Equidem  Pfover^h.  VI. 50. 31.  fur  vocat 
cur,  furci  poen«  obnoxius,  qui  rcs  alienas  furripic  ad  explendam  famem 
fuam,.  Sed  accuracius  infpicienci  paccc,  iftum  furem  haucquidquam 
excccma  ncceflicace,  qualem  nosfupponimus,urgerij  autiniquo  fato 
eitra  fuam  culpam  &  defidiam  in  famemincidifle.  Namutiq;  inniii- 
tur,domum  ipfumhabercj&fupelle^lilem,  quae  fuf^iciat  ad  reflicu- 
endumfeptuplum;  quam  poterat  vendercj  aut  oppignerare,  inven- 
turus  utiq;  emtoremautereditorcmtemporibus  copiofis  &  tranquil- 
lis.  Neq;enimadparetibi  prsefupponi,,  tempore  belli,  aut  per  anno- 
nas  caritatem  id'  furcifuiffepatratum:  Et  qui  non  amphus  habebat, 
unde  fefe  alcret,  debebatfeinfervitutemvendcre.  Yid.Levit.XW.'^^' 
Selden.  I.  VI.  c.  7.  Non  obflat  Vrovefh.  XXX.  ^ : 

§.  iS.  Gfotm L2. c.  2.  §.  (5*.  eam  difiicultatem  iflhoc  modo  expe- 
direinftituit.  ,  Eos,qui  abinitiodiflinclarerumfingulariumdominia 
introdlixerunt,  hanc  veluclimitationemi/tis  addidifleincelhgi,  quod» 
dbminij  vistuncdebeatexpirareadexcludcndos  alios  absrerum  cuiqjc 
propriarum  ufu,  quando  altcr  citra  earundem  ufum  fervari  nequitji 
adeoqiinejusmodi.cafu  neccflicatis  rem  propriam,  eitra  quam  akef' 

homo 


CAPUT    VI.  ^  2^r 

homo  perituFUseft,  in  eommunionem  priinagVam  rediifTe  cenfeii 
Vel quod eodem recidic,  quando primum  homines dominia  diftinda 
infticucrunc,  fingulos  cum  fingulis  pa6lum  iniviflc,  utabsaliorumre- 
bus,  nifiquancumdomini  concedunc,  manus  abftincrentur;  ut  camenj 
iibi excrema  urgeret  neceflicas,  cujuslibcc  re ,  cicra  qua  fervari  quis  ne- 
^uic,  canquam  in  mediopoflca  ucificconceflum;     Cum  enim  in  le- 
sribusfcriptis  ea  fic  flimenda  interprecaciO;,  qua;  quam  minimum  ab 
s^quicace  nacurali  recedac ;  mulco  id  magis  faciendum  in  moribus,  per 
.;acitas  duncaxatCGnvencionesintrodudis.  Id  aucem  eflc  asquiflimum, 
jc  cuiq;  feconfervare  indulgeacur  ea  re^  quas  ipfi  unica  curic  occur^. 
i  'it.    Enimvero  heic  non  deeft,  quod  in  dubium  revocari  posfir:  Nam' 
1  in  necesfitate  quis  accipic  ju  s  aflerendi  fibi  res  alienas,  veluc  in  medio 
ftae forent pofitse;  non  adparet>  quare  quiseasdem  ipfi  domino,  qui 
barinecesfitate  premitur,ubi  viribuspr^valuerit,  noposfit  eripere.Id 
huod  tamen  Grotm  non  concedit.     Deinde  ejusmodi  rerum,  quas 
Wutinmedio  pofitas  mco  jurc  arripio,  refticucio  haucquidquam  eft 
tacienda ;  quam  camen  heic  Grotim  requiric. .    Ec  fuerat  quoq;  diftin- 
^uendum,  ucrumquisin  eamnecesficacemcicrafijamculjpam:,  an  ve- 
ro  per  ignaviam  auc  negligenciamincideric:    Qua  diftincftione  hoa^ 
jpofica,  jus videcurdari  ignavisnebulonibus,  qui  perfocordiaminege- 
ftateminciderunt,  uc  alieno  labore  parca  pervimfibiqueancufurpa- 
jre;  adeoq;per  pigriciam  concinuacaegeftate,induftriis  necesficacem' 
imponere,  ejusmodi  inutiiia  pecora  ingraciis  aiendi.     Acqui  omnes^ 
jpordati  admitcunt,  uti  cicra  fuam  culpam  calamitofis  merito  fubveni- 
tur;  itapigrisventribus  merito  occini,  quod  in  fabulis  reponebat  fa-^ 
Irnchc^  per  hiemem  cicada;  formica.     Quo  ^^jdt^^xx^Fktarchi  afofh-^- 
khegm.  Lacon.  Cum  marltimui-^r^do  incnrfiones  in  agrum  haconicum  fecffet ^  ■ 
\jjetj^  deprehenfaiy  ac  diceret ;  finon  habuij/e,  mdeftipendtajuis  militibm 
herjohe^^et^  nej^Je  ah  hahentihui^otuijfe  mpetrare^  ultro  ut  darent ;  ita^ 
wemjje^ut  ■viauferret;  Cleomenefdixitt,  aijvleju,^  yi' mvfj^a.*  compendiojk 
Mi  h£c  malitia.    Cum  ergo  hceat  domino  difcrimen  facere  inter  eos, 
llquifato,  aut  qui  fuomeritofuntmiferi;  patccfane,  jusefledomino  imi 
Ijremfuam,  £tiam  adverfuseum,  quiin  extrerna  necesfitate  conftitui- 
fcur,  valicurum,  ha6lenusfaItem,ucposfit  dijudicare,  dignusne  ficille: 
l!  Hh  5.  miferi-- 


Z-^iS  LIBRI  n. 

mifericordia,  anminus;  utq;  adeomateriamliabeat,  oportunobene- 
iicio  egentcm  fibi  devinciendi.    Apud  omnes  qiiippe  maximum  be- 
meficio  pondus  accedere  judicatur;,  fi  per  id  extrema  fuerint  difpulfa. 
Atquinuliuseftgrati^iocus,  R  quisaltcritribuat,qu^  per  vimjurefuo 
&  tanquam  fibicompetentiahic^ripere  pbterat,  Igitur  melius  purores 
iftha;c  cxpeditur ex noilra  fententia,  fi  dicamusjcumquiefllocuples 
teneri  fuccurrere  innocenter  egeno  cx  obligatione  imperfeda,  ad 
quam  cxplendam  quidem  regulariternemo  per  vim  adigi  debet:  fed 
tamen  fi  fumma  urgcat  nccesfitasj,  id  eam  efficere,  ut  iflud  tantifper 
€omodo  vindicariqueatjquoea^qux  jureperfedodebentur.    Id  ell:, 
ueextra  ordinem  adeatur  magiftratus,  aut  ubi  tempus  id  non  ferr,  vi 
aut^lanculumereptareurgensnecesficasdifpellatur.  Nam  ideo  prae- 
cipueadilla,  qu^  ex  virtutehumanitatis  debenrur,  jusduntaxatimpcr- 
fedum  conceditur,  ut  altcnfit  occafiooftentandianimumofficioex- 
plcndo  ultro  pronum, flmulqi  alios  beneficio  devinciendi  ficjiiateria. 
Iftud ubi quisinfuper  habuerit,  an  ideo  egeno  fame  pereundum,  quia 
iocuplecis  inhumanitas  precibus  expugnari  nequit?  Quin  potius  & 
rem fimul,  & meritum  perdat,  qui  ultro  humanus eile  noluit.    Ex  di- 
€bisquoq;cIarepatetratio  exccptionum  illarum,  quas  C7rtf//>^af1ertio- 
mfuasfubjungit.     Namcum  inevitabilis  tantum  necesfitas  indulgeac 
pcrvimvindicare,  quod  ex  obligatione  imperfe^la  debetur;  mani- 
feflum  cft,  prius  omni  modo  tentandum,  an  alia  rationc,  quam  per 
vim,  autclanculum  necesfitas  posfitevadi;  puta  adeundo  magi/tra- 
tus,  preccs  adhibcndo,  promiffa  rcflitutione,  ubi  fata  mollius  fluerc 
coepcrint,  operamofFerendo.    Dcinde  hucdefcendinonpotcfl^ubi 
dominus  pari  nccesfitate  tenetur.    Nam  hunc  in  abundantia  agcrc 
pr^fupponimus.    Id  quod  ulterius  extendendum  judicaverim,  nefic 
quideminvitoremfuameripidebere,  fi  manifefl:um  fit,  cummox  iti 
candcm  necegfitatem  dcvcnturum,  fi  res  ifla  alceri  cederit.  Heic  enim 
fibi  quisq;  proximusefl.    Facitquoq;  huc  illud  apud  Berodotum  Ura- 
nia:  cumThemiftoclesAndrios  pecuniam  pofcerer,  duobus  magnis 
siuminibus  frctus,  SuadeU  (jr  Necejsitate :  illi  d uo  numi na  non  m inus  va-  t 
lida  opponcbant,  Inopiam  c^  Impof^ibditatem.     JCtorum  regula,  quam  i 
€rmfii  heic  adducit,  infari  caufafopdentis  conditwnem  effc  melwrem,  huc 
^  *  ~  nonvi- 


lOflVidetiirqnadrare.    Nam  timc  tantirpef  pto  pofTeil&re  pronufi- 

siatur,  quando  pecicoris  jus  nondum  liquidum  e/l.    Verum  de  domi- 

\ix  jure  heic  nuUu  eft  dubiui  .•  cum  hoc  duntaxat  quseratur ;  an  per  fa- 

iam  legem  humanitatis  ego  tenear  perire,  ur  alter  fervetur.     Quod 

lemo adfeveraveric.    Ca^terum  adpofite ad  cafum propofitum  apud 

Zurtium L 7^c.  i.  dicicur :  melwr  efi caujafaum  nontradentisy quam  pofien-^ 

is  aitemm.    Dcniqi  &  nos  aflerimus,  reilitutionem,  ubi  commode  fieri 

Joflit,e(Tefaciendam,inprimis  ubires  fueric  magni  precij,  aut  quara 

rrads  condonare  alcerius  fortuna;  non  ferant.    Quodfi  autemresfir 

nodica:)  qu^q;  alcerius  faculraces  gravare  nequeat,  fufficiet,  fi  veluc 

X  d^ebito  gratitudinis ,  ubi  occafio  coleric,  oft:endamus,  nos  hbenter 

p£bencfkiumfuifledebicuros,fi  perejusde  cenacitatem  licuiflct.  Sed 

!Uod  Grotim  quoq;refl:itution€m  fieridebereadferir,  id  ipfius  hypo- 

befi  parum^  congruit.    Namfi  in  cafu  neceflTicatis  primacvae  commu- 

\\cm\%  jus  redibac,  fic  ut  quis  fuo  jurc  rem  alienam  acceperic,  nulla  erid 

kciendarefl:itutio.     %^A  quia  h^c  fieri  debet,  adparet  fanc,  domini 

Ijsinremfuam  non  cxpiraffe  per  alcerius  necefliicacem ,  fed  ipfum 

ponte  eam  alteri  debuifle  concedere,  gracis,  auc  accepto  pretio,  ali- 

ve  penfadone.  QLiodquiaifte  negHgebat,  neceflTicas  jus  quidemde- 

jiteam  rcmarriprendi,  fubiflo  tamen  onere,  quoddominusilU  potc- 

5«:impon€re ;  nimirum  urvel  ad  graticudincm  ipfum,,  yel  ad  asflima^ 

oncm  rcfundendam  obhgaret-..- 

§.  7.  Super  eadem  quaeflione  ab  ahis  non  minus  in  divcrfas  par=* 
;5-.  difceditur.  Cap.fiqms.X.defurttSy  glofla  inteUigit  duntaxat  de 
jiodica,  non  autem  de  fumm  a  necefTicate,  Didac.  C&varruv.  ad  caf.feC" 
pum.  p.  2.  §. /.  n:  5..  eandem  fere  com  Grotio  f ovec  fententiam.  ^od^ 
necefiitatem  extremam»  inquit,  //V^4^  abs£furti  velrafina  vitiores  alie^ 
f  accifere  adfuhlevandam  eam  necef^katem,  rationemejfe  ^quia  fer  ham 
niafunt  communia.  Siquidem  natura  iffa  inftitutHmeflyUt  resinferiores 
nt  ordinat£.y  (^  d^liinai,ii  ad  hominumneceptatem.  Quamobf^em  divifi&- 
\rrum,  quapfi  inflituttonemjurts  naturaUs  facta  efiy  non  derogat  ratwni 
jUurali,  quadiUat  cx  rebm  temporaiibm  fiibveniendHm  effe  hominum  ne- 
'({sitati  extreThA.  Adducitur  Ibcus  Amhrofij  ex  Gratiani  decreto  c.ficut- 
i\.  dfi,.^'^,Bfiiri^miump_anis  efij  quem  tudetmes  imdorum  ind^mentum.  efis> 


M$  LIBRI    n. 

fluodtMfecludk,  Ant.  Verezhu  ad  tit.  Cod.  de  ftirtk  §.  5.  pro  eademren- 
tencia  has  afFcrt  rationes ;  quod  vi  majore  quis  id  copellatur  facere,  nec 
pr^Bfumatur  dominus  invicusj  quiaconrencire,&  ulcro  indigeaci  fub- 
venire  ex  humanitacis  racione  tenetur ;  &  quod  in  extrema  necenTi- 
race  non  tam  rem  alienam,  quam  communem  videacur  accipere.  Ine- 
di^  tamen  neceiTicace  liberatum  reflicuere  debere,  qu^  accepit.  Anton, 
Matth^m  ad L  47,  D.//>.  i.§.  7.  inter  crimen  &  poenam  di/linguendum 
arbitratur ;  ut  crimencommitti,  etiam  penuriaurgente,fateatur,  poe- 
iiam  taraen  p  ropter  neccflicatis  vim  delinqucnti.  aut  remiccendam^  auc 
cercemicigandam  cenfeat.  Quod  autcmomninoheic  furtumcom- 
mittatur,  iiifce  rationibus  probare  inrt-ituit ;  quod  uciq;  lucrifaciendi 
animum  habeat ,  qui  deficiente  annona  jcibum  alteri  fubtrahit.  Ad 
quodreponipoceft,  vix  vidcrilucrifaciendi  caufa  remalienameripc- 
re,  qui  peream  extremse  fu^  necellicati  confulcum  ic,  eo  animo  ac  vo- 
£0,  uteandemquamocyilime  pJoHic  refundere.  T)dndQfimdulenu 
sontreBdtio  rei alienAY oz^cci  nequit,  quando alceri eam dandi obligatio 
smperfedaerat,  acinaltcrotalejus,  ut  in  pr^fenti  cafu,  quo  commo- 
«feftme-fe-i  pocerat  modo^  arripere  poilec.  Pr^terea  /<j/^  jadiac,  virofi^ 
fienti  dtij^bmonHlUm  tantavimrnferripoffi^ut  Jctens  altqua fi  tnrpitudim 
gontammet :  at^  in  ejtisntodi  cafibmy  ut  Ctcero  fcrihit  Je  offic.  1. 5.  fuum  cui^ 
mcomrmdumferendumefftrfotipu,,  quam  de  alterius  cemmodis  quidquamfib' 
trahendum.  Enim vero  fpeciofe  philofophari  cxtranecesHcacem^con- 
flicutoinproclivi  eft.  Neqjmajorinejusmodifafto,  proutida  nobis 
fuit  determinacum,  turpitudo  eft,  quam  quod  in  fame  ad  fordidos,& 
beftialcs  ciboseciam  fplendidi  hominesincerdum  defcendere  adigun- 
£ur.  Neq;  dc commodis  augendis &  decrahendis  agicur,  quando  lo- 
cupleciviro,  autcuiejusreijaduragravis  nonfic,  minuci  quid  fubcra- 
hicur,  nequisfame,  aucperinjuriasaerispcreac.  Circai.2.  g.^D.^iL. 
Rhodiam  dejaBu,  momt.,puhlica  utilitdte  urgente,  qusdquis^  frugum  dmi 
fia^dlat y  id etm  addnnonafHbfidiumfroferredeberei  noniamen fingHk 
indulgendum,  ut  fito  arbitratu  auferant^  quodfibi  dsfit,  dijsfuferat.  idi 
emm  fuhlica  autoritate  m  igifiratuum  ejfe  facte ndum.  Sed  an  ideo  fame  r 
moriendum,ubi  amagiftracunuilumefl:  fubfidium  fperandum  ?  De-'(  1 
niq;  quod  ahqui  addunc, nullAm  hac  mfme  legis invenin  diffenfationem\^  I 

idvanum 


CAPUT  VL  2^p 

d  vanum  efl.  Nam in  fuperioribus  Tat'  rmommt^  allatum,  quare 
lonficpraprumendum  j  legem  de  furcis  ad  prasfencem  cafbm  excen- 
|i  deberc. 

j  §.  8.  Deniqividecur&necefficascircaresnoftrasverfans^vcni- 
jm  indulgerc  res  alienas  pcrdendij  aut  i  avadendi ;  cum  hac  camen  re- 
tridione,  utcicranoflram  culpamillud  periculum  rei  noflra^  excice- 
ic,ucidemcommodioreviadifpeilinequeac,  ut  ne  pro  viliori  nofl-ra 
^  alterius  prctiofiorem  perdamuS)  uc  s^ftimationcm  ejusdem  pr&fle- 
tius,  fiqmdem  iftaaliasperituranonfuerac,&  deniq;  inparcemdam- 
i  veniamus;,  fl  alterius  res  una  cum  noftra  alias  peritura  erat,  qua; 
lunc  fua  ja£lura  noftram  fervat.  Quo  fundamenco  nicicur  sequicas 
I  '^is  Rhodid  dcjacf^^  qua  cavcbatur^  ntfi  levamU  navis  gratia  j a^m  mer- 
^umfaBm efi,  ommmn contHhutlomfargaturi quodffo  ommhtu  datum  efi. 
id.  tot.  titnl.  &  qui  ad  eundem,  ac  in  leges  nauticas  commencati  func. 
iicfunes  &retia,  in  quse  navis  mea  impulfa  eft,  dilcinderc  licebit, 
I  aliter  illa  explicari  nequit.  vid.  1.  zp.  §.  3.  D.  ad  B.  Aqmliam.  ita 
;!imen,uc  fi  cicra  culpam  mea  fadum  id  fuerit,  damnum  utrinq;  com- 
I lune  fit.  Sic  orto  incendio, eoq;  meis  a^dibus  imminente,  iicebit  vi- 
1  ni  sedes  diiHpare,  ita  tamen,  uc  quorum  aedes  hoc  modo  fervacse  funCj 
I damnum  farciant.  Quanquam  enim  1. 7.  §.  4.  D.  quod  vi  mt  clam. 
;  atuat,  ubiincendium  perveniffet  ad  ^des,  quse  dejedia^  funt,  eum  qui- 
ijejecitefTeabfolvendum  :  communis  tamenfententia  «quitati  magis 
tccdit ;  (add.  1, 4>>.  §.  i.  D.  adh.  Aqml.){\  urgente  incendio  domus  aliqua 
tlirutafitcseterarumconfervandarum  caufa.  id  damnnmcfle  farcien- 
»bm  a  vicinis^^ad  quos  verifiniiliter  ignis  potuit  pervenire,  etiam  fi  ad 
ipmum,  qua:  diruta  efl^nondum  perveniflet.  Id  enim  fanedurum 
|mis  foretjcum  peralterius  rei  deflrudionem  rem  mea  fervaverim, 
ilillumfblum  devolvere  damnum,  me  immuni.  Ex  iisdem  etiam 
|ndamencispleraq;deducuntur,  qua^  a  JCtis  Romanis  traduntur,  de 
itmnoinfe^Oj  ubi  poffeflbr  rei ruinofae,  ex  qua  rebus  meis  pcriculum 
iLiminetj  cavere  adigitur  de  damno,  fiquod  vitio  operis  concigerit, 
jpflando :  ac  fi  illud  renuerit,  per  edidum  prsetoris  ego  immiffio- 
ipminruinofasiflas^desobtineo.  Uci&iliud,quodInterpretes  juris 
]|omani  traduntj  fiquisfundum,  confinibusundiq';,pr2ediis  non  fer- 

li  viencibus 


Zfo  LIBRI  ir.\ 

viencibusclrcumiatum,  Iiabeatjeumqiadirenequeat^  compelli  debe- 
rcajudiceconfinem,  utadicumconcedat:,  fakem  pro  aliqua  recpgni- 
tione.     Cjecerum  exinde  quoq;  Grotim  L  2.  c.  7,.  §.  lo.  colligic^  liccreci, 
qui  pium  bellum  geric,  occuparelocum  in  pacaco  folo  ficum ;  fi  non 
imaginarium ,  fed cercum  fic  periculum,  pehoilis eum  locum invadac 
&  irreparabilia  inde  damna  dec ;  (1  nihii  fumacur,  quod  non  ad  cautio- 
nemficnecedarium,  puca,  nudaloci  cuflodia,  relidadominojurisdi- 
dione,,&fru6tibus;  deniq^fi  id  fiac  animo  reddenda^ cuflodise,  fimul 
acq;  necelTicas  illacefTaVeric.   Quibus addendum  fuerac,  dominoprius 
denuiiciandum,ucip(eeciam  atq;  eciam  locum  cuftodiac,  oblacisquoq' 
adeamremfumcibus;  aucfimalit,  inucilemeundemadpr^fidia  reci. 
piendafaciat.    Icem,  ubi  fumcus  inejusmodi  loci  municionemfa^flifu. 
erint,  non  ccneri  dominum  ad  eos  refundendos,  niii  ipfe  uciq;  eosdem 
faduruserat;  nec  obtcncu  fadorum  fumcuum  ulcra  nccefficacem  ifli 
locoincumbendum;  cumalcerpereosfumtus  non  iftius  locimelio- 
rationem,  fcd  proprias  regionis  defenfionem  fpedlaveric.    Redc  ta- 
mznBosckrm  addiX Grotij  monet,  ex  ufu  omnium  feculorum  & popu- 
lorum  conflare,  neminem  putarc,  fe  teneriad  permittendum  alteri, 
pericuIumabhon:etimenti,  occupacionemIoci,autarcisfua?,  fiimpe- 
dire  pofllt.    Adeoq;  fi  alter  occupaveric,  hoc  ex  iis  efle,  quibus  facili- 
or  veniatribuipotefl:,  nonexiis;,  quse  juris  naturalis  titulo  citra  figu- 
ram,  &  oratoriumcolorem  defendi  queunt.     Quibus  accedic,  quod 
facile  apud  hoflem  fufpicio  pollic  oriri,.  dominum  loci  cum  altero 
clam  in  ipfum  confpirare ;  fic  ut  hoc  modo  alicni  belli  moles  facile  in 
/ipfumdevolviqueac.     Imo  fi  vel  maxime  hoftis  intelligat,  domino 
invicolocumoccupatum;  tamenfiisalterum  indecxturb^c  inflituar, 
belli calamitatibus  ifle  fubjicitur  \^  quas  quovis  modo  dec^(nare  nemini 
vitiopoteritverti.    Sed  &nefcio  quam  parumconfulcukneft,  plures 
in  domum  fuam  hofpiccs  recipere,  quam  quos  commode  icerum  pos- 
fisexpellere,  &quibus  nolcns  volens  amicus  effe  cogaris, 
quiqi  cibi,  fi  libido  fubegeric,  ulcro  migrationcm 
injungere  queant-». 


SAMUJ 


SAMUELIS     PUFENDORFII, 

pE  JURE  NATUR^  ET  GENTIUR 

LIBER     TERTJUS, 


CAPUT    PRIMUM, 

IT  NEMO  L/EDATUR,  ET  SI  QUOD  DAMNUM 

FUIT  DATUM  REPARETUR.  . 


.  Homo  homimm ,  tjtac^  res  Udere  non 

I  dei>et. 

,  'X)amnum,fiquod  datum  refarandftm. 

,  ^idfit  diim»um. 

:  J^inam  damnum  dentf 

\^o  ordineUdentestemantur  .? 


^.^otmodiiUfioJjatP 

7,  Dereparatione  exemplum  in  homicidd^ 

S.  In  ee  qui  mmiUvit : 

^,7«  aduliero^ 

lo.Influpratorei 

1 1,  Jafure, 


^  Uid  homini  advcrfus  feipfum  exercendum  injun- 

^gac  lexnacuralis,  quantumq;ei  licenci^e^autfavoris 

K/circaconfervacionem  fuiyrerumq;  fuarum  eadem 

'^indulgeac,  hadenus  expofuimus.    Jam  cranfcun- 

duin  elt  ad  illa  przecepta,  quibus  officia  adverfus 

_.  ialios  homines  obeunda  concinencur.     Ea  fupra  di- 

^  ^  vjfimus  in  ahfoluta,  &  hypothetka.     In  claifc  ahjolu- 

tcrum  5  quse  cicra  omne  ancegreflum  humanum  infticucum  omnes 
jhomines  obhgant,  mericoprincipem  locum  huic  deferimus :  ntneouis 
]alterum  Udat^  ut^fi  qmddamnum  alteri  dederit,  idreparet.  Eilquippe 
hocomniumlacilTimum,  omncshomines  uccales  complexum,idemq; 
facillimnm,  ucpocenudaadionisincermifTione  conftans,  nifi  qua  ob- 
lu«fiances  racionilibidinesquandoq;  compcfcend^  func.  Quin  &ma- 
xime  neceflarium  idem  efl:,  quod  citra  illud  focialis  bominum  vita 
nullo  modo  confiftere  queac.  Qui  enim  nihil  boni in  me  conferc,  qui 
nc  vulgaria  quidem  officia  mecum  mifcct,  cum  eo  tamen  tranquille 
j viverc  poffum,  modo  nulla  racione  melsedac.  Imo  a  maximamor- 
taliumparcenihil  amphus  quam  ifthoc  defideramus :  bonafere  incer 
paucosinvicem  communicancur.  Aft  cumeo  qui  mihi  nocct,  quo- 
modo  pacificepoflimviverc?  cum  natura  cuiq;  tam  tenerum  amo- 

V\  %  rem 


;22r  LiBRi  m. 

femruirerumq;  ruaruminreverit,  ut  non  pofCit  non  omnibus  modis' 
repellereeam,  quiiilis  noxa  inferre  aggredicur,  Muniuncur  amcm 
hoccepr^cepco,  &  veluc  racrofanfba  efle  jubencur  non  illa  tancuin, 
qu^immediacenobis  ipfanacura  conceffic,  uci-eft  vica,  corpus,  mctn- 
bra,  pudicicia,  exiHimacio  fmiplexjlibercas.-  fed  eciam ejusdem  prar- 
cepci  vis  fefe  peromniainftitucaac  conventiones,  quibus  aliquid  ho- 
mini  adquiricur,  difFundere  incelligicur,  tanquam  finc  quo  illa  planc 
inutiiia  forent.  Sic  uc quocunq;  ciculo  aliquid  noilrum  iic,  hoc prcece- 
pcoidemauferri,corrumpi,,l2edi^  ufibus  noftrisex  coco,  auc  exparte 
fubtrahi  vecetur.  Quanquam  ctiam  idem  mulcis  praecepcis  affirmati^ 
vis  virtualiter  infit,  dum  illa  unum  ponendo  ipfius  concfaria  remo- 
y^^^'  Qiiam  manifeflre  autem  hujuslegis  neceiT!itas  quorumvis  fefc 
animis  ingerat,  adparet  ex  Se;^ec4  de  benefic.  1.  IV.  c.  17.  Dk  cuitibet  ex 
ifti^i  qui  rapto  vivunty  an  adilU^  cfu^  [atrociriijs  (^furtis  confiquuntur ,  md' 
lint  ratione  bonapefvenire  ?  Optabit  ille^  cuigrajpiri  dr  tranfiuntes  percute- 
Tc  qaaftm  eftj  potim  illa  tnvenirei  quam  eripere.  Neminem  reperiesy  qm  non 
mqmti<tpr£mysftne  neqmtia  fim  malit.  Cicero  offic,  IIL  Detrahere  aiiquii 
alteri^  (yhommem  hominis  incommodo  fmm  augere  commodum^.  magiseft 
csntra  naturam^  quammorsy  quam paupertas^quam  doloK 

%  2.  F.x  hocce  porro  prsecepco  confequiturjT^^^/.'^^/  aliquo  kfm 
fitilUta,  ddmnufnj^datumullomodo^  quiipfireBepoteft imputariy  tdyquan^ 
tum^  ejmfieripoteft^  ab  e&dem  effe  farciendum. .  Cum  alias  Vaniim  fit  prsecc* 
pifle,  nealterl^dacur,  frubidefado  is  Isfusfuerit,  damnum  ipfrgra- 
tisficdevorandum;  &quiMt,  fru£lu(u^injurijefecure,  &:citrarefu-  ^ 
fionemgauderequeac.  Neq;  enimcitraneceffitatemrerntutionisabs 
feinvicemi^dendis  pravitas  mortalium  unquam  abflinebic;  nec  qur 
damnumpailLTs  eil:,  ei  facile  fueric,  animum  adagcndamcumalccro" 
pacemcomponere,  quamdiu  iftius  reparacionem  non  obcinuerit. 

§.  5.  Damnumec/iproprieadrespertinerevideatur;  anobista- 
men  ita  laxe  accipiecur,  ut  omnem  l^fionem  complcdatur,  quje  eciam: 
adcorpus,  famam,  pudicitiamq,'  hominis  fpe£lae.  Adeoq;  nobis  id 
notac  omnem  IjEiionem,  corrupcioncm,  diminucionem,  auc  fublati- 
onemejusj,  quod  noftrum  jameft,  auc  interceptionem  cjus,  quod  ex 
jure perfeilo  debebamus  haberc. j  fi ve  id  dacum  £\%  a  natura j,ii ve  acce- 

denC3 


CAPUT  L  /      ari 

d<^nte  fado  humano  autleg^  attributum ;  five  deniq;  omiflfioneni  aue 

denegacionem  alicu jus  praertationisj  quam  nobis  alter  ex  obligadone 

perfeda  exhibere  tenebatur.     Huc  quoqj  idiQit^umtiliam  dedamatio  15, 

ubilate  oflenditur,  damnum  dedifle,  quiflorcs  in  hortofuo  vencno 

infecerat,  ex  quo  vicini  apes  perierunt.       Palmarium  tamen  argu- 

mcntum  ineo  confiftit;  cum  omnibus  conftct^  apes  elle  genus  ani- 

mancis  vagum,  &  quodnullaratione  adiliefieripoflit,  utex  certo  loco 

pabulum pecac :  igitur ubicunq;  illasli^bendi  jus efl,  ibi  quoq;  omnibus 

vicinisquamdamvelutfervituteminjundam  intelligi,  utapibuspas- 

fim  citra-ullius  prohibicione  vagari  Hc^at.  Add.  1. 27".  §.  12. 1. 45).  D.  adLl 

AquU.    Heic  tamenobfervandum,  cum  dupUci  modo  nobis  aliquid 

^ebeatur,  vel  ex  obHgarione  perfeda  vel  ex  imperfeda,  quorumilli 

[n  nobis perfedum,  huic  imperfe^Slum  jus  refpondec;  circa  prioris  ge- 

lerisdebicaduncaxatdamnumnobisinferri,  exquoalter  ad  reil:ituen-- 

ium  teneatur,  non  autem  circa  illa,  qu^  pofteriori  modo  debentun 

[Sramcum  iff haec  ab  altero  ex  ultt-onco  velut  impulfu  vircutis  cu  jusdanx 

{iebeant  pr^flari,  mihiq;  noncompetac  faculrasipfum  adcademex* 

libcnda  per  vim  adigcndi ;  inconveniens  fueric  damni  loca  ducerea, 

alianon  accepifle,  aut  penfacionem  eorum  poflulare,  quse  ab  alcero» 

lon  nifi  pcr  modum  beneficij  ulcronei  poceram  expedare.    Ac  uti  iHaj 

■dquae  habenda  idoneus  tantum  fum,  inter  mea  numerare  nequeo  j 

c  &  illis  intcrverfis  fuper  damno  accepto  queri non licec    Eleganter 

Q2LmxcmAriflateks  Ntccm.  V.  C..4.  'ss-AsweiiJ&i  i^sv,  o  ^  ^oviQ-Yi(Ju§;^r,fjLa.<Tt 

dvs?\.i^Bs^ci  V»    Nonejl  bcufktior,  qui  alt,erif€CHHqs  juis  non  Juccurrit  per 

•nacitatem.    Frgo  alcer,  cui  propcer  hoc  vitium  non  fuccurritur ,  nor£ 

abctfAcfryof  fgu  minus.     Quoetiam  ^cvimtu\\u6.Cicer0nisproCn.?lan^ 

0,  ubicoricendic,  quanquamforcafleLaceranenfis  Planciunfdignita» 

;  fuperaverir,  penes  populum  tamen  fuilTe,  i/io  pr^terito  huic  hono- 

kmandare5,eum  adiflos  habendos  neucri  jusperfe(ftumfueritqu^- 

£um.    E/lconditio/mquity  Itbprorum  fofulorum  >foJJe Jujfragijs  veldare», 

\eldetraherey  quodvelint^m^,  Et  tamen  ibidemid^  qxxod debuit ipopu-^ 

Asfaeere,  opponiturei,quod/'^/'»//;  vocabulo  debendi  fumtoproobli^ 

|itionciIIaminusperfe£la,  qua  ad  cujusvis  virtucis  exercitium  tene* 

ipr,    Qu^anc^uam  eirca  iflud  di^^um  Gmmlz  c»  J^.  §.  j.  monet^  ea=^ 


^f^  LIBRI    m, 

vendum  effcjiie  Confundantnr,  quse  ad  diverfum  genus  percinent. 
Sienimpopulusj  qui  adhonores  digniflimis  conferendos  ex  folapru- 
dencia  regnatrice  tenerur,  alicui  commiferit  facukatemfuo  nomine 
inunia  alTignandi ,  ubi  hic  indi^nos  dignis  praeculerit,  qui  pra^cereun- 
turdeinjuria,  auc  damnoillacoqueri  quidem  non  poflunt.    Populo 
tamenjusefl:,  eledorem  iftum  rationem  gefi:orum,damniq;  exele^li- 
one  indigni  in  remp.redundancis  penfationem  pofcendi.    Sic  &  civis, 
artibus  ad  munus  aliquod  gerendum  inftrudusj,  etfi  ad  iUud  obtinen- 
dum  hautquidquamjushabcatadverfuscivitatem  vaUturumi  jus  ca- 
men  habec  juxca  alios  prenfandi ;  in  quo  ii  per  vim  auc  fraudpm  ab  ali- 
quofuericimpedicus,  poflulare  pocericnonquidemcocius  reiexpeci- 
ts,  fed  ambigu^iftius  fpei  ^eftimacionem.    E/l  &  hoc  circa  ^flimaci- 
onem  damni  obfervandum,  quod  fub  illam  veniac  non  modo  ipfa  res 
noflra,  autnobisdebica,  quse  l^edicur,  perdicur,  auc  incercipicur ;  fcd 
€ciam  frudus,  qui  ex ipfa re  pro veniunc,  five  jam  finc  percepci  f quan- 
quam  hi  jamperfe^flimadpoflintcanquampecuHaresres,)  fivead- 
huc  fperencur,  fi  modo  dominus  eos  percepcurus  fuerat;  (vid.  1.(5*2. 
§.I.  'D.dereivmdk.)  dedudlis  tamen  impenfis^  qui  ad  frudus  percipi- 
endos  fueruncnecefTarij;  ne  cum  ahena  ja£lura  locupleciores  fiamus. 
^flimacio  aUcem  fruduum  fperacorum  incendicur  vel  remiccicur,  pro. 
nc  hi  longiusaucpropius  a  fineincerci  provencus  remoci  fuerinc.    Sic 
minoris  erii  ceftimanda  meflisin  herbaperdica,quamqu^jammacu- 
ris  flavefcic  ariflis.    Quin  &  civihum,  quos  vocanc,  fruduum  habea- 
da  eric  racio.  v.  g.  Qui alcerius  a^des  incenderic,  non folum  eas inflaura- 
recenecur^  fed&repararepenfiones,quiBexinis  incerea  poteranc  p?r- 
cipi.  vidi.l.f.C.  dereiiJindic.  Add.  quoqi  1. 23.  §. I.  Iz^.prme.  Ti.  adl, 
Aqmlidm..     '^xVhilone  Juddio  de  uiciimis conftac,  fi quis ob  damnumal- 
teridacumpoenicenciam  egeric,  damnumiddebuiflerefticuere^fuper- 
addica  quinca  parte  pretij;,  in  folatium  ejus;,  qui  injuriam  acceperac. 
Sed  &illud  manifeflu,  pro  uno  velut  damnohabcri,  quicquidcxali- 
quo  damno,  velut  naturalineceflitate,  deincepsmali  profluxic.  vid, 
I.X7.  §.  B- 1.  30.  §.  3.D.  ad  L.  AquU.  M.  Seneca  1.  V.  excerpt.  controvetf^l 
Strabo  I.12.  de  Ariaracherege,refcrcquod^;?^^y?^>  quihmdamohfiruBi^'} 

sdqms Mel<;uexitHminBu}hratm  hahet)  proxmam  flamtiem  totam  Ud 

dikerii 


CAPUT    L  Zff 

dilfieritj  atj^  mfilas^u^tsdamj  tanqudm  Cjckdes^comfreheHdens^Uerllitei" 
ibifit  mofatm.  Claufiiravero  adumm^  rupa  aqua,filutaefi ,  irttumefa- 
\  Bm  i  Euphratcs  magnam  CappadociiZ  partem  trdxis^  ^  multas  habitationes, 
I  (^confttadelevit.  Agrum  quo^^  Galatarum  nonfarvo  affecit  detrimento, 
i  ^ua cxre  XXX.  talentorum  damnomnltatmy  ejm  reijudicio  Komanis  com*^ 
■  mijfi.    Add.  1. 7.  §•  7-  ^-  ^^l-  AquiL 

§.  ^.  Circaillos,  qui  damnum  dant,  repetendum  eft  ex  l.I.  c.f',. 

§.14.  quibus  modis  alicui  alterius  fa^tum  imputetur.    Potefl:  quippe 

alteri  q  uis  damnum  dare  non  modo  immediate,  &  per  fe,  verum  etiam 

per  alios.    Potefl&  damnumabaliquoimmediatedatum  alteri  im- 

pucarijadeoqjejus  reparatioabipfo  poftulari,quiaadiftius  fadum  ali- 

iquid  conculit  vel  faciendo,vel  non  faciendoj,  quoddebebatfacere.,  F,c 

iquidem  ut  vcl  ipfe  principalis  caufa  habcatur,  vel  ucerq;  pari  palTu 

'ambulet,  vel  idem  acceflbrij,  &  caufas  minus  principalis  loco  fic.    De 

ibisigicuromnibus  fciendum,  illos  ica  tcneriad  reparationem  damni,, 

jfi  revcra  caufa  damni  fuerint,  fcu  momentum  aliquod  atculerint  ad 

kotumdamnum,  aut  ejusdemparcem.    S^pe  enim  accidit  in  illis,  qui 

Iminus  principaliceradalcerius  fa£lumcommictendo  alic  negligendo 

fconcurrerunt,  ut  fine  eorundemadu  aut  negle^luispquidamnumde- 

dic,  cercus  fuerit  omnino  id  dare,  ifl:iq;,adeo  veluc  fuperflui  accelle- 

rint.    Ubi  quanquam  eorum  voluntas  &  conatus  crimen  habeat ;  quia 

camen  prsefentis  damninulla  pars  ab  ipfis  profluxit,  rcftitutio  ab  iis- 

tlem  poflulari  nequit.    Hautquidquam  tamen  audiuntur,  qui  obten- 

^unc,  fl  vel  maxime  ipfi  operam  aut confilium  non  accommodaflenc, 

^liostamen  nonfuifredefucuros,  qui  operam  facinori  locarent;  ade- 

|)q;citraipfosdamnumutiq;fuifle  dandum.    SufScit  enim  ipforum 

!)pcram  revera  aliquid  efKcacis  habuifle  circa  producendum  da- 

bnum.    Neq; vero  ifti  alij  immunes  erat  futuri,  fi  &  ipfi  heic  manus 

idmovifTent.    Ec  videmur  inuniverfum  hancce  regulam  dare  pofle: 

ircaillos,  quiadreparationemdamnitenentur,vel  non;  nempe  ubi  , 

pisadipfumadrum,  quo  damnum  fuit  dacum,  realis  aliquid  operse 

Son  conculic,  neq;  ut  ille  fufciperecur  anceccdcncer  efFecic,  neq;  m 

[arcem  aliquamemolumencivenit ;  is  liccc  occaflone  iflius  a£lus  ali- 

luo  peccaco  obflringatur,  ad  reflicucionem  camcn  damni  non  cene-^. 

I     -  -  '       Bittr^:. 


%ft$  LIBRI  lE 

bituf.  Unde  qui  feneantur  facile  colligere  liGebit.  Sic  quis  negaveric, 

peccare,  qui  alieniscalamitatibus  perinjuriasaliorum  hominum  con- 

ciliacislaetantur,  atq;  infukant  ?  Yid.  PfilmA-^y.  V.  7,  Quis  camcn  Jios 

ad  damni  reparacionem  teneri  dixerit?   Idem  diccndum  de  iiis,  qui 

pravumaliquodfacflum,  ubj  jam  patratum  fueric,  laudant,  excufant, 

Verbis  defendunt,  dummodo  reparacionem  damni  hacrationenon 

impediant;  autqui  antequamid  fiat;,  ut  fierec  opcanc,autdumfit,  ta- 

cite  iascantur,  ae  faVenc.    Nam  quod  affercur  ex  QcerDnts  Vhilifpca  % 

^uid  intereftmter  fuajdremfaBi,  ^frohatorem?  autqmd  refert^  utrum 

'vohierimfieriian  gaudeamfa^umf  non  efl  feria  aliqua  fencentia, jfed 

ffefutandse  duntaxat  alceriusineptseobjedlioni  reponitur.    Necfi  ma- 

ximeferiaeflec,  ad  rcparationis  obligationem  poflet  extendi.    Undc 

&:idem  didum  Ciceronis  minus  adpofite  videtur  adplicari  ab  Ammta- 

fioMarcellino  1. 27.  quando  de  Probo prastorij  prasfedlo  (Mzity  mnquam 

ilienti  velfirvo  agere  quidquamjufijfi  illicuum;  fedfieorum  quenquam  r;*/- 

menullumcomfsrerat  admifijfi,  veliffa  re^ugnantc  jujlitia ,  mn  exflorati 

ftegotiofine  rejpe^u  hom  honeftij^  defendebat.  Nam  6c  ifliis  audaciam  ad- 

debat pcccandi  tanti patroni  fiducia,  &  tiic  defenfione  fua  impcdiebat, 

ne  damni  a  fuis  dati  reparatio  fierec.    Quod  autem  attinct  eos,  qui 

confilium  dant,  idquidemcertumefl:,  fiquismodumdamniinferen- 

di  fuggerat,  eum  ad  reparationem  tcncri.     Sed  fi  quis  cantum  in  gene- 

re  fuadeac  alicui,  utv.g.  ad  latrocinia,  ad  furta  feadplicet,  autfiquis 

deftinationis  jam  certo  aflentiatur,  uti  timidi  principum  confiiiarij,  aut 

adulatores  folent,  isadreparationcmhautquidquam  ceneri  videcur. 

conf  Mt^  Matth^m  de  crimm.froleg.  c.l.  §.7.8. 5).     Circa  illos  deniq;, 

qui  omittendo  id,  quod  debebant,  ad  facinus  alienum  concurrunt,  ob- 

fervandum;tuncdemumexfua  omifllonead  reparandum  daranum 

ipfosteneri,  fiomiferunt,  quodex  obligatione  perfefla  facere  debe- 

banc;  non  fi  quod  lex  caritatis  aut  humanitatis  duntaxat  didHbat. 

Talienimmodoqu^mihidebentur,cum  pro  meis  nondumhabere 

queam,  neq;  fi  intercipiantur  ad  reparationem  agere  potero.    Quic- 

quid  contradicat  Zteglerm  ad  Grot^  \.%.z.  17.  §.  p. 

§.  f.  Qupdfiigiturplures  ad  unum  adfum,  ex  quo  damnum 
profluxitj  concurrerinCj  inpreefl:andareparacione  hic  ordofervabicur, 

ucprimo 


CAPUT    I  2f;?, 

3tprimolococeneantun  quiiraperio,  autalio  modo,ad  nece/Hcatcm 

jiccedence,  ad  fadlum  impulerunc.  vid.  L  37. /'W;^^.  adl.Jquii'  1.2.  ij. 

1.4.  frinc.  D.  dcnokaL a6iwn.     In  ejusmodi enim  cafibus  pacrator  faci- 

jioris,  feu  qui  manus  admovit,  inflrumencalis  eric  caufa.    Ubi  cicra 

beceQicacem  quisadfacinusacceflir,  ipfe  primum  cenebicur,  tum  c^- 

ccri,  qui  ad  facinus  aiiquid  conculerunc.    Ita  tamen,  uc  fi  a  prioribus  re- 

par^cio  fueric  fada,  pofteriores  ab  eadem  finc  immunesi  (ecfi  non  a 

poena.)  Sed  quid  fi  a  pluribus,  in  eadem  caularum  clafle  con/licucisj 

idcm  adus  profedus  fueric,  an  fmguli  cenebuncur  m  folidum,  an  vero 

proracaduntaxacparce?  Gr&tmd.  1.  §.11.  heic  pronunciac,  mfohdum 

tcnerifinguloSiCiHiadattumiAufam  dcderunt,  fitotm actus  abipfis,  etft  nott 

folisprocefit.  Quae  fatis  obfcura  func ,  nifi  exemplo  illu/lrencur ;  cui  fini 

iioc  quadrare  arbicramur.    Tres  func,  qui  faces  fimul  alicui  domui  in-» 

jecerunc.    HeicadusinQenfce  domuscocus  videcura  fingulis  proces- 

;fille,ecfinon  afolisj  cum  xqucdomus  fuerit  confiagracura,licec  unus 

Kancum  facem  injeciflec.    At  fi  plures  aliquem  fuftibus  invaferints 

jquorumunuscapici  vulnusinfiixeric,  aicer  brachiufn  fregeric,  cercius 

joculum  excufferiC;,  fingulinondecotal^fionecenebuncur,  fed  quisq; 

ipro  eo,  quod  ipfe fecic.    Ecfi  f^pe,  quando  unus  elabicur ,  qui  depre- 

jhenduncur,  infolidumdamnencur;  pra^rtim  ubi  confpiracum  incer 

iipfosadfacinuspacrandumfueric.  Clarior  res  fiec,  fi  diftinguamusin- 

1  cer  adus  dividuosj  &  individuos.    Hi  func,  ad  quos mulri concurrunr, 

Jfedita:>  ut  eriamexuniusoperaintegera6lusfueritfecuturus>  neq';  fin- 

iguliscertavelucpars  iflius queat allignari :  uti  efl  incendium,  perfos- 

110  aggeris,  &  fimiles.    Nam  damnum  inde  datom  idem  fuiflet  fecu- 

turum,  fivelmaximeunustantumeifacinori  rtianus  admoviflct  j  iic 

utdefinirinequcaCj  quota  pars  incendij,  vel  inundarionis  a  fingulis 

proveneric.    Ad  calem  adlum  fi  plurcs  concurrerinr,  finguli  tenebun- 

tur  in  folidum  hadenus,  uc  fiquidem  omnes  fimul  comprehendantur^ 

arquales  damni  parcesfinguli  farcire  debeant;  afl:  ubi  rehquis  elapfis 

linus  duncaxat  ficcomprehenfus,  ab  ipfo  folidum  poffic  exigi.Nec  mi- 

nus,  fi  exdeprehenfis  aliquinon  fincfoIvendo,locupIeces  infblidum 

tenebuncur.  Etin  hoc  differt  quocf ;  reparario  darani  ab  exadlione  poc* 

n^,  quodibiunofolvencerehqui  liberentur,-  cumidemdamnumbis 

Kk       %(  reparari 


2fa  LiBRi  m. 

reparari  jequum  non  fic,  (etfl  per  modum  poen«  id  non  raro  fiat  ^)  fed, 
ucfolidapocna  pluribus,  qui  ad  idemfacinusconcurrerunc.infligacur, 
frequens  efl.  Quo  fpedtac  cafus  ille  apud  \^mtiliamm  Injlit.  Orat.  I.7. 
c.  6.  FurqHAdrtiplumfilvatj  duo  (krripuerHnt  fariter  decem  millia,  fetun- 
iurabutroi^quadragena,  illi poflulant,  ut^vicenaconferant.  Ubi  contra 
fures  videtur  pronunciandum.  Nam  ex  legibus  Romanis  adio  furti' 
jfiveduplifivequadruplicancum  ad  po^n^  perfecutionem  percuiebat. 
^.ult.lnfiit.deohlig.  qua  ex  del.  nafi.  \.y.  §. f.  1.8-  iy.d^  jur^sdictioneA.^S, 
frtm.  D.  arborumfurtim  cdfkrum.  1. 54.  D.  deinjurijs.  Add.  1.  Ii.  §.  2-  4-1^. 
adb.  d^iml.  1.  f  i.  §.  2.  ihid.  1.  If .  §.  %.  D.  quod  vi  aut  dara.  1. 21.  §.  ^.  D .  de  fw^ 
tis.  Hotaman.iliuflf^quaff.^^i. 

§.  (S.  O^cerumucaliquisanobisl^dacur,  auc  damnoafficiaturj 
fieri  potefb  vel  dolo  malo  deilinacoqi  confilio,  vel  per  folam  culpam 
cicrapropoftcum  quidem,  noncamenabsqjnegligencia,  eaq;  vel  levi- 
ore,Jvel  magis  fupina ;  vel deniq;  per  cafum  forcuicum,  fic  uc  ifta  Mo 
re<n:e  nobis  impucari  nequcac.  Sed  &  apud  nofiullos  populos  impir- 
cari  folenc,  non  iiia  cancum  damna,  quje  cooperancibus  nobisperalios 
daca  func;  fed  &qu^  citra  poficivum  noflrum  inflnxum  afervisauc 
pecoribus,  beftiiscf;  noflris  profeda  funt.  Vid.  ^xodi  XXI.  ZS.fiqq.  55. 
fiqq,  Quin  ad  refiicucionem  ceneacur,  qui  dolo  malo  damnum  dedif,^ 
dubium  efle  non  pocefl:,&quidem  ue  exadifTime  omnia  damnumid 
-eonfecuia  compucencur.  Sed  &  ad  reparationem  cenencur,  qui  cicra 
propoficum  pcr  negiigenciam;,  quam  facile  erac  evicare,  damnum  in- 
Eulerunc ;  cum  ha:c  quoq;  non  minima  focialitacis  pars  fic,  ica  circum- 
fpe^teagerey  uc  noflra  converfacioaiiis  non  fiacformidolofa,  auc  into- 
lerabilisj  &  f^pepecuiiariexobligacionc  quis  adaccuracam  diligen- 
tiam  adhibendam  adflringatur.  vid.  1.  ^.  §.  7. 1. 14.  D.  de  offic.fr Aftdis. 
1.  27.  S.  9.  infin.  §.  %^.  34. 5f .  1. 27. 1.  Z9.  §.  2. 5. 4.  ad  L.  Aquiliam.  Imo 
&ievin.lma  culpa  ad  reparacionis  neceflicacem  fuflicere  potefl,  fi  mo- 
do  negotii  indoles  exa^Aiffimam  diligentiam  non  ultro  veluc  adfpef- 
necur;  auc  fi  non  ejus  magis,  qui  damnum  accipic,  quam  qui  dac,  culpa 
verfecur;  aucnifi  magnapercurbaciojvelnegociicircumflancia  acca- 
racam:  circumfpedlionem  non  admiecat ;  puta  fi  quis  in  fervorepugn^» 
dum  arma  quacit,  proxirae  fibi  adflantem  laedac.    Sic  apud  Manum  <. 

#  /^         V.H.! 


CAPOT    1  X^^P 

7,RI.5.c.  44.adoIercenti,  quiinrociumenremimpidic,  dum  lacro- 
fiemferireconatur,  itaPythiarefpondit:  EKrstvct^  ivv  sTui^v-,  d^v>^Mv,  y 
f  sfAiciysv  Atfiei,7rsA&tg  '^x^tS^^'^^^?^'^^^:>^i'^^-fJ^*i^<^'  T>cfendens jocium 
^^erfomucrQnemcaJli :  purior es manibm nunc,  qmmprim ejfe  filebas .  Add. 
^pi^etm enchir.c.i^.ii  Simplicim  ad  d.\,tircafinem.nt(Z  nonl  44. 1.  f2. 
§,  4.  D.  adL.  Aquil.  &  /;?/^ rfretes thi.  Ex  cafu  tamen  forcuito  ad  repa» 
rationem  nemincm  teneri  manifeflum  eft,  ubi  fcilicet  nulla  alicujus 
culpa  admixtaeil'.  Nam  ubi  ImenihiladmifTumeft,  quod  impucari 
inihi  queat,nulla_ratio  efl,  quareegomagis,quiinvitus  damnum  feci, 
fatalemaium  luere  debeam,  quam  alter,  qui  accepic.  Add.  l.f.  §.2. 
l.  7.  §.  5.  adU  Aquil  Quod  fi  tamen  pauper  a  locuplete  per  cafum  for- 
fiiitum  fitlxfus,  liberalicati  ipfius  congruens  erit,  miferum  aliquo  be- 
^ieficiofolari.  Superadionibus  aucem  noxalibus,  &  de  pauperic  Gro- 
fim  quidem d, l.§. zi.  cenfet , eas ex  jurecivili pofitivoq; efle ;  cum  do- 
|minuSjquiinculpanon efl:,natura  adnihilteneatur.  Alii tamen i/las 
ladiones  naturaiicEquicarimaximecongrucre  judicant,licecira  prKcife 
|a  jurenaturahnon  diditcntur,  Plate  de  LL.l.  XI.  Si  fervm  velferva 
\4lien<)irei ofjecerit,  five imferUia^five immodefato  aliquo  ufu  id  fecerit >  nce 
I  qui  dammmpaffm  ejfy  caufimprdbuerit,  domtnm  ejm  autfatisfaciaty  autfer- 
\vumfervamj^illiiqm  d.amn^mfajfm  e/},  tradat.Sicuti  &  antiquifllmum  in 
jcamremexemplu  cxtatapud^^'Ar/^./f//r^/.  Vicforem  de  orig.gentis Roman^^ 
jdeEvandro,quifuraccmferv5  Cacum  Recarano  Herculinox^  dedi- 
i  dit.cujus  ille  boves furatus fuerac.  Quare  aiitem  dominus  animalis  po- 
i  tiqs  daminum  ferre  debeat,  quam  is,  qui  ab  animali,  contra  naturam  ge- 
jnerisfponce  commoto,  &  cicra  domini  cuipam,  Isefusfuit,  racio  h^c 
videcur,;  quoddominiarerumnon  prsjudicenc  huiclegi  de  repara- 
tionedamni.  Adeoq;  cum  ancea,  rebus  adhuc  in  prim^va  commu- 
1  nione  confbicutis,  mihifacukasfuerit,  ubi  abaliquo  animali  Ixfus  fu- 
jifremj  quacunq',  ratione  abillo  damni  mei  reparationem  quscrendi; 
j  eafaculcas  perdivifa  rerumdominia  mihi  prseclufa  non  incelligicur. 
;  F.ccumdom.inusexilloanimah  lucrum  capiac,  egovero  damnum  cx 
codemfenferira,  reparacioaucem  damnilonge  fic  favorabilior,  quam 
j  lucri  adquifitio ;  adparec  rede  a  domino  animalis  poflulari ,  uc  dam- 
j  num  ab  eo  dacum  ipfe  reparec,  auc  fi  canci  non  iit  ipfi  animal,  illud 
I  Kk  2  ^ '  noxar 


2^^  LIBRI  IIL 

noxas  dedat    Idq;  multo  magis  procedit  in  {crvo,  qui  utiq;  natur ali- 
ter  e/l  obnoxius  reparationi  damni  abs  fe  dati.    Sed  cum  ipfe  nulla  ha- 
beat  bona,  undercparatio  fieri  queat,  ejusq,  corpus  domini  fit,  a^quum 
fanee/^,ut,d6minusautdamnum  reiirciat,  auti0umdedac.    Prafcr- 
cim  cura  citra  hoc  fervo  daretur  licentia  omnes  pro  Jibidine  Isedendi, 
iineq;abip{bi  quinihil,  &nereiprumquidemhabet,  neq;  adomino 
reparatio  damni  obtineripoflec.     Nam  Ci  vel  m.axime  verberibus  ipfu 
autcarcercpledereobl^fionemdbminus  velit,  lcelb  inde  hautquid> 
quam facisfieri  potefl..    Vid^  Interprr.  juris  Romani  2idint.  fi qmdrufet. 
fauferkm.  SladL.  AqmlUm.  oC  Conliant,  V  BmpercMr  Baba  Kama,.    Huc 
ctiam  pertinct  c.  t.  t).dcdamm  infecte,     Ca^cerum  ^z  reparationibus 
damni  in  univcrfum  obfervandum  efti  fi  per  maleficium  datum  fir 
damnum,  ejus  reparationem  poenam non  tolier^.  vid.  1. 43. D. deftmis.. 
TXi\  ultro  eandemobtulilTereatumnonparumminuar,  tanquam  cer- 
tumpoenitentia?fignum;    LucA.Wy,.^.  Notatu  quoqidignusefllocirs 
^^Vi(^  MichaelemGlycam  Amaljom.W.  de  Michaele  Paphlagone.     C^- 
terumMichaellm^eraterdeimHmm  Romanumper  omnem  vitam  deplorare 
non definebat^acDeumbonis  operibm^  m^onaflerijs  condendis,  benignitatem^ 
egentes  flacabat..    £^  vero-profmjjent illi,  fiquidcm  abjecijjct  imfermm^  cu- 
jmgratia  molitp.s  eafacinorafuerat :  ^  adultera  repudtata,  frivatuspc-- 
catumfuumdeplorajjet^,    Nunc  ilie  nihilhorumagensyftd  Zo£  confuetudiyH 
utens fimperiummordicusretinens ,  depuhlicts  honis  iuf^eciem  bcneficia  quA- 
dampr^ftdnsj  eo^  pacfo  ueniam  fe  confecuturum fherans ;  numen  divinuy^ 
Cr  mentis  expers  cf"  injufikm  ejjeputabaf\  quodalienis  opibtis  redimi  pceniten^  ■ 
tiampateretur:    Verum  iftis  illu/lrandis  exemplaj  qu^  a  Grotto  1.  d.  af- 
fcruntur,  fubjiciemus;. 

§,  y.  Homicidainju/lustenetur  folvere  impenfas,  /1  quae  fa^lx- 
funtinmedicos;  &iis,  quos  occifus  alerc  ex  officio,  oWigacionis  perj 
feto  vim  habente,  folebat,putaparentibus,  uxorijliberis^f^nonfiquos 
ex  mifericordia  alebat,  egenis,J  cantum  dare,  quantum  valebat  illa 
fpes  alimentorum,  habitaratione  non  tantum  facultatum  occifi ,  fed! 
&  ^tatis  tam  huju^,  quam  alumnorum.  Modiim  eomputandi  ali- 
mentadocet  1.  (^8.  D:  ad L.Faicidtami  Sedquod  ZtegkrusadGrotfjd.L 
arbitracur^  etiamlucri  aliquam  habendamrationem,  quodbccifusfa- 

cere- 


CAPUT  l  tSt 

ere  poteraf,  ii  diutius  Vixiflk ;  quod  utiq;  iflorum  hereditatem  fe- 
iflec  opimiorem  .•  idvix  admittendum  videtur.  Cum  tale  lucrum, 
dhucincertum,  nonduminterbonano/lra  ccnferi  queat,acfuturum 
smpus  ^queaddamna  quam  ad  lucrapatear,  ncc  quantum  de  ifto 
acrofueratconfumturus  occifus  hquido  conftare queat,  Eft  auter» 
lomicidainjuflus,  quiocciditeum,  cui  ne  abiilooccidereturjuseratj 
uiq;  adeo  dum  occiditur  injuria  fiebat,  Quod  jus  eo  ipfb,  dum  foci-- 
le  animal  hominem  naturaefle,  aq;  mutua  laefione  jubetabftinere, 
juiqj  hominicompetere  inteUigitur.  Cuitamen  juri,  quantum  in  fe, 
omo  renunciare  poce/l,  faltem  neacertis  ipfum  perfonis  Ijedi  nefas 
it;  idq;  tacite,  aut  expreffe;  Tacite  quidem  remittic  jus  illudj  qui 
iterum  fme  jufla  caufa  per  vim  invadir.  Hanc  enim  cum  quovis 
lodo  abs  fefe  repellendi  alter  jus  habeac,  neminem  pra^ter  feipfum^ 
oteft  accufare,  qui  dum  fua  vis  injufta  repelHturj  noxam  accepic. 
xprefTeautemeidem  jurirenunciac,  qui  cumaltero  inbeUumexcon- 
ddo  defcendic:,  BeUi  enimlexeft,  urcuiq',  licear,  quantum  potefl,  ad 
' oflem  opprimendum  conniti;  Qjio  fpe^lat  ihud  Plutarchrm  apofhtK 
.4C9n.  DHofueripugnahanf.  horunt  alter  alterl  falce  vulnm  letale  intulito 
•  Hm  autemfuerl  famiUares^  quifacls  comfonendkgratia  intervenerant^  fro- 
■Mterentjfe ultoresfore,  d^  fercujjoreminterfeciuros ;  (jtv^ajuaog  («7^) ■arj^V 

Mite shficrcy  inquit.  feretenimhoc  injujie.  idem  enim  ipfe  facturm  eram^ 
jftrenuus  fuiffemy  0'antevertifjem:    Add.  I.4.  Kf.  \.y.%^.  I.f2.§.l.  D., 
)^t.  Aquil.  Et  quanquam  in  ifto  bcUo  fortafle  contra  caricatem  fit  pcc- 
4tum;  ilhustamen  foHusviolatioad  obHgationem  penfationisnon' 
iifficic. .    Cjsterum  Uberi hominis  vita  «ftimarionem  non habec;  &  fi 
Ipbcrcc,  non  efl,  cui  iila  exfolvi  polTit,.    Nam  ad  propinquos  ejus  Vita 
npercinet,  fed  interefl  cantum  ipforum,  utiflevivac;  adeoq;  eo 
odincereffepr^flito,  eeftimationemvitx  poftularehi  ncqueunc.  Se- 
s  fe  res  habec  in  fervo ;  qui  cum  cotus  fic  dbmini,  ac  ad  modum alia- 
mrerumincommercium  veniac,  preciumutiq;  habet,ipfoq;  occifo 
qui  fuo  jure  id  pofcerc  queac;    Quod  fi  durum  nimis  videatur,  & 
|>humanitatealienum,  fervumadpecorismodum  ^flimari ;  dicerc: 
li:ebit,noa  ipfius  perfoneBjfed  qu^  ab  ipfoproficifcipoflunc,  opera» 
I  Kk  |;  rumi 


g<f2  LIBRI  Iff 

rum  pretium  poni.    Oxttmm  pari modo  ad  reparatioiiem  damni  ec- 
nentur,  qui  per  lafciviam,  quse  dolo  malo  sequalis  eflj  akerum  occi- 
dunc.  vid.  1. 4.§.  f.  D.  ^d  L,  Cornel.  de  ficar.  &  ibi  Godofredm,  1.  lo.  V).ad 
L.AqmL  Itemquiperculpam,  &  incircutiirpe<Se  ca^dempatranc;  cu- 
jus  exempla  poniincur  in  Inflitut.  de  L.  AqmL  §.  ^fiqq,  fi  miles  in  alio  loco, 
quam  qui  ad  exercendum  deftinatus  eft,  dum  fefe  exercec,  aliquem 
trajecerit;  auc  fiid  paganus  feceric  in  loco,  ubi  exerceri  miiicesmoris 
cll.    Nam  fi  a  milice  ibi  quis  non  deftinaco  confilio  craje(flus  fueric, 
miiesimmuniseric,  quia  iftius  culpa  eft,  qui  eo  fe  cohculic;  &  hic  in 
officio  fuo  verfacus  efV.     Add.  1.  ^.  §.  4.  D.  ad  L.  AquiL  Icem  fi  putacor 
cx  arbore  dejed:o  ramo  fervum  cranfeuncem  occideric,  prope  viam 
publicamaucvicinalem,  neq;  proclamavic.    Si  proclamavic,  necillc 
curavic  praecavere,  excra  culpam  efl  pucacor.    Uci  &  fi  idem  feorfim 
aviaforte,  velinmediofundoc^debac,  licet  non  proclamavic;  quia 
ineoloconulliexcraneo  "jus  fuerac  verfandi.  \.i\.V).adL,AquiL    Icem 
£\  medicus  segrumdeflicueric,  auc  per  impericiam  noxia  medicamenca 
adhibueric.  v'\^.?limm\.'%^.z.\.    Icemfimulioperimpericiam  aucim- 
becillicacem  recinere  non  pocueric  mulos,  ( fcil.  fl  ulcro  ad  ejusmodi 
munusfefeadplicuerit,  non  ficoadus  fueric,  &  de  impericia  auc  imbe- 
cillicace  proceflacus  fueric,')  quo  minus  akerum  opprimerenc.    Add. 
1.  f . §.  3.  i.  7.  §. 2.  f .  <S.^\.  8. 1. 9.fnn€.  §.  3. 1.  n.  fnnc.  1. 51. 1.  f 2.  §.  %.  D.  ad L 
4qmLQon^.c.$.^.feqq.X.dehomicid.  Sic  & iflosj, quibus  lex  divinaiV//- 
mer.  ^f.  ^Beuteron.  ip.  afyla  indulgebac,  adejusmodi  reparacionem 
obligatos  probabile  e/I: ;  cum  is,  cujus  manubrio  ferrum  elapfum  eft,a 
culpa  non  penitus  fitimmunis,  cum  illud  mclius  munire  debuifiet-/ 
Quomodotamencumregulari  ftatuciviii  congruac,  ut  ejusmodi  ho- 
micidam  involuncarium  vindex  fangvinis,  excra  afyli  terminos  de- 
prehenfum;,  impune  occidere  pocueric,  nondum  facis  difpicimus/n: 
implacabiliejuspopuli  genioaliquid  indukum  fuifle  dicamus.  Conf 
Tacit.Germ.c.%1.     Homer.Odyff^.o.v.X/Z. 

§.  8.  Qui  mucilavic,  fimiiicer  cenebicur  ad  impenfas  in  vulnu; 
curandum  fa£las,  &ad  ^flimacionem  ejus,  quod  jam,  q  ui  mucilacus  efl> 
minus  lucrari poceft.  conf. I. l^.prim: D adL.  AjuiLl.  y.  D. de hisqmdejn 
felejfud.    Nocacu  digqaefuncheic  Lbrasorum  Jtgcs,  qu^  referuncuii 

kCon 


CAPUT    l  2(5-1 

li^enpMmo  WBmfereurm  Babakam^  c.  8.  §.  I    Qm  proximum  l^diCj 

i  eoquinq;  nominibuscenctur ;  nomine  damnii  doloriSf  curatloniSy  ces» 

hionis^  &  ignommi<&.    Dammm  hoc  modo  seftimanr.    Si  v.  g.  illius 

c:ulum  exeoecavic,  manum  amputaviC:,  pedem  fregiCjCum  confide- 

inc,  acijfervus  efTec  in  foro  vendendus,  acq;  ^flimanc,  quaoci  ancea 

l^ebat,  &  quanci  jam  valec.    Nam  fi  heic  diverficas  condicionis.  & 

iicus  perfonarum  accenderetur,  nullam  fore  pucabantcercam  ^iii- 

ijandi  racionem  \  cum  in  fmguHs  vic^  generibus,  &  perfonarum  fla- 

tidiverfifllmofemper  quidpiamproferrepofTet  Isefus^cujus  nomine 

(^mnum  velvicium  corporisadmodum  extendeBcc,.  ejusq;  compen- 

itionem  augeri  poftularec.     Icaq';  omnes  laefos  pro  fervis  hac  in  parce 

(inferivolebant,  quorumpreciumignorari  non  pocerac.     Adeoq^  (1 

ifrcea  V.  g.  f  o.  fidis  seflimacus,  poflea  30.  tantum  vendi  poiler,  Isedens 

:i).ficIos,  quanci  Izefus  deprcciacus  fucrat,  rependebat.    Circa.  dolorem 

iitradebancv.g.  fiqms  hominemaduilericveru,  auEclavo,etiamiti 

ngue,  ubinon  fit  vibex;  tum  expendebant,  quantum  homo  iflius 

(bndlcionis  reporcare  veilec,  uc  tanto  dolore  afBceretur.    Nam  fane 

]pmincm  divitem  &  delicatulum  invenias,  qmgrandipccun.ia,ucvei 

odicumdolorem  fuftinear,^  adduci  non  poflit:  viciflim  robuftum 

endampauperem,laboribusq';adfuetum  deprehendas,  vel  prode- 

rio  magnum  dolorem  non  detredare.    Eoin  dolore  ^flimando  ita 

ocedebanc.     Ponebant  v.  g.  regem  conftituifle,  utiflius  condicionis 

pmini  manus  amputareturrexpendebantq;,,quancum  ifle  dacurus 

lec,  ucmanusfibipocius  leni  ahquo  medicamento  tolleretur,  quam 

iolenco  i£hi  gladi j.    F.c  tantum  lidens  la^fa  doloris  nomine  debebac 

)lverc.    Con£  1.  ^.princ.  &  § .  i.  D.  demjurijs^  ubi  cum  in  ter  verberatis- 

^mScpulfationem^  hoc  difcriminisflatuatur,uti/^r^(fr^r(?^//if  cumdolore 

'.dere.fuijatefine  dolore-y  etiam  dolorem  seftimari  pofle  confequi  vide- 

if.    C\VQd.CHratio?iem  hocj3b(erval>ant;  fi  euratione  femel  fa£la  pu- 

[ularfuccrefcerent,  fiquidemexinflidia  plaga  id  fierec,  percuriens  te- 

ebatur  etiam  harum  curandarum  mercedera  exfolvere;  fi  nonex 

iflida  plaga,  liber  erac.     Si  fubinde  plaga  fanaretur,&  recrudefceretj, 

tead  curacionem  ejustenebatur;  fi  in  folidum  femel  fanatus  foreti 

on  amplius  ad  curationem  tenebacur,    Pici  quoq;  poflcCj  Isedentem 

•     ■  ^  ^ner 


^S^  •     LIBR.I   m, 

;€eneri,  fi^pcr  fe  vulnus  recruduerit;  non  autem  ficulpa  M,  aucpet 
impenciaminedentis.    In  flacuenda  ^ftimarione  ceffatwnis  ab  opere, 
quamoccafione  vulneris  aker  habuir,  con{idera.bancJ^fumcanquam 
fi  cucumeres  cuftodiret.    Id  quod  doclores  Ebr^orum  ica  iacius  dedu- 
cunt;  fcilicec  ipfum  pro  vicio  corporis,  nec  non  pro  exanclaco  dolorc 
seflimationem  a  la^dentc  accepifTe.    Itaq^  quid  v.  g.  pede  vel  manu 
inutilacus ,  fi  manum  vel  pedem  recinuifief,  lucrarecur ,  fpe£landum 
nonefleconcendunt,-  fedquiajam  pro  manu  &pedefacisfa(^umerc, 
quiddamnidurancemorbopaciatur,  operis  refpe<3:u,quodlicecmu- 
«ilatus,  tamen  fanus  faceret,  expendivoiunt.     Idcirco  muciiacum  il- 
iudpreciumiingulismorbi  diebusexpecere  pofle  cenfenr,  quod  e  fer. 
¥aco  cucumerario  quocidie  reporcarec.    Sed  quia  perindenon  eil:,  ma- 
fiu  an  y^zii^  quis  fic  privacus ;  vulneracus  ad  cempus  decumbaC;,  &  poil 
fanicacemfmevitio  recuperec,  anmembrum  tiliquodamiccati  iflde 
Cubcilius  a  Maimonide  modus  a^flimandi  ceflacionem  per  cercos  cafus 
proponicur.    Si  membrum  ejus  mucilacum  non  fic,  fed  £egrorer,&  ir 
le£lo  decumbaC;,  aurira  rumear  manus,  uc  taiidem  convalefcat,  akei 
ipfi  ceflationemuniuscujusq;  diei  reddet  pro  rationeopificis^qui  ab|C 
©pereceflatj  aquoilleabftinet.     Sin  Ijedens  eum  membro  mutilaVfr 
ffit,  autmanum  amputaverit,  redditomanusvalore,  feudamnoprS' 
ftito,  quoad  ceflationem  eum  ut  cucumerum  cuftodem  confiderant 
atqi  expcndunc,  quanta  fit  hujusmodi  cufliodis  merces  quotidiana 
quotq;diesjegrotaverit,  fupputant^  tantumq;  ipfi  rependitur.    Si 
aniiiterfipedemipfiabfcidir,  eum,  ac  fi  ad  portas  civitatis  cuftoden 
ageret,  confiderant.    Si  exca^caverit  oculum  ipfius;  acfiinmoli 
ffnoierec,  fimilicerq;  fimiles  aeflimant.    In  ignomima  deniq^  lucnda 
omnia  pro  condicione  ejus,  qui  eaminfert,  &  qui  patitur,  sefliman 
da.    Cum  ionge  gravius  fit  ignominiam  pati  abs  viii  aliquo  homine 
quam  abiliuftri ;  &  qu^  contumelia  fordido  homini  ievis  eft ,  hono 
'  ratum  acerrime  j^fficiat.    Ubi  obiter  addendum,  quod  d.  ioco  fubjun 
gicur:  fi  quisdete£to  decidensiasdatprsetereuntem,&fimuiignom: 
niaafficiat,  putainlutumifto  impetu  eumprotrudendo,iiiumdamr 
fi6mineteneri,ignominia;  nonitera.    HsecexlegibusKbraicis.    Spc' 
€lat  quoq-.huQlMt^lD.iich^  ^mej^udmnf  vcldeicf.  &  \,'^,D.JiqttAdrup 

Ul 


I  CAPIJT    I.  %Sf 

'iWobfervanduin,  quod  cicatricnm  &  deformifatis  nulla  rllimatio 
iTc  traditur;,  id  ad  liberos  duntaxat  homi ncs  reilringi  debere,  Nam  i 
(l3m  luxuriofis  Romanorummoribus  formofa  mancipia  magnisefti- 
jiarentur,^pen{atio  utiq;  locum  habere  poterar^  fi  quis  alicu jus  faciem 
prvulneradeformaflet.  Imo&rede  sejflimatur  deformirasillatapei? 
^blnus  faciei  virginis^  innupt^q;  foemin^j  cui  f^epe  docis  infiar  eftori: 
^j'acia.  Acinuniverfummoleflafane  eff:  infignis  deformitas,  nosq; 
^iisredditingratos,  jocisq;  ac  concemtuipetulantium  exponit.  Niii 
{jjod  in  bello  acceptorum  vulnerum  cicatrices  opinio  virturis  te- 
it  vid.exemplnm  M.Servilii  apud  tivium  l.^f.c^p.fubfffem.^d, 
meca de henejic. \. V. c. 24.  \.\i.frmc.  D. adL. Aquti  Benc  tamen  circa 
|:nfationemmutiIacionisobfervandum;  ibi  non  tam  caxiari  &  a^fli- 
ilari  ipfum  membrumj  quod  eft  res  insflimabilis  pretio  numarioj 

II  damnajexufumembriimpcditoautfublatoemergentiajemendara 
oconditionetemporum,  hominum,  facultatum.    In  qua  corredi- 

^keiliim  Verfatur  judex,membra  membris  comparari  tum  ratione 

l||tis,  tum  ratione  dolorum,  neceiie  eft.  Boeclenis  adGrot.  1. 2.  c.I.  §.  6. 
§.  5).  Exemplum  de  adultero,  &  adultera, qui  tenentur  non  tari- 

^mindemnem  pr^ilare  maritum  ab  alenda  prole  adulterina,fed&le» 
imisliberisrependere,  iiquoddamnum  patiuntur  ex  concurfu  ita 

llfceptjefobolis  ad  harreditatem :  ad  eos  pertinet,  qui  indire£le,  & 
rconfequenriam  adufuo  aliis  damnura  dant.  Nam  alias  diredlc 
ulcerium  hautquidquam  ad  daminum  pecuniarium  fpedat,  Circa 
hanc  vtmZiegierm adGrotijd.  I.  §.  if. monet,  rc6le__quidem  maritum 
onerealendi  prolem  adulterinam  immunem  debereprjeiliari.  Sed 
legicimisliberisfitreftituendumdamnum,  quod  ex  concurfuejus-. 
m  prohs  in  hasreditate  fentiunt,  dubio  non  carere.  Qua?ftionem 
imtantum  eife  de  haereditate  materna;  ad  quam  liberi  adulterini 
nirenonpofTmt,  nifi  jubence  lege.  Igicur  ficubi  kx  civihs  adultc- 
losfimulcumlegicimisadmacernam  h^redicatem  vocat,  damnum 
;  a  lege  dari,  non.  ab  adulcero.  Quibus  &  hcc  addi  fortafTe  pofTet, 
^oadulterosiflisliberisadreparationcm  non  teneri,  quia  liberisad 
naparentumvivorum  juspcrfeaumnoncompetit,ex  cujus  dunta- 
tlaefione  necefficas  reparacionis  oricur. ,,  Sicuti  injuriam  non  facit 
I  Ll  '  parens 


2SS  LIBRI    III. 

pareflsliberis,adrecundaVota  tranfiens,  etfi  iftis  exinde  fpes  ha;redi: 
tatis  infigniter  minuatur.  Enimvero  in  ifthoc  exemplo  adparec  ab- 
ftrahi,  tuma  difpofitione  legum  civihum  circa  fuccefllonem  hhero- 
rum  adulterinorum  in  bona  parentum,  tum  a  legibus  poenahbus  in 
aduiteros  convi^los  ftatutis ;  atq;  ejusmodi  reparationem  ab  adukcris 
etiam  non  deprehenfis  tum  marico  tum  liberis  genuinis  deberi  rcde 
afleritar.  Namhberifaicem  talejushabebant,  ne  ahus  prajter  legiri- 
mum  matris  Cax  maritum  ipfis  cohaeredes  conciliaret;  (quod  jus  ex 
jfine  pafli  matrimoniahs  ipiis  quxficum  eft.)  Kx  eodem  quoq^padlo 
marito  jus  erat,  ne  ab  aho  fuppofitos  puHospro  fliis,  etiam  ex  bonis 
dotahbus ,  alerct-». 

§.  10.  Qui  virginem  imminuit vi  aut  fraude,  tenetur  ei  repende- 
re,  quanti  minoris  jam  ipfi  defioracse valec  fpes  nupciarum.  Eft  quip. 
pc  nonmediocris  inflar  docis  flos  virginicatis.  De  quo  elegans  efllo- 
QUSz^xxdiApul^j^^i^^^ologia:  Vifgo formofa 3  etfi fit  ojjpidopauper^tamen 
abunde  dotAtdcfl.  Adfert  quipfe  ddmaritum  novum  animi  indokm,pl- 
Critudinis gr atUmi  foris  rudimentum,  Ipfk  virginitatis  commenddtio  juri 
merito£  ommbm  maritis  acceptifuma  efl.  Igitur  aequum  eft;,  ut,  qui  iftuni 
£orem  invitjc  abfluiit,  faltem  id  ipfi  refundat,  uc  amplitudine  doti; 
maritum  invenire  queat.  Quanquam  commodiflimum  fit,  utnif 
condicionis  difparicas,  auc  ahud  quid  obftec,  iflc  ftuprator  defloracair 
ducat.  vid.  txodi  XXIf. \<S.  17.  Deuteron.  XXIL  iS.ip.  Sed  qu^  uitrc 
ihmeram  libidinem  confenfit,  habet  quod  fibi  imputet.  Etfi  regula 
riter  major  iieic  culpa  maris,  quam  puells  prsefumatur.  Quod  fi  qui 
virginem  padlione  matrimonij  ad  concubitum  pellexerit,  ducereean 
uciq;  cenebitur.  Necf;  eft,  quod  quis  objiciat,  pada  circa  irm;  turpcn 
invalidaefle.  Cum  enim legenaturaliinterpa£i:um  macrimonij,ejusq 
exfecucionem  nuUum  requiratur  incervallum;  (vid.  Tobi^  VII.  10. 18 
fedtantum  moribus  ac  legibus  civilibus ;  igicur  iflo  quidem  juretur 
pis  condicionon videcur ;  eris  mihi  uxor,  fi  flatim  tanquam  uxor coi 
pustuummihiprsebueris.  Sed&fi  quid  turpitudinis  inejusmodiprc' 
peratis  nuptiis  infit,  ob  favorem  matrimonij  ad  invalidieatem  pa6 
ncn  valere  judicatur. 

§.  IL  Fur  ^  raptor  teacnsur  rcm  fubcravlam  reddere  c  mn  fuo  ir 

cremen( 


CAPUT    I.  zs:^ 

emeflfo  nattirdi,  &ciim  requentedamno,&  cefTantelncro;  ctiamfi 

nam  infuper  furti  ant  rapin^  nomine  cogancur  fuflinere.    Nara 

fus  repararionem  damni  quseric ;  poena  autcm  ad  ufum  rcip.  exigicur; 

amfane  judex  haucquidquamlseroimputarepotcrl-,ut  ideo  ipfe  re 

a  carere  cogacur.  Unde  in  quibusdam  locis  abfurde  judiccs  remfur- 

f  dvam  fibi  recinent;l«fum,  ut  fefe  furis  fupplicio  folecurj  jubent.  vid. 
^rtf//  F.  Ord.  mm.  art.  2lg.  Add.  1. 3.  §.  12.  D.  de  fectdw.  I.  <^6.  §.I.  D.  defur^ 
i<.  1.  y.vrmc. D.  de.mcendw^  ndna.  Sicuti  &  illud  juri  naturali  non  con- 
ruic,ut  fumtusinfuppliciiTi  furisfaciendos  l^fustolerctjcum  ad  pw- 
licum  magiftratus  ofiicium  fpedlet,  fcelcra  poenis  reprimere.  Ad 
(Liod  fi  requirantur  fumcus,  qui  ex  facukatibus  rei  repeti  nequeunc, 
!  publico  debent  expcndi^  non  a la^fo ;  cum  pra^fercim  ex  aliis  muldis 
tfnolumentum  in  fifcum  redundet.  Sicut  v.  g.  fi  bellum  fufcipiatur  a 
ip.  quod  civcs  quidam  abaliqno  injuria  fmt  affedi,-non  illifoli,  ad 
<uosvindicandosbellumgeritur,bellifumtustenenturconferre.  Ali- 
ild  autem  efl,  fi  la?fo  a  judice  optio  fuerit  data,  num  malit  res  fuas  reci- 
jere,  an  furem  fufpendi.  Si  enim  pofterius  elegit,  nihil  amplius  qnod 
letat,  habet.  Ftfi  talem  optionem  judex  non  re6le  la:fo  permittat ; 
Ljmfupplicianoxiorum  non  Hbidini  privatorum,  fed  bono  publico 

:.  |ebeantur.    Quod  fi autemresfurtivarperierit,  GrQtim^.V  pntatsefti- 

-jiationem  non  fummam;,  nec  infimam,  ^o,^  mediam  pr^fl:andam. 

'  luod  non  fine  caufa  difplicet  Ztegkro ad  h.  1.    Cur  enim  ullo  favorc 

eicfuremprofequamur?  Ec  cum  rc6le  fummum  pretium  exigerc 

ueam,  quandoingrariamaltcriusremvendo,  alias  mihi  non  vena- 

im;  quare.furi,  quiinvito  rem  abflulir,  aliquid  remitteredebeam? 

tdd.  I.  p.  D.  deinlitemjurandoX.  z.prmc.  D.  adL.  AquU.  verb.  (juantiidin 

7  mno  fkri?m  fmt .  1.  g.  %.i.  I.  ult.  D.  decondiB.furtiva.    Atq;  hoc  cafu 

:iam  reflitutio  debetur  a  fure,  aut  ejus  hseredibus,  (non  tamen  nltra 

ireshseredicacis,)  etiamfifurcorporepoenas  lucrit.    Hancqnaquam 

nim  iniquum,  aut  crudehtati  proximum  efl,  uc  reus  ultra  poenam 

nortis,auccorporis  afHidivam,  damnum  quoq";  &  id  quod  intcrefl 

jefarcir^  teneacur.    Er imperite  huc  allegatur  illudtritum ;  mors  omnid 

nvit.  ex  Novella  %%.  C.20.     Fra^ftationes  perfonales  folvit  mors,  non 

lebita,  quje  bonisveluc  inhxrent,  eaq;ad  qnosvis  poflcflbres  comi- 

ll  Ll  2  tantur 


n 


2S$  LIBRI    IIL 

canear.  Q]iaIeefl:|hocdebituiiidammreparandi.  De  reliquis  laifio- 
nibus-faciliscft  fuiDrumcio;  &denonQullisinfra  peculiariter  ruo  loco 
agetur.    Ac  de  damno  per animalia  illato, feu  pauperie  kcc  JCti  Ro- 

CAPUT    11. 

UT  OMNES 

bus  naturaiiter  habeantur. 


h  HomQ  m  naturdker  d^ualf^  ah  homne 


habendfUt 
z^  ^disJtfnatHralls  a^ftalkas-, 
$■*  Rationespro  eadem  popnlares» 
■^.  Conftderatto  is,-^iiditaiMreddit  homines 

Gmmodos, 


^omodo  per  eam  res  inter  plures  di. 


Videnda. 

6.  In  eandem  peccattirperfHperbiam: 

7.  &  contnffjeUam  alijs  tlUtam, 
8.j4nfervi  natnradentur? 
p.Unde  inAquaUtas  inter  homnesprevefiiat, 

Rxter  illum  amorem,  quo  homo  fuam  vitam,  corpusq;  ac  rc$ 
profequitur,  &:  per  quem  non  poteft  non  omnia,  ad  eorun- 
demdeilru(^ionemtendentia,repellere  aucrefugere;  depre- 
hendicur  quoqi  ipfius  animo  infica  tenerrima  qusedam  fui  cefti- 
matio  .•  cui  fi  quis  aliquid  detrailum  eat,  non  niinus  fere,  imo  facpe 
magis  folet  is  commoveri,  quam  ficorpori  ac  rcbus  noxa  inferatur. 
Qua^  seftimatio  licec  ex  variiscauiisintendatur;  primum  tamen  ejiis 
fundamencumvideturipfa-humananatura.  Jnipfo  quippe  hominis 
vocabulojudicaturincflealiquadignacio;  &ultimum  fimulatq';ef!i- 
cacifllmum  argumentum^  quo  aliorum  infolensinfukatio  resGndicur, 
iflhochabetur;  utiq;  non  canis  aut  beflia;,  fed  xque  homo  fum  atqjtu. 
Humana  porro  nacura,  cum  omnibus  hominibus  ^que  compecac, 
iieqjfocialemcuminiohominexdtamdegerequis  po(Iic,abs  quo  non 
falccmuchomosedimatur;  indeconfequicur,jurc  nacurali  pra^ceptum 
efle,  Lli  qtiU ^alte'i*nm.hommemdjlimet ^t ^traSiet 3  ttnnqtiammturalitcr 
fibi  aquakm^  feu  ut  tzque  homlnem. 

§.  2.  Iflh^c  acqualitas  interhominesuE  mehus  intelligatur,ob' 
fervandum  efl:,  quod  Hohbefm  ds  clve  c.  I.  §.5.  eandem  reffcringac  ad 
paricacemvirium,  acczeterarum  facu-cacum  humanarum,  quibus  ho* 
mines  in  ^cace  adulca  finc  inftrudi ;  &  exinde  oftendere  velic,  cau  fam 

hiberc 


CAPUT    n.  2S^ 

labere  Iiomines,  quare  naturaliter  fe  invicem  fnetuant    Ule  enim 
iiullummihimetum  incutere  valet,  cujus  vircs  adme  l^dendum  noii 
bertingunt.    Atquiinterhominesctiam  qui  viribus  paululum  eft  in» 
feriordtero^dolotamenfaltem,  autadjuvantedcxteritate  ac  teH  ha- 
!)ilitate,  etiam  robuftiffimum  neci  dare  potcft.     Cum  autem  maxi- 
inum  maiorum  naturalium,  qu^  ab  iiomine  proficifci  poirunt,  Hc 
norsjquamquilibet  adulcus  alteri  inferre  poteft  ,•  &  vero  qui  aequa- 
ia  fibi  invicem  infcrre  poflunt,  fintaequales,  qui  autem'  maxima  pos- 
*unt,  ncmpe  occidere,  aequalia  pollint;  inde  confequitur,  homines 
jiaf ura  ii^vicem  ^quales  efle.  Verum  in  eo  quod  If^e  fubjungit ;  indqua- 
itatemi  qmnmceftialegecivUieJp  mtroductami  dormitifle  mihi  vide- 
ur.    Nam antea  loputus  fuerat  de  naturaU  asqualitate  virium  huma- 
iiarum ;  cui  male  opponicur  illa  in;squahcas,  qu^  per  legem  civilem 
cft  introdu«5ta,  quippe  qu^non  vircs  hominum,  tzdi  flatum  eorun- 
dem  atq;  conditionem  af^cit.    Lex  quippe  civiHs  non  facit,  uc  unus 
dtero  ricrobuftior ,  {^d  ut  unus  alterum  dignatione  antecedat.    Enim^ 
p-ero  quanquam  ifthsec  virium  sequaHtas  huc  quoq;  poiHrfacere^  us 
pehomo  iiomini temere infulcet;  quippe curpi  anceps fit cum pari col^ 
lidi,  ac  flulcum  sequali  fua  cladealteri  malurri  velle  conciliare :  tamen 
jilia  efl  fpecies  asqualitatis,  dequa  hoc  loco  agitur,  quam  fartam  te- 
ftam  fervari  generis  humani  quam  maxime interefl.    Equidem  uti  in 
aliisjita  heic  quoq,-  veluc  folertiam  fuam  oftentavit  natura,  dum  mor- 
jialibus  non  cademmenfura  bona  fua,  corpus  autanimumfpedantias, 
fuit  admetica.    Sed  uc  incer  iftam  varietatem  jufta  fibi  harmonia  con- 
jlcc^ifth^c^dequa  agin3us,a?qualitas  efficic.    Scilicetquemadmoduns* 
nrebufp.beneconflitucis  aliuscivisalium  dignicate,  aut  opibus  exce- 
lit,  libertasautemomnibusinaequo  pofitaeft:  ita  quantiscunq;  quis- 
mimi  corporisve  docibus  alios  excellat ,  non  minus  tamen    juris' 
laturalis officia  adverfusalios  ei  funt  exercenda, ac ipfe  ab  aliis eadeni' 
sxpedat;  necideopluslicentiajeidemconceditur  alios  injuriis  aflfici- 
mdi.    Sicuti5cneminemparcainipfumnatura,auttenuisfortunapec 
!ead  idcondemnat>^  deterioris  condicionis  circa  fruitionem  com- 
nunis-juris  fit,quam  alij.     Sed  quajunnsab  altcro  poflulareaut  expc- 
^^  Siarepoccfli,  eademalijquoqj;,  c^eteris  paribus,  ab  codempoilunt;  & 


■Xfo  LIBRint 

quodjiirisquis  m  alium  ftatuit:,  eoiprum  uti  ivaximecoflTetlit,  Scu 
I3ti  Vh^drus  I.  \.fAb.  iy.  loquicur :  Sua  q/^i^g^  exemfld dehst  £quo  ammopati, 
Seneca  epjl.  ^o.primapars  AqmtatU  eji  dqualita^,  Euripides  Phoenifsts  v.  fjg, 
K&ivo Kd/^ioViTiKvsVyiavTfjm,  1i(jLa,v ,  ^  C^iA^fcsVi  (piAotii  IloAei^^sTnAsai ,  ^vu- 
|atf;)/^f  TE^fiCtittcj^^e/f^v^w*  I/iMd  multo  melm  e/i,  oJiU,  Mquaiit^tem  tdcret 
qudifemper  amicos  amicis^  Urhes  ufhihus,  (jr  focios  ficifs  coiligat.  Inde  pro« 
bari  fane  nequir  illud  Ciceronts  offic.  3.  Lexipfa  ndtura^  qu£  uttiitatem  ho* 
minU  c-onfervat^contin^t,  decermtprofecFOy  ut  ahh&mtne  inertiat^inutili 
ad  fafientem^  henum^fortemtj^^vtrHm  transferantur  rcs  advivendumneces- 
faria:  qui  ft  occiderit,  muttum  de  comrmnt  utiittate  detraxerit.  AcqjiA:- 
hanc poflumus  vocare^^^^/;^4;V?^J;i'm ;  quxcxinde oritur,quodobli- 
gacio  ad  colendam  vitam  focialem  omnes  homines  xquahccr  ftringat, 
quippe  cum  eadem  huraanam  naturamjUC  talem,  comitetur.  Quo 
loco  &  hoc  obfervandum,  ahas  quidem  incerobhgationes  afuperio- 
reirijuniflas,  &eas,qu^  ex  mucuaconvencione  oriuntur,  id  videri  di- 
fcriminis,  quod  ha^  quidem  flacim  aUquem  non  ampUus  flringanc, 
quando  altcr  prius  ab  iisdem  difcenric  \  ilise  autem  adhuc  tenere  pos- 
iint  adquid  pras^ftandum ,  Ucetakerin  officio  mutuo  refpondere  de- 
fierit;  idq;quia  perautorem  obligationis  penfari  potelT:,  quod  ifte 
minusjufto  habct.  Hadenus  tamen  obUgatio  ad  exercenda  advcr- 
fus  alcerum  officia  juris  nacurahs,  utut  a  fupremo  Numine  injunda, 
convenic  cum  obhgatione  ex  quavis  conventione  orta  ^  quod  ubi  unus 
abcadircedac,  idem  ab  alcero  illa  officia  poflulare  amphus  nequeac, 
&pr2ecereahicjus  accipiatiftum,  per  vim  ad  fatisfa£Honem  adigen- 
di.  Ftfi  iflhanchcentiam,  flatui  naturahadha^rentem,  in  civitatibus 
temperari,  iflius  focietacis  indoles  exegerit_^. 

§.  5.  Sunt  &  ahxrationes,  ad  popuhim  valde  plaufibiles,  qua; 
ad  ^quahtatem  iftam  medicandam,  atq';  iUuflrandam  non  parum  fa- 
ciunt.     Quasinternon  poftremaefb,  quodadeandem  ftirpem  quid-  ' 
quideft  mortaiium  originem  fuam  referar.     Unde  Boetim  de  confolat. 
fhiiofl.  5.  infolentiam  nobihum  caftigat :  ^idgenm  crj>ro4vosJlrepitis? 
StfrimordtavefiTa.,  AutoremJ^DeumJpecia-sNufhis degener extat,7^vitfjs  t 
pejora  fovens  Proprium  dcferat  oHum.     Item,  quod  ex  eadem  materia  i 
corpufcula  noflra  CQiulent,  fragiha&perinfinitos  cafusdeilrui  apca. 

Sic 


CAPUT  II.  .       iri 

Sic  &eodem  modo  omncs  propagamur,,  eodem  m.odo  intra  materni 

lacebras  uceri  coaiefcimus;  nec  alia  porca  nobilis  in  dias  luminis  auras 

prodic,  quam  plebejus  aliquis.  vid.  Sap/e^t.VU.f,    Eodem  modo 

kdolefcimus,  nucrimurq; ;  ineandemfacdicacemapud  omnes  ciborum 

recrimencaconvercuncur.    Deniq;  ad  candem  mecam  omnes  cendi- 

mus.    Morsdqucfedepulfatpauperum  tabertJtts^regumi^tur^res.  (S-ctvdTii^ 

^vjsg  Q(pHXdfis$a,  morti  ornnes  dehita  turhajumm-y  inquic  Incercus  Poeca 

InAntholog.)  ac  in  eandemcabcm  aucpulverem  omnium  corpora  re- 

: iblvuncur.     Claudianui  \.  %.in  Ruffinum.     Hucpofi  emevitam  mortdia  Je* 

■uiavitamiyeveniunty  uhi  nulla  manent  difcriminafatiyNuHm  honorjvano^ 

'.xutum  nomine  regem  Pfo-turbatplebeius  egens:  VhocjLides.  Tmvm;  \m  vUvsg^ 

OmnefvitafuncftaifUtiles.^    hucianuidiaLNirei^Therfita:  'taolif^ia.  j^  c*- 

ih,  H^  ofioioi  «.Tm.vng.  Apudinferos  acfMal^ttas  efl,  fares^fmt  omnes.  Add, 

%irAcy^.$>.fcq(f'    Identidemquoqiafapiencibus inculcatur,  quod  va- 

iis  cafibusj  fortuna^qi  ludibrio  omnes  fimus  obnoxii ;  vel  potius,  quod 

leminiDeus  de  fbabili  &  inconculFa  felicirate,  <k  confervatione  prae- 

!entis  ftacus  caveric,  fed  pro  occulco  confilio  providencix  fuse  diverfos 

3er  diverfa  cafuum genera  rapcec.    Valet.y  imo  &  ^oYtiimafurmnismU' 

'Hre,  ^  mfignem  attenuat  Ueus ^  cbfcurafromens.     Horat.  ad.L^^.  ,^utd 

p^Ls^vitet  nunquam  homini  fat  cautum  eji  inhora^.  id,  U..l^.  Fortuna  tato 

mva  negotioy^  ludnm  infolentem  luderefertinax  Transmutat  incertos  ho- 

rtores.,  Nunc  mthi.,  mmc  alijs  henigna.  id.  III.  25).     Kuc  quoq;  facic  illu- 

llris locus apud i'^»'^*^^?^  jhyefit :  Ille  qui do-nat  diadcmafrmtt^  ^em  ge- 

mnixa  tremueregemesi dnxius fseftrum tenetj  (^ moventes QmWa  divi^ 

Mtj  metuit^  cafui  Mcbties  rerum\  duhium^  temfus,     Vos  yquibus  reBor 

'narisat^terra,  fmdedit  vnagnnm  neeis  at^j^  vitjiy  Poniteinflatos  tumi- 

Hos^  vuitus :  qutcquid  a  vohts  mimr  extimefaty  Major  hoc  vohis  d«minui 

inatur.    Omnefkh  regnogrdnjiore  remum  ejl.     ^&uem  dies  vidit  v^eniem 

(perbur/h  Hunc  dtes  vidit fugiensjacentem.     Nemo  confidatmmium  fecun- 

^U :  Nemodefieret  meliora  iapfis.     Mtfcet  hac  iliis  y  frohibet^  Ciotho  Stare 

wtunam.  rotat  omnefatum.     Nemotam  dfvos  habutt  Javentesj  Craflt^ 

um  utfejjetfibi  folliceri.    Res  Deus  nofiras  ceien  citatas  Turhine  verfat. 

LxreligionequoqiChriflianaplurima,  qu^  huc  faciunc,  afFerri  pos- 

unt j  veluc,  qviodamici  Dei  noa  nobilicatejpoccncia  auc  opibus,  'i^& 

pieca^is 


tp^  LIBKIIE 

pietatis  fincefitate  5eilinientur,ac  in  extremo  judicio,  pr^miisq,-ac 
pocnis poilumisnulla  fic  ratio  habenda  eoruroj  quibus  in  vitahumana 
mortalcs  pras  aliis  fefe  efFerunt.». 

§^4.  Ex  polita  ifthac  ^qualitate  aliqua  profluunt:  pr^cepta', 
quorum  obfervatio  maximam  vim  obtinet  adpacematq;  amicitiara 
inter  mortales  confe  rvandam. ^  Ac illud  initio  manifeftum  eft,  eum, 
qui  aliorum  operaad  fuum  commodum  uti  vult,  viciffim  quoq'jin 
eorundcm  fefe  ufusdifpenfare  debere.  Nam  is  utiq;  alios  fibi  inae- 
quales  Eeilimat,  qui  illosquidem,ucipfiinferviant,  po/lulac; ipfe con- 
cra immunis  femper  efle cupic.  Ec qui ejusmodi  animum pr^  fe  fert, 
non  pocefbnon  alios  vehementer  offendere,  &  ad  abrumpendam  pa- 
cem  occafionem  pra^bere.  Mafcule  Caradacus  apud  TMitnm  4nn, XII. 
'Nonyfivos ommhus imferate  vultis f  Jeqmiur^  t^^omnesfervitutem  acclpant, 
Ld^iantua  div.  mjiit.  1. 5.  c.  22.  Nihil ftfienterfit^  quodfiah  ommb^Jiat^  m- 
utik efl^  acmalum.  Sic  etiam  uti  illiad focietatem  quam  maxime  func 
idonei,  qui  facile  eadem  omnibus  permittunt,  qu^fibi:  icaplanein- 
fociabiles  funt,  quidumaiiis  ^t^^  fuperiores  exiftimant,  omnialicere 
fibi  foiis  volunc,  &  ante  cxteros  honorem  fibi  arrogant,  partemqj  prs- 
cipuamexrebusin  medio  pofitiSj  ubi  nullo  pr^  rehquis  jure  eximio 
pollcnc.  Qiiemadmodu  enim  inextruendo  cedificio  lapis,  qui  propter 
figuram  anguloia  &afperaplusloci  cseteris  aufer^^  quamipfe  iraplet, 
neq;  ob  materise  duritie  comprimi  vel  fecari  facile  potefl;,  nec  «difi- 
cium compaginari  finit, tanquam incommodus  abjicitur ;  ita homines 
ttAsovskJc^,  qui  per  ingenij  afperitatem,retentis  fibi  fuperfiuisj,  neceffaria 
aliisadimunt,  neq^  pr^  afleduum  contumacia  corrigi  poflunt,  mo- 
iefli  &  inrolerabiles  ca^teris  exiflunt.  Hinc  jure  naturali  pra^ceptum 
-inteiligitur  j  ut  ne  quis^  cuifectdiarejm  non  eft  qu^fitum^flm  fihi  quam  ff^i- 
qui^  arroget,  fidalios  ^qMoJecumiurefi'mfef?mttat.  Apud  Dimyfium  Udic. 
1.  VII.  ita tribunus  plebis :  a,y^.<p&)  ?f^ dva^oS-sj^iiTCf)  (pvuso^^  ^iHuio)  tS^s  «£'- 
Sfjtsv,  fAn  TrAeiov  sx^v  viJ>(5v  rov  ^yitjLOV,  (a^t^  ^Mov,  ^uod  adnatut^A  nonfcripAi 
necfromulgatas  leges  attinet^fofiulamm  P.  C.  utflehi  nonflu^necmmusjuris 
fit  quara  vohis.  Magifiratm  fine^  frincifatmj  homres^  virtute  ac  fortu- 
fia  inter  vos  fotiorihm  debsnfatemur :  mterum  ak  injurijs  effe  liheruwt  & 
fi  qukmtiilerit^  in  eum  jure  vmdicarii  mnihus  m  sadem  ref.  verfiantihui' 


-    I  CAPUT     II  .  ^75 

\c  xqm  ccfKwune  dfiCimm.  L^ctmtim  div.  injlit.  1. 5.  c.  IF.  ^ivuuho- 
\i»cs  adticquare,  arrogantiiimjJuferhia?M,  tumorem  fuhtrahtre  dehet :  ut 
\tforentes  dr  elatifares  e/Je  (e  etiammenduifjmis  Jciant .  Unde  iDfoIen- 
lajn  vehemencerredolec  illud  Uvij[. 3.C.  f |.  Satis  Jitjjcrfj^  himtlis  ejt^ 
i/ ACiuojure incivitatevivity  necinferendo  injMfiam^  necfatiendo.  Qiiafl 
|ero  indignum  fic,  privilegia  nobilitacis  iion  valere  ad  dirpenfacio- 
lemseqyiiTiiTiceifliiTS  l^^iSy  quodtthmon  visfieri,  alteri  ne  Jcceris.  Quo 
fndamenco  nicicur  iila  laus,  quam  Plimt^  mpanegyr.  Trajano  cribuic : 
humilleJeexnohiS:,  ^  hoc  magisexcellit,  at  q^emtnet^  qModumm  ex  nohis 
itat:  necmintis  homimm  fe,  quam  homimbus  pr^&cjje  memimt.  SciliceC 
i  e,  cum  imperium  ruiciperec^  promiferac,-  calem  fe  fore  imperatorem 
c,ga  privacos,  quales  fibi  imperacores  privacus  optaric,  In  quem fen- 
flmGarba  ad  Pifone  apud  Tmtum  H.  \:\6,  Utiltjsimt^s  idemAnquic.,  ag' 
hvijs^tmtis  honarummalarmn^  rerumdekcttis  ejl,  cogitarey  qmdautvolu^ 
eisfiih  dio  frinci^e,  aut  nokieris.  Ec  Seneca  efift.  47.  Hdcpr^ceptt  mei 
Jmf^aeft:  (iccumtnjeriore  viv^s^  quemadmodumtecpnJuperiGremveHes 
ivere.  Sed  &  ex  diftis  adparec  incolerabilis  infolcncia  effaci  illius 
afud  hucanum  I.  f.  Nunquam [iccura  deorum  Se  fremit^  ut  vejira  mortij, 
4.ftr£J^falutiTatava€ent.  '  Procerummotus  h^  cuncia  Jequuntur,  Hu- 
?i  num  faucts  vtvitgenu^s. 

§.  f.  Fademquoq;2equalicasof!:endit,  quomodo  quis  fefe  de- 
tjac  gerere,  fiquidem  jusincerpluresipfi  fic  diflribuendumi  ^^nem- 
p  tanquam  dquales  eos  traciet^  (^  neutri  quidprd  altero  indulgeat ,  nifi 
qWrjtumpecuiiarejfu  ilii  qudfttum  attrthuerit.  Qui  enim  uni  prajal^^ero 
iiilulgendonacuralem^qualicacemnonobfervac,  eum  qui  pollhabi- 
tt  ell:,  concumelia  fimul,  &  injuria  afHcic;  dum  neq;  ei,  quod  debe-' 
d, cribuic,  &  dignacionem a nacura dacam decrahic,  Livtm  1.3^. c. 4.' 
^'dodalfiiceati  tthinonlicerey  aliquidnaturalis  aut  pidoris  mt  mdignati- 
6^^  hahet.  Huic  confequens  efl;,  uc  fi  res  inter  plures  diftribuenda 
dj^fionem  non  admiccat,  eadem,  fi  fieri  pofHt,  cornuniter  uti  debeanc, 
^n^a^qualejushabenc;  idq;fiquancicasreipermiccac,  quancum  quisq; 
vlit.  Sin  res  iftud  non  ferac,  ut  tunc  utancur  ea  re  prsefinito  modo, 
.&proportionate  ad  nurrerum  utentium.  Ahus  enim  modus  exco- 
gikri  non  potefl  ^qualicatem  obfervandi.  Quod  ii  autem  neq';  di- 
'  Mm  vidi 


zy^  LIBRI  ni 

vidi  res,.  necf;  comtminieer  habed  poiTic,  ufus  ejus  fit  vel  arternus; 

(C^mp^lVil.c.  (S.  Rexmtantoutrmi^faniscertammey  &fihidifjicikm^ 

^prateritis gy^avem  ele^wnem  fHtunm  rati44 yinvicem p^ihire  eos jufsiti) 

vel  fine  hocquidemrLiscedat,  &  reliquis^quipollens  aliquidprgeftari 

nequeac,  per  ibrcem  uni  eric  illa  adjudicanda.    Nam  in ejusmodi  cafi- 

bus  commodius,  quam  fors,  remsdium  inveniri  nequit;  quippe  qu^ 

opinionem  contemtus  removec,  &  cui  nonfavet,  de  dignatione  nihil 

decrahit.  Gonf!  Hohhes^de  ci-ve  c.  3.  §.  if .  16. 17. 18.     Ubi  fortem  duplicem 

facic,  arhitrariam  &  naturalem.    ^Quarum  illa  fit confenfu  contenden- ' 

cium,  qui  in  evenrum  autcafum  alicujus  rei  compromittunr,  quein! 

per  arcem  regere,  aut  prcWidere  neq ueu nt ;  fic  ut iiia  fors  refpedu  ho- 1 

minum  a  mero  cafu,  &  force  forcuna  dependeat.    Ad  naturalem  au-  i 

tcm  fortem  ipfe  referc  pYmam  occiifdtionem^  qua  res,  qua^  neq;  dividi, 

necf,communiterhaberipoceil,  cedic  iih,  qui  primus  manum  eidem 

animo  fibi  habendi  infecerit:  ^frimogemturam^  cujus  jure  exbonis 

paternis,  qu2neq;dividi,  neq;  communiter  haberi  a  pluribus  liberis 

poiTunt,  primogenito  cedunt.     Quanquam ,  fi  accurate  veHmus  rem 

confiderare,  proprie  nulia  fit  fors,  niil  arbitraria.    Nam  nulla  adpa- 

t.^z  ratio,  quare  ejusmqdi  eventus,  quem  propriam  per  induilriara 

nemo  procurare  potefl,  ahcui  jus  tribuat  adverfus  sequales  vahturum! 

nifi  hoc  juseidemeventuiexarbitrio,  &conventione  hominumforet 

ailignatum.  Undeoccupanci  cedit  res,  quse  nuUiuseft;  quia  cumdi- 

ilinwla  reru m  dominia  per  hamines  introducerentur,  tacita  convcntic 

interveniife  inceUigicur  .•  uc  quje  res  nemini  pecuHaricer  forenc  ailigna' 

Cce,  neq;eas  inmedio  femperrehnquigeneris  humani  incereilec,cede- 

rencilii,  quiprimuseasdemoccupailec.     Sicuti  &  jus  primogenicura 

conventioni,  aut  conilitucioni  human^nacales  debec.     Cur  enimali 

as  fracres  reiiqui,  iisdem  parencibus  orci,  deteriore  eile  conditionede 

berent  obid.,  quodpr;silarepenes.ipfos  nonfuit?  IwAc  Arifiotekstih 

VIII.  C.  12.  A^eAfpcnOTi,  "Trh-^vsp'  ooDVTzclqriKiKiauig  diciykrJ.TJ^cn.   Fratres  tt^UA 

les  fufsty  mfi^quod^tatedijfcrant,     Ideo  autem  ifta  quandoq;  fortis  VO' 

cabulo  vehiunt,  quiaperhumanam  induilriam  dirigi,  aut  pisvider; 

nequeunc;  &  quiaob  iita  poilhaberi  concumeiia  vacac.    Verum  di 

bifcealibilacius, 

f.cT.Contr! 


CAPUT    IL    ~  %rf 

§.  S.  Cofitra  i/lhaiic  ^qualicacem  peccaCur  quocf;  perfuperbi^^ 
aij qua  quis  nulla  de caufa, aut  non  fufficiente aliis  reCc prseferc, &  ve- 
k  insequales  eosdem  prae  fe  defpicic.  Qux  quantopere  abeac  a  vera 
{pncrofitate  feu  magnicudine  animi:,  eleganter  cradidic  C^rthefim  de 
pfyiombt^s arf.  l^2.fiqq.  Ubi  cum  pofuiilet,  pr^cipuam  partem  fapi- 
^id«  efle,  nofle  quomodo,  &  qua  de  caufa  qnisq;  fe  ^ftimare  auc  defpi- 
credebeat,  dehinc  oftendit:  juflam  caufam  nos  a-fiimandi  nnicam 
i:omaDare  ex  legicimo  ufu  liberi  arbicrij  noflri,  &  ex  imperio,  quod 
ijno/lram  voluncacem  exercemus:  quippe  cum  pr^cer  folas  a£lio- 
ris ex iflo arbicrio pendences  nihil  fit,  unde poffimus  cum racionelau- 
ciri  vcl  vicuperari.  Indeveram  generofitatem,  qu^efficit,uc  homo 
i  Eeflimet  quancum  pocefllegicime,  in eo conflflere, quod noric,nihil 
rvefafuumefTe,  prscerhancce  iiberam  difpofitionemfu^  yolunta- 
tj,  &quodexfolo  ifliusredoautpravoufu  laudaridebeac^  auc  vitu- 
frarij  quodq^  fenciac  in  fe  conflans  propofitum  eadem  bene  uten- 
C ,  Eos  autem,  qui  hoc  de  fe  norunc  &  fentiunc^ facile  fibi  perfuadere, 
lligulos  alios  homines  idem  deleipfisfencire;  ^quoniam  in  eo  nihil 
ct,  quodabaliopendeat.  EtidcircoeosdenTneminem  unquam  con- 
tlnnere,  acad  excufandaalioriimpeccataellepronos,  quaflmagisex 
erore,  quam mahcia fmcprofedla.  Ac uti  nonmuko  fe  inferiores  il- 
Ijducunt,  qui  opibus^honoriboSjformajingenio,  eruditione  antecel- 
l!nt,  quodhseccancinonefle  judicent;  ficubi  eadem  in  fe  invenerint, 
I  uc  idco  mulco  fuperioses  aliis,  quos  excellunc,  fe  judicare.^  Inde  in 
gnerofis  quodi  deprehendi  honefl^am  humihcacem,  qua^  confiflicin 
t\  [iexione,  quam  facimus  fuper  infirmicace  noftr^  nacurse^  &  erroribus, 
-c  osolimpocuimus  commififle,  auc  deinceps  pofTumus  commiccere, 
c|  i  non  minores  funt  iis,  qui  ab  ahis  comitcipofiunc  :  perquameffi- 
cur/ucnos  nemini  pr^eramus :  reputantes  parihter  ca^ceros  seque 
tjnefuohberoarbicrio,  acnos,  udpolTe^  quo  Eequepollenc.  Aflqui 
bnam opinionemdefeipfis concipiunc  quacunq'; aha  de caufa,  non 
jjdlerevcrageneroficace,  fedcantumturgido  faflu;  qui  femper  qui- 
em  yiciofus,  verumeomagis,  quocaufa  propriee  exiflimacionis  fue- 
'  rll  iniquior.  Omnium  vero  injufliffimam  fuperbi^  caufam  eflle  fu- 
{jrbireabsqjcaufa,  idefl^cum  ouis  etiam  nihilcogicatfibiineflemeric 
I  .  Mm  2  propcer 


%yS  tlBRI    III.. 

propeer  quod^/limaridebeat,  acgloriam  in  ufurpatione  putans  con- 
fiflere,  credic  eos,  quiilliusflbi  pius  arrogailt,  ejusdem  quoq^  plus  ha- 
bere.  Qupd  vicium  tara  abrurdumeilej,  uc  vix  credibile  fic  dari,  qui 
ica  fe pro ilituerenr^  ni  multi-eflenc affcntacores,  qui vana rualaude  he- 
bccioresiniflhancruperbiami  pr6peiluni:_,„, 

§„.  7„.  Gravius  adhuc  contra  iilhanc  ^qualicatem  delinquitur, 
-fiquis  contemtum  adverfus  alios  oftendac  figois  excerioribus;,  puta, 
faifliss  verbisj  vultu,  rifuj  ac  quacunq;  contumelia.  Add,  l.f  .§.  i.  D. 
qm  jatuddre  cogantur..  Matth.  V .Tl^.  Quod  peccatum  eo  deteriuseft 
cenfendumi  quo  afperiiisperidaliorum  animiin  ira^Sjacurcifcendi  li- 
bidinem  concitantun.  Adeo.ucmuki  deprehendantur,  qui  vitam  ma- 
iinc  pcrix;ulo  prsefenci  exponere,  roulto  magis  pacem  adverfus  alium 
abrumpere,quamcontumeliaminultanipati„.  Quippecumperhanc 
violecuriliud  bonum,  quo  maxirae  humanus  £&{q.  animus  efFert,  cu- 
jusq;  adeo  tenerum valde fenfum  habet ;  gloria  nempe & exifiiimacioj 
cujusintegritateac  vigoreomnisanimi  voiuptas  conflati^., 

§..  S„  Exdidisetiamcolhgiturj-merito  explodendamillam  fen- 
tentiam  ex  Grjecis  antiquis  hauftam,  qua  quidam  homines  natura 
fervi  ftatuuncur.  Id  quod,  fi  ita.crude  accipiacur,  adverfa  fronte  cum 
jequahtate  hominum  naturali  pugnat;  Equidem  id  manifeftum  efl", 
quosdam  homines  ea  i ngeni jfelicitate  poilere,  uc  non  folum  fibimec 
ipfis  poftint  profpicere,.  verum  cciamregendis  aHis  fufficiant.-  quos- 
damautemperingeniihebetudinemadfe  ipfos  regendos  efteineptos, 
quin  prave,  aut  nihii  agere,  ni  ab  aliis  dirigantur  atq;  impellantur; 
eosq;  cum  f^pe  natura  robufto  corpore  dotaverir,  hujus  minifterio  abs 
_  talibus  mulcacommodamreliquos  pofleredundare.  Hi  ubipruden- 
tioris  alicujusimperio  fubjeili  vivunt,  finedubio  ftatum  nadifunc,in- 
dbli  fu^  conveniencem,  UndefiinterillosimperiujTi  fponte  fitcon- 
ftituendum,  naturas  eft  utiq;  congruumj  ut  in  iftos  confcratur  poteflas 

jubendi;  his  autem neceftiras  oblequii  injungatur;  quaracione  ucrisq; 
confjkum eric,  Acq; in  hunc  fenfum  adiiiicci  poceft  iliud  Ariflotelisfo- 

7v'^ovvdu.sPQV  ro)  awjLL^^ATtdTjta^Triiiw,  dp^oasvov,  ?(cij^vcr^  eyAov..  cio^scTTdTyiHfh 

toaj  rdvj^  injij.(psp{,  Qnod_iza-i^^ip^l:^{  D^^. Hsinfm,.  Nihil magts  con-^ 

gTHi 


CAPUT    II  .  zyy 

;^U!tJiatUf*J,  quamut q^£ndtHrd (Icjk-at compdr4t4,  utfrudentU  dcmente' 
'XCelUnti  atq^ in Imgum omnUprojpiciant^reliquis^ c^u^minm  hls excellunt^ 
mperent^  acdomiMntur,     ContraverOi  qui&ficnatafunti  ut  corporis  vigorc 


iucit,  etiam  condacit  Jervo,  eadem£  utilitas  e(i  utriusj^.  at^  commoditas. 
Iinimvero  longe  abfardiilimum  forec  credere,  ab  ipfa  nacura  Hacira 
i6lu  prudcncioribusin  hebeciores  efleimperiura  dacum^  auc  ralcem  cale 
ius,  ucillihorceeciam  invicos  ad  ferviendum  adigere  queanc.  Nam 
it  aduconfticuacurimperium,  fadum  aliquod  humanum  ancecede- 
•eoporcec;.  Ec  nequaquam  apcicudo  nacuralis  adimperandumftacim 
ilicui  dac  imperium.  in  eum,  cui  a  nacura  ingenium  eft  fervicio  apcura.< 
Neqi  {lacimquodakeriefi:  ucile,  idlicec  mihi  per  vim  ipli  imponere. 
kam  hominesnacurali  libertaceex  xquo  gaudenc;  cujus  diminucio- 
kem  uc  paciantuPj  necefliimeftjiprorumconrenfus  expreflus,  velca- 
hitus  auc  interprecacivus  accedac,  auc  aliquod  ipforum  fadlum,  quo 
^iis  jus  fuic  qu^fitum  eandem  vel  invitis  eripiendjor  Inde  re6i:e  lUpiamu 
\.^.T).de  Juftit^0-  J-dre  cradit, ;//r^  naturali  omnes  homines  liberos  nafii. 
d  quodG'/''<?///^l.a.  c.?a.  §.IL  dicitinteUigendum  de  hbertateKaSc;  ^- 
rim  non  de  ea,  qu x  sfl  '<-^'  sfuv%o  t!^!^^  hoc  eil,  ut  natura quis  fervus  non 
it,  non  ucjus  habeac,  neunquam  ferviap;  namhocfenfunemo  liber 
:ft,  utfervusfierinequeat,.  Idquodcciam  ficpoteratexprimi.  Cum 
laturaomneshomiaes-^quales  produxeric,  fervicus  autem  citra  mx- 
hualitateminteUigi  ncqyeat;  (nam  fervi  utiq;  efl:  agnofcere  fuperio- 
em,  adlibertatemaote  ixnonrequiriturhabereinferiorem:,  fed  fuflS- 
:ic  fuperiori  non  eile  fobjedum:)  ideo  omnes  homines  naturahter , 
:itra  antegreflum  fadlum  humanum,  Hberi  inteUiguntur;  Habilitas 
autem  naturalis,  feupraffentiaearum  qualitatum,  qu^ad/latum  ali- 
buem  requiruntur,  non  confefcim  aliquem  in  iflo  ftatu  colIocat_>. 
ponftatim  rex  eft,  aucrdux,  quiimperio  eftdignus,  aut  exercitui  re- 
endo  aptus.     Neq;  ftatim  fuo  fibi  jure  fafces  vindicare  poteft  Lollius 


"^Hcentis  adfe  cm^4  ^ecums-i  confahj^  non,  unm  ami.    Nam  quod  eft 

Mm  jy  a 


•^70  '  -  '     LIBRI  m. 

apud  Vlutdfchuminfelofiday  quod ifte imperium diDtius,  quam  perle- 
geslicebat,  retinuerit,  ne  fucceflbruro  focordia  rem  pefTundareCj  ex- 
craordinarium  exemplum  eft.  add.  Comel.  Neposm£p4mmonda  c.^.g. 
^Livim  1.2(5".c.%,  Hoc  loco  eciam  interprecandum  eft  illud  AUoutii 
apud  Senecam  ^. controv. 21.  neminem natum  lihemm  ejje,  neminemfervum : 
hacfoflea  mmmafingults  imfofdjfe  fortunam.  Scilicet  quamdiu  adiiuc 
omnes  erant  aequales,  non  poceranc  iiomines  concipi  veluc  diftindi 
per  calem  ftacum,  qui  naturali  illi  flacui  asqualitatis  opponitur.  Ve- 
rum  cum  pofbea,  quieoftatu  exxidcrant,  peculiari  nomine  fcrvi  vo- 
carentur,  qui  naxuralem  fliacum  retinebanc^liberi  dicebancur.  Exem- 
plo  res  potefl:  declarari.  Quamdiii  in  civicace  aliqua  nullus  exiftic 
miles,  omnes  cives^quali  cenfencurordine:  ubi  autem  pars  civium 
militise  aucoracur,  jam  oppofica  vocabula  miiitum  ac  paganorum 
emergunt;  cum,  ancequam ulius  e(Iec  miles,  nemo paganus  poiTec  dici. 
In  quem  fenfumeriam  capi  poceftiilud,  quod  adducic,  &  rejkk  Arifto- 
teles  polit.  1.  L  c.  3.  i^^sW  liiv  d)p  IhKov  c^v^q ,  t^v  'j  eXevBep^gv  5  e  lege  ejje^  utali- 
mfitfe/vmi  altm  liber.  Nifi  enim  fervitus  infKruto  liominum  eOec  in- 
troduda,  uniformis  erat  futurus  hominum  ftatus,  fervusqi  a  libero 
nulio  pocerac  difcrimine  incernofd,  cum  ille  omnino  non  excarec. 
Quanquam&iilud  did:umica  polliccxplicari:  juralibercacisacfervi- 
curis,  prout  jam  incer  homines  incivicacibusvivences  confiderancur, 
per  leges  civiies  elfe  definita.  Sed  &  aiia  fiinc,  qus"  fencenciam  de  fer- 
vis  nacura,  ica  crude  accepcam evercunt.  Nam  vix  quisquam  eH:  in- 
genio  ica  (lupido,  quinarbicreturvredius  aut  commodius  fuofeinge- 
niovivere,  quamfiad  aiceriusarbicriu  ^qCq  componac.  Idquodmul- 
tomagis  in  incegris  nacionibus  obciner,  quarum  nuila  ica  abjedo  eft 
animo,  utnon  domeflico  regi  imperio,  quam  aliis  fubjesf^a  eile malic. 
Deniq;  cura  adu  imperium  anacura  non  fic  conflicucum,  fervi  vero 
nacura,  quos  Ariftoceles  vocat,  plerunq;  (int  robufto  corpore ;  anceps 
faneincerprudences,  &  hofce  certamen  eric,  in  quo  ifl:icerCamadeo 
vidoriamfibi  poliiceri  nonpoflunc.  Unde  &  explodendum  elT:  il- 
lud,  quod  referturab  Ariflotelei.poiit.c.i.  ^ioCpctaiv  ol  m)ifi]a^yQa^^d.pav  0 
^>i\yjVst4  a^x<^-4V  emog.     dc,  rcwro^pv^T^  ^d fiQafjv  ii^)  ^SXev»     jdco  dicmt-if^^ 

ejfe^ut  CrdcihafharUim^erenti  quafinatura  idem fit-^harharum  ^ frvHm 

# 


CAPUT  IL  27P 

*jje.  UuripideslphigAnAulide:  (^ci^^ccp6-ii>^'s)^m?e4Kkapz^^^  d^  ii^ap^^- 

\iiq  s7kn*ijiV'  "ra  ^j^  >§  ^^AovyOi  j  sAsv&j^i^  Convenit  Gr^cos  barbdrls  imperare^ 

\imAutembarharos Grms.Bdrharienimfiintnaturafefvi:,  Gr^civere  lihcri, 

tloc  modo  in  proclivi  eflec,  omnes  popuios  a  moribus  noftris  difli- 

^ences  barbarorum  convicio  nocarcj  &  ex  folo  i/lhoc  pr^cexto  eos- 

leminvadere.     CcEcerum  ifta  fic  forcaffe  commodius  proponi  pos- 

unc,  fi  dicamusjhanc  menrem  Ariftocelis  fuifle.  dum  fervicutem  quan- 

iam  facic  nacuralem,  aliamlegalem  ,•  quod  ifta  (ic,  quando  homo  he- 

beSj,  fed  robuflus  fervic  alceri,  qui  ingenio  ad  imperandum  apco  efl: 

iraedicQs;  qaa  racions  ucerq;  indacu  fibi  commodo  vivic;  iegalis 

ptem  fervicus  fic,  quando  per  iniquitatem  forcun^,,  aucpropccr  con- 

icionemmacrishomo  ingenio  pr^dicus  ere6lo,  metu,  auc  per  leges 

dadlus  domino  deceriori  fervire  cogitur.     Quod  ubi  fit,  nonpocefl 

on  calis  fervus  adverfus  dominum  odium  fovere.     Contra  ubi  invi- 

lemcoraparancuringenia,  qu^ipfanatura  ad  utrumq;  flatum  idonea 

inxit,  amicitiaqujedamincerfervum&dominum  exiftit.    Idtamen 

ixum  cft  iemperhabendum,  propter  meramillam  aptitudinem  natu- 

alemneq;iUiius  perfedlum  ad  imponendam  alceri  fervitutem,  neq; 

kuicobligationem  ad  eandem  recipiendamdari. 

§.  5).  Addendum  quoq,-  heicpaucis  eftde  ilksqualitace,quse 
lonredarium  efl  f^atus  nacuralis,  quam  poflumus  vocare  aqualitem 
oteflatis  £€u  lihertdtls .  Per  quam  hadenus  omnes  homines  natur^litcr 
pqualesintelliguncur,  quodcicraantegrelliimfadum  autpadum  hu- 
fianum  nemo  poceftacisquidin  akerum  habeac,  fed  quilibec  fuarum 
(3ionumaucviriumfitmoderaE€3«'.  Qii^jequaHcasdeindeperflacum 
ivilemfuicfublaca,  in  quo,  dum  unus  aut  plurcs  poteftatem  jubendi 
laliosacccperuntyreliquisnecefritasobfequij  fuit  injundla,  maxima 
me  in^quaiitas  incer  impcrantes  &  fubjedlGS  refultavit.  Sed  cum  in 
:atu  civiiiinter  ipfosquoqicol^civesin^qualitas  deprehendatur  non 
Dlum  circa  exiftimationem  &  dignitatem  (dequa  infral.S.c?.)  ^ 
t:iam  circapoteflatem,  quam  quis  inaltemm  obtinet:  fciendum  cft, 
artem  iflius  ina^quaHcatis  provenirc  a  ftatu  patrumfamilias,  civita- 
;m  antegreflo,  in  quo  iiti  poteflacem,in  uxores,  liberos,  ac  fervos  quse» 
tam,  fimul  in  civitaces  inculerunt.  -  Sic  ut  iflh^c  in^quaHtas  hauc^ 
luidquaniaciYimabus  origiaem  d.U3ieric,  fedi/li&  fit  andquior^  adf^- 


^  oq;illa*patnbiisfamilmsnon  data  f?ca  civkstihm.Ccd relic^g^etfi  alicu-  :?Ii 
binbn  cicra  infignem  limitationem  &  diminudoncm.  }  nimxero  H 
quidprseterea  inxqtialitadscirca  poteilacem  inter  cives  invicem  de-, 
prehendicur,  id  ab  fummo  imperio  civili  provenirc  in  apricoefl. 
Quippecum,  quicivitacemfubierunt,  omnempoteflaceminfejquan- 
tum  quidem.adnaturam  ci vitacis  neceflarium  erac,  in  fummos  im»pc- 
rances  transculerinc.  Ac  proindc  Ci  quis  ance  civitatem  con/litucam 
quid  poteftatis  in  fe  jamin  aiium  transtulerat,  id  iranficione  in  crvi- 
tatem  vel  extinguitur,  vel  ifliusfuprema^difpofidonifubjicitur.  Pofl- 
quamautemquis  fummum  imperium  civile  jam  fubiit^nullo  m,odo 
poteflakeripoteflacisquid  in  fe  concedere,  cuod  adverfus  jus  fummo 
imperio  qujsficum  valeac;  cum  hac  radone  duos  dominos  non  fubor- 
dinacosacciperec,  quibus  fimul  quis  fervire nequit.  Qiiicquidigi-^ur 
in^qualitatisincer  civespoflconflicucas  civicatesexiflere  coepic,  illud 
oricur  velexminifleriopublico^  quoparriculam  aliquamiimperijcer- 
tiscivibus  in  rcliquos  fummus  imperans  exercendam  delegac:  vel  ex 
cerco  privile8;io  per  fummum  imperantem  indulco.    Kx  opum  au- 

^    tem  difparital:einter  civesper fe nuUa  inirqualitas oritur,nifi  quatenus 
infignesopesmaceriamprsebenc  de  fadoaliis  nocendi,  auc  comrao- 

^  dum  afferendi;acq;  inde  cenuioresopulenriorum  grati^  adrepere, 

iidemq;  fe  fubmitcere  fueverunc,  vel  nenoccanr,  vel  uc  commodo 

aliquoab  iis madencur. -    ConC.Luciy^  dnuftimCor.ftans  dejnre  Bcdefia- 

fiicorum  tit.  5.     Verum  ifta  in^qualicas  civilis  nihil  obflac  illis  prsece- 

pcis,  quseex  sequalicacenacurali  jani  deduximus. 

CAPUT    III 

'   DE  PROMISCUIS  OFFICIIS  HUMANITATIS. 

i.  Homo    hominis  tommod^  promovere  y/De  admittendis  hojfttihm. 

debet;  .       Vi^.De  fedeexterisconcedenda, 

s.Idt^velmdefimte:  {ii.^De  foro  prdenda, 

^^VeldefinitepervulgaremhHfnanitatem. !  i^ey^nalena  ^uis  emereteneaturf 
^,  Ejtts  exempla  fKinmisra,  \is  Dec  oncedendis  matrimofiijs. 

S.^Deiranfituper  terras  alienas  goneeden-  i'}-.  An  mii  p&JJit  hegari,  qaod  promifcM 
doperfoniSf  j  ommhii*  conceditnr  f 

'     i.&merctbM.  \i  ;/De  beneficsntia. 

''j.A-^f^fro  tranfitti  exirjiveBiifjilqueat?     \l(f  DegratOr 
SfDeacceJJfiadlittus^almtm^  "    >}'j,&pn^rato  ^mm^t 


CAPUT    IIlV  2St 

NimVeroparum  efl:,alterum  nonla^fiile,  au£  je/limationem  de- 
bitaei,nondetmxine;  perqua^julladuntaxat  odij  caufa  remo- 
vetur.  Boni  quoqi  aliquid  in  alterum  efl  conferendum,  fiqiii- 
dem  ardiore  adliuc  vinculo  animi  hominum  funt  conjungendi, 
Nec  focialitatis  debitum  exhaufit,  qui  infeflo  aliquo,  autingrato  fa- 
domeabsfefenonprotelavit,-  fedaliquidproficui  pr^Tlari  debct:,  uc 
ahos  quoqinatur^me^parricipesinhifce  terris  degere  gaudeara.  Si- 
mulq';  neceffitudo  &cognatio,  a  natura  inter  hommes  conflituta,  mu- 
tuis  officiis  exercenda.  Seneca  e^ifl.\QN.  J^dntuium  efi  ei  non  no  cere, 
^ui  debedsfrodeffii  Egregie  Platoe^ift.p.  qu^  efl  ad  ArchyUm  Tafentmum: 
V«ot?-(^  Ti^i^ii  ^z  ^'^l^y  lAovov^yeyivsVi  clT^t^a.  iT^g  yivsa^coq  ^umro  jniviiv  Tntjfi^ 

\is^(^slcti,  70  ^stij oi  <)^m<^v]sQ'  i^  ^sol  Aoimi  (piAci.  Quod itaexpreflit Cicenf 
'offif. I. Non nohisfelum natijkmui;  ortmg^nofiri-partemfatria 'vindicatypar- 
"em  farentes,  fartem  amici.  dt^  {ut  flacet  Stoicis)  qu£  in  terris  gigmn^ 
^uriddupimhommumomniacrcan;  hominesautem  hemmum  cauja  ^ffi  g^^ 
i  ufatos,  ut  iffiinterfi  alm  altjfrodeffefofimt.  In  hecnaturam  debemtu  du- 
Vemfequij  &  ummunes  utihtatesin  medmm  afferre^  mutatione  officiorum^ 
dandoj  accffiendo :  tum  artibm,  tumofcraj  tum  facultattbus  devincire  ho- 
ninumintirfefocietatim.  '  IdemOffic.  '^Magis  efipcundum  nAturamomni- 
^ m gentibm^fifierifofiit^confervandis  autjuvandts  maximos  Uhores^mole- 
Has^fufeifere^,  quam^jivere  in  folitudme  non  modofine  mIHs  molefitis,fed 
\tiam  m  maximis  voluftatihm.  Add.  quoq  j  La£famttu  divin.  infiit.  1.  VI. 
1. 10.  II.  Philo  fud£t4s^  quodDet4sfit  immutahilts:  Abominandtfimt  omnes, 
lui frofrtamtantum uttlitatem  caftanty  contemtisc<zteri^Sytanquamfihifelts 
Utt^  non  item  innumeris  alijs^fatrt,  matri^  uxori,  Ithsris^  hu?nano  gcneri. 
[xplacitisGyninofophiflarumerat:  cf  Kivlvm  ^vx?iv^7m^  hav&p&im' 
\z(m,v  ^?7  Tm^^Hv.  infcricitlo  verfantem  animampmel  in<?reffam  humanum^ 
\^fft^  nefas  neglgere.  Qi^xxdi  Heltodomm  Mthtof. 1.2. 

§.  2.  Promoventurautempernosaliorum.  hominum  commo- 
a vel  indefinite,  vel  definite ;  &  quidem,  ut  vel  nihil nobis^  vel  ahquid 
ide  deccdat.  Prius  fit,  11  quis  animum  autcorpus  fuum  probeexco- 
t,  utad  producenda  ahorum  commoda  reddatur  idoneus  ,•  art  fi  in- 
^nij  per  folertiam  taHa  inveniar,  quibus  vita  humana  reddatur inflru- 
ior.    Qpod  iUi  demum  reclifTime pr-^flabunt,  quibus  cordi  efl  illud 

Nn  Colu- 


agi  LIBRI  m. 


ad  parec,  in  legem  natur^  peccare  illos,  qui  nulla  honefta  arce  fefe  ex- 
calunt,  fibiq;  ignavi,  aliis  graves  animam  pro  fale  habentr,  ne  puci- 
f canc ;  numerus  cancum  &  fruges  confumere  nati.  In  qua  clafle  cea- 
fencur  &:ill,  qui^opibus  per  majorcs  rcli£tis  contenti,  ideo  impune  abs 
fe  ignaviselicaricredunt,  quodaHorumindufbria  jamiirpartum,  unde 
vi<5liceat.  Sicuti  &  Virgilim  JS.n.  VI.  non  immerico  hoipitium  in  tarca^ 
roafllgnat  iis,  qm  divltijs  (bti  Incuhuere  refertis^  Nec  partemt/ofuere  fais. 
Ad  quem  locum  illu()randum  facic  lex  apird  Mile/los ,  qua  caucum 
erat,  utquifatrimomHmconJumjerdt^fepulcrofatris  non  dignmforet,  Dio-- 
genes  Laertimin  Democrito.  Inde  &  Apoftolus  incer  caufaS;, quare cui- 
vis laborandii iit,  hanc  quoq^  refert;^  'Iv^sx^j  f-^s-mm^ova}  7oo;^&ia,vsxovh 
ut^psjsit  imperiiri^  cui  opmjuerit.  BphefW.  28-  I^t  Horatim :  Cur  eget  indi^ 
gnm-  fpaupertate)  quisquam  te  divite  f  Huc  pertinenc  &  illi,  qui  ad  por- 
corum  inftar  neminem  nifimorceruaexhilaranc.  Inquosluficano- 
nymus  Poeca  in  Anthologia:  nA^^&iif  ^aai  as  7iuii]sgjy^'j  <rs^  ^>)fx)  ttsvs'^» 

vopLoi^i  "^m  vvv  'yivsjoj  dy^oTfict,  Dives  habere alijs,  cumjis^  meradicepaufefj 
Ujm,  Afoilofhanes^  efl  quia  teflis  opum.  Namji  utare  tms^  tnafunt :  h^redi- 
bm  illajijervesijam  nuncfunt  aliena  hona.  Nec  mea  fententia  ab  hac  clafle 
eximenda  runtillainuciliaterr^pondera,  qusc  obcencu  religionis  non 
nifi  multo  diflendere  pingui  abdomen  laborant,  aliorumq;  laborc 
partas opes  per ignavia  deglutiunt.  dequibus  redle Zofmm  L  V.fecriho- 
mo  alias  profanus.)  Monachiiegitimis  nuftijs  ahjiinent^  c^  tam  in  urhihmy 
quamvictSjfo^ulofa  collegia  complent hominihminonmaritatis^  nec adhellum'. 
necaliumreip.necejJkriumuJumtdoneiSy  nifiquodvia  quadam  progrejsiabeo 
tempofe in hunc  usj^ diem  magnamagrorumfartem adfe  transtulerunt ; .^ 
Jiih^r£ttxtu  qr^afi  cumpauperihm  omnia  commmifenty  omncsfrope  dixerim 
admopamredegerunt.  Contramaximislaudibusfemper  celebraci  funti 
quiuciUa  vicjs  humanxpcringenijfolerciam  excagicarunc,  eaq';non 
fibi  foli  recinuere,  {^A  alias  quoq-,  libenter  communicarunc.  Quippe 
zyxmfarum  Je^ulta  diftet  inertia  celata  virtm.  Horat.  IV.  catm.  5>.  Sic 
¥irgtL  l-C.  in  campis  EI yflis  locatj  invsntas  qm  vitam  exccluerefer  drtes.,  i 

^4 


CAPUT    IIl  %B3 

Sm^faimemores alioifecere  menndo,  Ad.  qxi^Ytxh^  Sefvm :  qmefu^ 

4ierunt-i<^  ornaverunt  njitamfer  mventa  art^cta.jignificdtautemfhilo- 

pfhos^  qm  atiquidexcogitanjerunt^  unde  "Jita  colcretur.  Add.  Lucretms  I.  V. 

•ah tmt^  Hinc  apud  anciquos Tniilci  homines  dcor um  concilio  adfcripcij 

quia  ucilibus  invcncis,  auc  falucaribus  inflitucis  vicam  humanam  rcd- 

dideruncinftrudiorem.     Decaufis,  quarelfis&  Ofirisapudy^gypcios 

jlivinos  honores  fucre  fortici,  vid.  Dwdor.  SicuL  1.  j.  c.15. 14.  If.  Cicero  de 

fimbHS  1.5.  Imfelitmur  natura^  utp^edejfe  njelimm  quam^  lut  mis^  inprir^is^ 

Uocendop  ratwrnhusj^  frudentu  tradendis.  Add.  Pkmus  N.  H.  i.  2f .  c.  I. 

SenecA  epijh  VI.  In  hcc gaudeo  aliquid  difcerCi  ut  doceam:  nec  me  ulla  res 

dck&^ahit^  licet  eximia  fit  c^falut^rtSj  quammihi  um  fciturmfm.     Sicum 

hacexcepione  detur fapcutia^  utillamtncUifamteneam)  nccenunciem^  rejici- 

'4m.    hideperomniaprobandum  non eft epicaphium  Similis,  quifub 

Adriano  pra^fedurapr^coriiabdicacafeptemulcimosannos  ruri  exe- 

^ic  .•  Similts  hicfitpa  ejly  qui  in  njitafutt  tot  annis^  vixtt  annosfeptem.  Hifcc 

[gitur 5c fimiUbus  m.odis  in  oniverfum,  & indeiinice  aUorum  commo- 

^a  promovencur,  feu  ucnobis  propofitum  fitnonhuic  aut  illi  prodes- 

^e,  fedutvelut  in  medium  per  nos  produda  bona  quibusvis  expona* 

'Tius.    Quolococamenquseripoflet;  anfiquisv.g.inveftigailetmo- 

.jiumcitra  magnum  laborem,  &ex  vulgari  atq;  ubivis  obvia  materia 

lurum  conficiendi,  argentumve,  eam  artem  teneatur  propalare  ?  Id 

podnegandumvidetur,  cum  tali  arcano  evulgato  commercia7pa- 

-.  dmonia,  opesq,  &  omnis  fere  civilis  vica?  ordo  fic  perturbandus. 

§.  3.  Magisdefinicequis  aliisinfervit,  fi  certis  hominibus  aliquid 
iidulgeat  5  quod  ipfis  utiUcacem  quampiam  pofiic  afferre.  Id  quod 
fepe  citranoftrum  detrimentnm,autmolefi:iam,  laboremq;  fieripo- 
fl:.  Qualequid  alteri  dcnegafie  aut  invidifle,  detefl:anda  mahgni- 
s,  &  inhumanitas  habctur.  Et  merito  canibus  ejusmodi  homines 
mparantur,  quifoenoincub^nt^es^quovefcinequeunr,  boveseodem 
ccefilirosmorfuabigunt.  Sicqu2einhumanitasforet,fiegoremaIi- 
uampofilderenon  am,pIiusvehm,propternimiamcopiam,auc  quia 
flervacio  ejus  mibi  molefl:aefl:;  eam  non  potius  integram  rehnque- 
e,  ut  aliis  ufum  prcebere  pofilc,  quam  eandem  corrumpere  ?  Ftfi^fsepe 
ibello  res,qy^  fervari  ncqueunt,perdantur,ne  hoftem  contra  nos 

Nn  z  .  ipfos 


2^4  J^^B^^    "^- 

ipfbsinftruant    Sic&lubenteraliis  indulgend-^funtrcs,  quse  vocan- 

tur,  innoxiae  utilitatis..    Dequibus  C/<ri?r<?<9^kl..  Omnu  coramuma.  homi^ 

'  num  videntur  ea^  quAJunt gene?HS  eju-sdem,  quod  ab  Emiopofitum  tn  una  rey 

trdusferrifexjmultivspotell.    Ut  liomo  qui  erranti  comiter  monftrat  vi- 

am,  Quaii  lumen  defuo  lumine  accendit;facit:  Ut  nihilominus  ipfi 

luceat,  cumilli  accenderit.     Una  enim  ex.  refatisfercifitur}  ut  qmcquid 

fine  detrim.aitopfit  commodari^  td  tribuAtur  cm£  vel  igneto.     Bx  quofunt 

illa  commumay  Ninfrohihere  aquamprofluentem ;  fati  ah  igne  ignem  capere^ 

fiquisvelti:;  confilium fideie delib^eranttdare v  qu^fkntiilis  utiiiayqm  accip- 

mtjdanti.nonmoiefta..    ^idre  dr  his  utendum  cfi^o*  femper  aiiquid  dd 

cornmHnem  utiiitatem  adferendura, .    Ssd  quontam.  cofi^  f^rvafinguiorum 

funt  ieorum  amcmy  qmhis  egeanty  infimta  muitttudo:  vuigarts  iiberaiitas. 

referenda efi-  adiiium. Bmijfnem:,  nihilominus illLiuceat ;  ut  facuitasfit^ 

quA in nofiros fimus  iiheraies.  idem  Off.^, . erranti  viam non monftrareAtht' 

ms  exfecratiomhiufuhltcisfancitum  eft,.    Ejusmodi  rebus nemo  eft  arcen-  • 

dus,  nifi  forte  per  immania  fcelera  eftecerit,  ut  merito  pro  inteflabili 

fit habendus.-    HincPiutarchus  libro^  de  invidta  ^  adto  tradit  .•  eos  qm^ 

rumcalumnia  offreffmfmt  Socrates  ».ut  extreme  maies  ita.  oderunt  ^.itA 

dverfatifunt civesj  ut  nej^tgnem  eis accenderent^lterf^interrogantibusre' 

fionderent  3  neiLinhaineo  aqua  uterentureademy  fed  quaiiit  iavifient,  em 

'tanquamfoliutdm  a  mintfiro  juberent  eflundi:  donec  iili  tmfatientia  odij 

fefe  fufpenderunt..    Idem  de  Callicrate  &  Andronida  tradit  f^/y^/^  in 

€.xcerft..?etrefcianis  ^A-^%.    Ita Athenis certorum  criminum  damnatis 

neq,-  ignis  accendcbatur,  ncqjcumillisconviviuminibatur,  aut  com- 

munia  facra  celebrabantur;  uti  ex  orat.  Dinarchi  contra  Artftogfitonem 

'  conftat.  Addi  So^h&cies  Oedifo  tyranno  v.  2^,^fiqq-  Eunpides  Orefie  v.  ^(S. 

&  f  13. ,    Qoando  a.utemSeneca  de hcnefii.  1. 4. . c.  19.  ait :  quis  beneficium 

dixtt^quadramfams,  dut flifem<&ns ahje5ti,  aut  igms  accendendi  faculta- 

tem?  nonnegattalia  debere  aliis  libencer  exhiberi ;  fed  impudens  & 

fordidam  fore  judicac,  tam  leve  quid  alteri  velle  imputare.     Qi^an- 

qnamcnimirtaquandoqiplurimumprofunt;  vilitastamenfua,etiani . 

ubi  a  tempore  com  Tisndantur,quo  minus  in  calendario  fcribantur,  i 

prohibec.     Sicut  apud  JVrt'/?//^;^ dnir.  dicitur  .•  Neuttquam  officium  //- 

kert  effe.homlms  futo^  cumis mhti fromtreat » foft dare  idgratt^  adfonifm- 

.  \  §..4.C^cer 


CAPUT    ill.  2.$^ 

§.  4.  C^cerumadilluflranda  ifthsec  miinlahumanitatisvulga- 
iis  facicillud  PkurchiqHdft.JjmpofA.  VII.  qM^fl.  4.  ubi  difputatur,  quare 
IntiquiRomanifemperin  menfa  aUquid  reliquerinr,  neq;lampades 
ixtinxerint.  Ejus  moris  interaHash^c  ratio  adfertur:  ^^/w^^^^m 
mdocefacfiom  adhumamtatem  infervujje.  Nam  nej^  Jas  nohis  eji  nutri- 
kentumferdere^  ubi  affatim  nos faturati  (umniy.  nej^fontemohturare^  aut 
-ccaltare,  quando  aqujifatis  hihimus,  ne ^fignanavigationis  itinerisv}  aho- 
'^rejpoflquam  ufifummijs..  Sed  relinquenda  ijia  funt^  ut  aliis  etiam  poji 
ds  ufui  eJfpDjUnt.  Proinde  mdecorum  etiam  ejl.^  ob  avaritiamy  J^  jU/>t  g^  - 
.oyiAvJumen  Lucem^y  quando  ejm  ufum  porra  nos  non  deftderamm^  extin- 
\uere\  fed  confenvandum  relinquendumve  eft^  f  quis  Jorte  veniaij  cui  eo 
tiamnum  ardente,  &JJ?l€ndente  ftt  opus:  ^uippeftfieri  quirety  etiam  vi~ 
im  atj^  auditum ,  imo  prudenttam  quo^^  ^Jortttudinem  aliis  utenda?»  da~ 
e  deheh^miis  ipft  dormituri  aut quieturi.  ldem\3u£ft.  Roman.  de  eadem 
onfuetudine::  Anhicmos docct y  ne j^ignem.y  nej^  aqukmyne^  u'dam  rem 
eeeffiV^nam^  cujuscoPia  nohis  fufpeditety  perdere  nos  deheretfed  altis  relin- 
uenda  ejje.^  quihm  ufu^  eft  ijs^ ,  uht  nos  ngn  amplius  indigemus  ?  Theocritm 
dyll.2^.  Ept/,}]v  (pcCaifjts^ytqTov  sTsr^p^vtCcjV  X6x,oA'^Sr  E'ifC£V  0^8  (^a%feio]/ dvr/ViiJai 
hfo&m^v.  Mercurium  c:£licGUrurn  maxime  ajunt  irafci^fi  quts  via  mdigen^ 
km  averfetur  via'orem.  Sic zpudLuct^anuminPrometheo^hic  deos  invi- 
fiaearguit,  quod  fibibbignem  cum  hominibus  communicatum  irati 
ticrint ;  cu  m  tamen  ille  mhil&fiat  minor^  fi quts  etiam  cum  alio  communi- 
y ;  .!>ze£  extinguatury  quia  alius  tnde  fiammam  transtulerit^.  Qlto fpe- 
lac  etiam  fcitu m  Pychagorje apud  Dtogenem Caertium :  (^vIop  rJMs^v  ^)? 
E  (po-Hpeiv-,  fA,f]Te  (^'■''sS^o  mitem  arborem  ne iL  coyrumfendam  ■>  ne^  violan- 
'am.  Ad  hoc  genus  pertinet  ufus  aqu^  proflucntisad  aquandum, 
ut  lavandum.  Etfi  enim  fmmina  pofTint  eife  publica,  auc  privataj 
kmcn ucaqua  profluehs adbibendum  hauriendumq;  cuiHbet non ho- 
tiindulgeatur,  ipfa  humanitas  pr^ecipit;.  Ita  enim  fentire  malumus, . 
juam  cwm Grotio\.xc.%.%,  U.  ^xc^rc,  flumen  quaflumen  effe  fopuli»  quk 
Scjuaproftuens  diatury  commfrne  manjijfe. .  Minus  quippe  congrue  vide- 
pr  dici,  eandemremdiverforefped:u  propriam  &communemxeire; 
juam,  reialicujuspropri^ufum  ex  humanitatis  lege  omnibuspatere' 
jebere..  Illud  aucem  velle  imputare,  quod(5c  aliasfruflra  peric,  &. 

Nn  5,i  conci-- 


continuo  fontiuin  affiuxii  alitur,  oppidoquain  fordidumefl.  0-vidi- 
%(4:' ^uii^vetet adfdfitolmncn  de lumim fumh  Ati^canjmn  'va/la^s  tp.  man 
fervet  aquas  ?.  Sic  etiam  interprecandum  illud  Laton^  ad  ruflicos  Ly- 
cios  apud  em-fdem  metamorph.  VI.  ^md prohibctis  aquas  ?  ufM  commU' 
nis  aqmrUTti  ejl.     Necfelem  proprium  natura^  nec  aera  fecit ;  Nectenues 
mdas ;  adfuhlica  Tmmera  veni.    Nam  aqu am  fontesq;  in  pro prietatem 
pofle  venire  dobium  non  eft.    Inde  aquam  pro  fe  &  jumentis  fuis  ab 
Idumeeis  pretio  fefe  emturos  Ifraelit^  promittunt.    Numer.  XX.  i^, 
conf,  2.  Paralip.  XXXIL  5.  Quanquamubi  aquarumubercaseft,  proflu- 
cntem  alias  undam  cuivis,  quod  citra  moleftiam  no/iram  fiat,  con- 
cedere  debeamus,  Add.  GenefXXVl  20.  il.  22.    Fxpendi  quoqi  de- 
heclex Soionis de aquis  ^LpudFlutarck SoUne.  ^ianec amnes perennest 
neiL  lacus,  nei^fontes abunde juppeditant  regwm^verMmfuteis manufaBii 
taunturfere^  legemfcripfit.ubiputem  fubli€m  intra  hqpicum  ejfet,  eo  uti 
ftt  ejfet  jm :  (hippkum  f}atium  quatuor  fiadwrum  erat :)  ut  privatm 
aquampervefligarentiubi  mam  intervenirtt  intewdllum.      G)uodfifoffA 
decempafpminaltumdeprefifay  aquaminfm  non  invemjjent^  tuncutjume- 
rent  a  vicino^  d^  fix  congwrum  hydriam  bis  die  Implerent.     Inopi^  enimjub' 
veniendum^nonalendarfi  exiflimabat  ignaviam.     Idem  libro  de  vitando 
arealienojnprinc.  VUtomlegibm  vtcmos  aliena  aqudpnrticipesfieri  nmf- 
niti  nifiubi  domi  folo  m^  ad  terrarf^  ceramitttemjeu  avgiliam  cxhaufio, 
aquA  tdfterile  deprehenderint.  Bos  enim  vult  aliorum  in  parten^  venire^ 
qm  propriaparare  nequeunt.    Sed  &  alia  hu jus  generis  officia  legibus  ci- 
vilibus  fanciri  non  inuficatum  efl.  vid.  Levit.  XIX.  p.  lo.  XXIII.  1% 
Veuteron.  XXIV.  Ip.  20.  2LXXI1I.  24.  2f.  Jofiphi^s  Archaol.  IV.  g.  conf. 
Mdtth.Wl.l.  PUto  deLL.  1.$.  Peregrmm  i// ipjoisinerefi  tranjeatfolm, 
aut  cum  uno  tantummodofiu^m  non  reponendos,  fi  uelit^  hojpicaU  cum  gfA- 
tia  fjuftet.  Add.  Sclden.  1.  Vi.  c. <>',     Huc  quoq;  pertinec  iliud  Vhocylides, 
A^rsycvhg  oIkov ^s^Ai,  ^  ru^Xov  Q^rjyei^  'NuvjTyag  oiKJe-t^v,  S7ni  7r?\.o^-> ifiV  ah' 
A©^.  X^t^  'TfBcrovlt  ^ih }  (mavv  ^'  dTTB^guTvv  civd^u  Kjifv(^  ^'  ^  sx&^^io  ma'^ 
u.ot>S-'  o^ov,  ovvByii^v.     uXu^^dt^svov  rs  jS^f^TSf  k^v  <A?\.iTfc'/Tcv  csy,  vmLAv^fii* 
Sxulemin  demum  recipe,  ^  ccecum  duc.  Naujragorum  mtferere^  quoniam  na- 
qjigatioincerta  ef},Manum  lapjo  porrige.,  virum£dereliclumferva.  ^od 
fi  immict  jumentum  inviac^'ciderit,  coiieva.  hrrantemg^  hommemfmarive 
q;i>lut4tum  ne  devttcs,    Add,  1.  lo.  D.  de  incendto,  rmna.  §. f . 


CAPUT  IIL  2B7 

p^     §.  f.  Huc  qnoq;  aCm/^Ils.  c.2.  §.  13.  refertur  conceffio  innoxi] 

tranficus  pernonrasreiTas.fluminaq;,  &  parces  maris,  quaeinpropri- 

mtcm  venere,  fi  qui  ob  juftas  caufaseo  uci  velinti  puca,  fi  qui  fini- 

bus  fuis  expuifi  alias  fedes  qu^ranc,  auc  commercia  expetant  cum 

gente  repofica^aut  quod  fibidebetur,  juflo  belio  pecant;  v^el  eciam, 

fi  alio  inloco  verfantespatrisruse  pcriclitanti  ad  ferenda  auxilia  ad- 

Eurrant.  H^crestamenaccuratioreindigetdircuflione.  Saneubipau- 

ci  aliqui  &inermestranfire,  fuocji  fumcu  viiSticare  cupianc,  quincran- 

ficus  illi5Concedidebeac,dubicare  non  licet,  ubi  honeftam  aucneces- 

fariam  ob  caufam  eo  velinc  uti.    Quid  aucem  de  magnis  exercitibus 

dicendum,non  italiquidum  efl;  cumex  tranfitu  iflo  juftus  nobis 

oriri  metus  poffit,  tum  abipfis  tranfeuntibus,  tum  ab  iis,  in  quorum 

:erras  tranfitur.    Equidem  Gmiu^ d.  Lmtm  iflo  non  obftante,  tranff- 

tum  concedendum  aflerit,  obeamrationem;  quod  in  divifione  re- 

,rum,qua  communio  primseva  abolita,  &  dominia  rcrum  diflin€i:a 

fuerunt  introduda ,  univerfi  inteiligantur  fibi  velut  recepifie  talem 

ufum  rei  alienjE,qui  indigentibusprodefljdominisnonnocet:  adeocf; 

Ealem  ufum,  qui  eo  indigenc,  fuo  jure  poffe  poftulare.     Qupd  fi  ali- 

,3uiiflh^  ratio  difpUceat,  fimplicius  dici  poflet:  ex  lege  liumanita- 

:is  debercquemlibecaltericxhibereufum  fuxrer  innoxium ;  qui,  ubi 

ncceffitas  adegerit,  etiamvipoffitvindicari,,  fiquidemex  inani  difH- 

,dentia,  aut  animi  malignitate  denegetur.     Quanquam  prius  ea  ve- 

lia  fit  placide  petenda,  neq;  vi  perrumpendumjantequamadparcac, 

sxfola  inhum>anitate,  citrajuftam  caufam  dominum  foli  eam  dene- 

ptumire.    Pluia^rh.  Cimonej  cum  Cimon  exercitum  pcr  Corinthio- 

jiim  finesduxiffec,  priusquam  cives  adpellaffet,  Lacliartus  eum  in-" 

iufayit;  ng^'^  &v^v  kq^I/uvJi^  d^kor^ieiv,  gstc  eioiivoij  'Sr^Ti^v^  tj  rdv  TiV" 
itov  K sAs ua-cLj.  etidm  qmjdnuafn  AUenampiljet,  non  pritis  intrate,  quam  do- 
\iinm']H[]erit.  Sic&apud  Diciyn  Cretenfem  1.  %.  re6le  Telephus  incu- 
ac  Graecos,  quod  cum  amicos  fevenireferrent,  nuncium  adventus  fiii 
mprdmifirint..  Apud  Livium  1. 34.  z'.<S%.  Mafanifla,  quum  Aphirem 
Vofugum  ex  regnofua  cumfarte  Numidarum  vagantem  ctrca  Cyrcnas perfe- 
fieretur  y  precario  a  Canhaginenfibus  iter  pefiffioru  agrum  fetiit,  Addi- 
urj_qyQdnQnfoliis  mecus  exmulcitu  dine  cranfeunciu  onus  ad  negan- 
I  -  dum 


BBt  LIBRI  III 

dum  tranfitu  fufficere  videatur :  cum  plures  ^que  ac  pauci  jurisnatu- 
ralts  poO-lnt  efle  obferyantes.    Etfi  jus  eadcm  nobis  prcebeat,  ut  a  tran- 
fituriscautionem  exigamus  fuperdamnonon  dando,auteodemperv. 
fando.    Namquodoccafiofurem  faciat,  inproverbij  vicem  jailatur, 
STimprudens  eil,  quitot  hofpites  in  fuas  sedes  admittit,  ut  abiisdem 
ipfequeatejici.     Necdefunt  exempla  urbium,  qua?  jugum  fubierunt; 
dum  incaute  multos  armatos  recepere.    Pra^fertim  cum  pauci  fintdu- 
ces,  quibus  id  laudispoiTittribui,quod  Gn.Fompejo  afCign^tOarom 
lege  Mamlia :  ejus  legiof^esJtcmAfiampefvemffei  ut  mn  nwdo  manm  tanti 
excnit(46ijed  ne  vefttgium  quidemfacato  cmfiam  nocuerit.    Unde  Csfar 
Helvetiisper  provinciamRomanam  tranfitum  denegat,  quodr//mtf- 
ria  tcnehat,  h.  Cafium.CGnjukm  ocafamj  excrcih.m^^  ejm  ab  HeLnjettjs^ulfmy 
^jubjugum  mijjum:.  nej^  hommei  mimico  animOf  d/:tta  facultate  perpro- 
njmciam  i  ineris  faciundh  temperaturosah  mjuria  ^  maieficio  exiJlmahAt, 
C^pdeB.GA.i.    Cautionesautemvari^proponuntur;  puta,  utpo- 
litis  anr.is  tranfire  jubeantur.     Id  quod  tamcn  a  viris  militanbus  vix 
impetraveris ,  aquibus  poflulare,  ucarma  deponant,  ita  fereaccipi* 
tur,  quafimanu^s  ahfcmderentur  \  quod  de  Numantinis  Tloftvj  dicit  [.5. 
c.  18.  Commodius  fuerit,  fi^divifo  agmine,  ac  per  modicas  catcrvas 
transmittantur  copi^i  autobfidesaccipianmr.    Nam  ilia  fumtuofa 
nimis  cautiovidetur,  qu^q;  multumrequirit  temporis /ut  impenfa 
tranfeuntisis/quitranfitum  concedit,  fibiidoneapra^fidia  conducat. 
Addunt  deniq;,nonideonegandum  tranficum,  Qiiod  is  alioinloco 
remotiore^.&perambagespaceat.  Nam  boc  prsecexto  fi  ca^teriquoq; 
nterentur,  iustranfitus  planeinterimerctur:  fedfufficere,  fiabsq';do- 
lomalo  cranfituspoftuletur,  qiiaproximum&  commodiffimum  eft. 
Ex  adverfotamennon  defunt  argumenca,  qu^  tranfitum  m.ero  jure 
iiaturaii  citra  pa6tum  aliquod  aut  conceflioDem  non  deberi  evincant; 
eopr^fertim  cafu,quoquisyicinono{lrobe]lum  illaturuspernoftras 
terrastranfireinftituit.     Sane  enim  vicinusvicinocumprimisamico 
autbene  de  fe  merito,  id  quoq;  debere  videtur,  ut  ne  aiteri,  qui  ad 
ipfum  oppugnandum  venit,  iter  per  fuos  fines  concedat;  fiquideni 
id  citra  magnum  fuum  incommodum  pofllc  prohibere.     Inde  /loli- 
da  impudensq;  Gallis  Romanorum  po/lulatio  videbatur,  ^^^^'^»^! 
-  min'\ 


CAPUT    III.  2SP 

\te'mIt4liamtr4nsmitt4ntG4liibelIumi  iffis id  avenere infij ^gi^os^fiios 
)t8  aUenisfo^ulandos  ohjicere.  Cmn  neg^  Komanorum  infie  meritumfit,  nei^ 
'^artbAgimenCwm  injmia,  oh  qm  ant  fro  KomanUy  aut  adverjm  Vocnosju- 
nantarma.  Uvim\.xVz.2.o.  Sicuci&hoc  in  foederibnsexpFeflefblec 
^onvcniri,  ne  hoiiibus  noftris  tranficiis  concedatur.  vid.  foedus  Ro- 
Inanorum  cum  Ajntiocho  apud  Livium  1. 38.  c, ^g,  ah  initio.  Neq;  tol- 
'iturdifficultas,  frquisdicat;  trarifitum  efle  dandum,  ubi  jufto  beilo 
iker  pecatur ;  negandum,  fi  injuflum  ei  fiat  bellum.  Nam  heq';  i/la 
lijudicatio  lemper  eft  fatis  expcdica ;  &  temcrarium  habecu*r,  uJcro  fe 
luobus  armatis  velutarbicruminterponere,&  tantam  htem  fuamfa- 
;ere.  Accedit^  quod conccflb  tranfitu  innofliristerris  belUiedes  po£« 
icconfl:icui.  Quidenim,  fi  alcer  hoftifuo,  dum  adhuc  in  nofliraefl: 
litione,  occurrat,  eumq';  fiftat?  Quodquomodo  vitio  iUi  fitverten- 
lumjnonvideo;  cumnequaquam  teneacureundemincra  fuos  fine« 
•ecipere,  ut  nos  iftius  exercitu  lev  emur,  TutiflTimum  igitur  fucrit,ubi 
jtramagnum  noftrumincommodumfieri  poflit,  tranfitum  denega- 
c,  &  prohibere.  Sin  vires  prohibendi  defuerint,  aut  forte  ipfi  eam 
ber  caufam  gravi  bello  fimus  imphcandi,  patientiam  noftram  alteri 
pbtentu  neceflficudinis  facileexcufabimus.  Notatuquoq;  dignumeft:, 
iuod  refert  P///^^rrte  hyfiandro;  Thebani  eo  tempore,  quo  Athenae 
i  XXX.,tyrannis  ccnebantur,  legem  fciverunt :  av  -nq  d^riva^i  2^J  t^? 

fot&fdag  cSiii  t^<  Tv^yvni  oTT^tt  Kofjj^yjj  ^yitb  cfuf  tiva,  ^??j3ct^'6Ji',  fi??T5  UKi{v. 
"^quis  Athenas ferret  fer  BoEOtiam  intjrannos  arma,neminemidne£  vide- 

ie-ine^  audtreJhehanorum.  ZieglermadGrot.d.X.  itidemnegat,nacura- 
ter  jus  aUcui  competere  eundi  per  terras  alterius,  nifi  pado  id  fibi 
uxfiverit;  utineminieftiterperfundumprivati,nifi  ea  fcrvitus  ipli 
it conftituta.  Multoq;  magis,  fi  fit  caufa  probabihs  mecus.  Sic  incer 
Irivatos  jus  tibi  efle  poterit  ambulandi  per  prjedium  urbanum  Titij; 
fedfitufrequenteriveriscum  flammis,  &  facuHs,  ut  pericuhim  fit,ne 
'amnuminferaturprsedio  Titij,  jusquidemtuummetuTitij  nontoUi- 
ur,  fedpoterittameprohibere  Ticius,  ne  ica  eas  cum  flarnis&  faculis, 
ItcunccolHtur  juscahcereundi.  Ubicamennotandum,in  noftra  quze- 
poneiccrauttranfitum  non  accipi  pro  perpetua  afiqua  fervitute,  fed 
^romomentaneoduntaxat  rei  ahense  ufup  adquem  arripiendum  in- 
'  Oo  gensnos 


%po  LIBRI    Ilt 

gens  nos  utilitaSj  aut  iiecen[i.tas  adigic^  cui  nonukro  velificari  alteruitT, 
inhumanum  erac.  Exempla  parum ad  ifthanc  quxdioncm  definien- 
dam  facere  poillinc.  Nam  fere  prout cujuscj j vires  fuerunc,  ica  modefte  • 
aut  fidenter  tranficum  poftulavic,  auc  eundem  poftulanci  annuic  vel 
abnuic.  Apud  PmtarchumAgefiiaOymxmhco  Tralles  (in  apophtk  L4- 
cm.ap.emd.ie^itiirTroades)  cranficus  mercedem  pofcerent  C.  talenca, 
&  totidem  mulieresjcosludens  aiC;  ,^^m  ergoftathit  adfuemm  acce- 
purieaf  Itafrocef^tti  lllos  j^dgnis  colUtis  fndit^  (^  rmltos  occidit,  Iisdem 
€um  mmdatis mifit ddregcmMacedonumlegAtos,  qni  cum  rejponderet,  deli^ 
berarejQvellc;  Deliberet ergo.^  mquit,  ms interimtrans grediemHr.  Hujiu- 1 
admiratmi  ^  favensrex audaciam^facate  f^trivity  uttranfiret.  Prasci- 
pueheicallegarifolet  exemplumlfraelicarum^tranllcum  per  Idumaj- 
am  pecentium  hifce  legibus;  uc  via  regiaambulenc,inpraca  culcosq; 
agrqs  non  evagencur,  ucq;  prgefencem  pecuniam^  offeranc,  fi  qua  re 
opushabuerinc.  Heiccumldum^i  armis  tranfitum  arcere  infticue-^ 
rent,  vifibi  hautquidquamperrumpendum  judicavere,  redlongo  He- 
xu  iftorum  fines  circumiverunt.  Etcum  tandem  exigua  particula  fi- 
nes  corundem  perftringerent;,  non  minusinnoxiumfecere  tranficum, 
utuc  idemanteafuifTetfacisinhumanicerdenegacus.  yi^.Deuter.W..  \.i^ 
|.  4.  Numer.XX^  14.  lidem  cum  a  rege  AmorrhcBorum  Sihone  inno- 
xiumpecerentcranficum,  isqinon  folum  hunc  abnuifiec,  fed  &  arma- 
tus  iilis  occurrerec,  excra  finesfu^  dicionis,  ut  videtur,  adeoq;  ulcro 
eosdemlacederetj  viflus  noncam  ob  negacum  icer,  quam  illacum  ce- 
merebelium  pocnas  dedit.  Nam  alias  nimis  durum  videbatur,  non 
exhibitum  humanitatis  officium  excidio  gentis  ulcifci ;  cum  Amor- 
rh^iifti  utiq;  extra  terram  promidionis  fuerint,  cujus  incolas  Dcus 
peculiariex  judicio  internecioni  deflinaverat.  Neq;  fufficic,  quod  ali* 
qui (XiQXxntyufias conditiones ofterefftem nonrepe!lere,fed de  illis  ineffe^ium  • 
deducendis tfaBare debui/Jeyqui metumprdm jujfnmhaberi  vellent.  Nmc 
ahruptra  pacis  commercia  ammHm  ajure  ^  ^quitate  alienumfatis  mffnflralje. 
Communi  quippe  mortaiium  jure  lcefa  folius  humanitatislex  ukima 
€:s:empla  non  meretur. 

§.  S.  Adresinnoxiseucilitatis,  qu^e  cuivislibenterindulgcride-  ' 
lent,  kGmi& d.  1. quoq; refercur, mercibus per cerras noflrastranflcum' 

concc-* 


CAPUT   m.  tpt 

zonccdtte.VlhihmcZregkrmcontr^Ldi^ioms^Sirgmt,  dum  §.15.  dixit^ 
3tiominusgensqtijeq;cuTn  quavisgentefepofitacommercium  colatj 
mpediendi  nemini  jus  efle;  &  tamen  d.fap.  %.ult.  concedit,  pa£ium 
niri  pofle  cum  gente  repofitaj  ut  fibi  foli  certi  generis  merces,  alibi  noQ 
lalcentes,  vendat.     Ubi  fanc  vi  hujus  padi  impediuntur  alij,  quo  mi- 
lus  cumifta  gente  commcrcia  cxerceant.    Quanquam  Grotm  excu- 
iari  poflit/i  priori  ipfiuslocointelligamus  impedimentum^quod  cum 
Hokncia  conjun^lum efi:.    De  capterotamenifla  resnonita  adliqui- 
lumdeduflaefi:.    Sane  enimnonvidccur  lex  huraanicatis  nos  obli- 
are  ad  concedendum  tranfitum  aliis  mercibus,  quam  qu^  ad  vitam 
Ijorum  fi;:nt  necefiari^.    Sed  qui  ejusmodi  adportant  merces,  quae 
\d  luxum  infiiruendum  faciunt,  aut  exquarum  traiflatione  non  tam 
iitsefiibfidia,  quamlucrum  exuberans,  &  alimenta  avaritise  qu^erun- 
hr,  nonvideo,  quo  Jure  velut  debitum  fibi  per  nofi:ras  terras  tranfi-. 
bm  prserendant.  Fquidem  fateor  vix  probabilem  inveniri  pofle  prse- 
txtum,utquisnegare  velititernavibus  inermibusper  apertum  marCi 
itioninoftrae  fubjedum,  ad  tertium  pacatum  tendentibus.  Quoetiam 
jotifiimum  fpcif^ant  teftimonia  autorum,  qu«  magno  numero  heic 
jdduci  folent.    Sed  ut  mcrces  fifi:ancur  in  terra  noftra  3  in  freto,  aut 
jumine,  non  cicra  rationem  fieri  poteft,    Nam  prseterquam  qucd 
equenscommeatio  peregrinorum  nofiraecivitatiquandoq;  noxia, 
it  fufpeda  eflc  queati  quid  impedit,  quo  minusnofiri  civesid  lu- 
umvindicentjquodperegrinitranfeuntes  capiunt?  Quippecumil- 
utiq';  magis  favere  pofllmus,  quam  hifce.     Ft  quanquam  damno 
opri€di(5lonon  aflReiamur,  fi  ifiis  mercibus  eriam  gratis  tranfitum 
«bncedamus;  neq';injuria  nobisfiar,dum  incercipitur  lucrum,  quod 
ijdem  nobisparebat;  ramencumnetertiusquidemiliejushabeatnos 
t|>ifiolHcro  excludendi,  quare  non  proximinobismet  ipfi  fimus,  & 
l|crum  illud  in nos  avertamus ?  Id  quod fieri  poteft,  fi  merces iftae non 
Jlfi  intcrventu  noftrorum  civium  inter  duos  populos,  quibus  nosin- 
Irjedh  fumus,  commeent.    Ac  fane  nifi  hsec  ratio  admittatur,  non 
ijdeo,  quomodo  excufari  poflilnt  ftapulsf,  quam  vocantj,  &  alia  jura, 
4?ibi's  merces  fiftuntur,  &  ad  certum  torum  trahuntur,  atq';  exreris 
«|)n  immediacc  intej:  fej  fcd  inrcrventu  ciyium  commercia  exercere 
«mccditur.  Oo  %  g.^.Ex 


'ZPI^  LIBRl   m. 

§.  y.  Exdiilisquoq-,  dependere  videturqu«n:io;anlexhuma- 
nitatis  concedat  exigere  ve£ligalia  ex  tranfeuntibus  mercibus  terra, 
amnibus,  autfretis,  noftrae^ditioni  fubjedlis  ?  Namnonniiipretioven- 
dere  licentiam,  q  uam  ifta  lex  quibus  vis  indulgeri  jubear,  oppido  quam 
inhumanum  videtun,  Equidem  cur  ex  mercibus,  qucEterreflriitine- 
m  transVe.huntur5,aliquid  vedigalis  pollic  exigi,  ratio  in  aprico  efl:. 
Nam&  a^ris  per  oncraria  plauftra  quandoq;  detrimentum  infertur, 
^iumru  opus  eft  ad  vias.muniendas,  ac  dominus  territorii,  fecurita- 
cemtranfeuntibus  pr^ffcat,  Ubi  autsm  pontes  funtflruendi,  mani- 
feftaeffcyedligalis  pro  recuperandis  impenfis  sequitas.  Sicut  &  contra 
qui  ejusmodi  vedigal  exigunt,  utiq;  ad  confervandbs  ac  reparandos 
pontes  tenentur.  Favorabiliaquoq;  funtved:igalia,ubi  per  induftri- 
amdifficultas  terreftrium itinerum, velutin  compcadium  fuit  milTa. 
Sicuthodie  multis  in  locisfolT^  funtdepreflje  ad  commoditatem  tain 
Ifiatorum;  quam  mercium..  Sic  fi  quis  quondam  perfoflb  Ifthmo 
Jonium,  &: ^Egasum  mareconjunxiUet,  a  lubentibus  fane  veiSigal 
modicum  potuiflet  exigerci  dumbrevi,  &  fecura  via  liceret  defungi. 
Quanquam  &citra  ejusmodi  foflam  pronuncieriS'/r'/r^<?l.VIII.  AfiaficUy 
ItaUcU^  mircatonbusgratifiimumfuijfei  omijjo  adMaleamcHrfUi  Cormthm 
dtverterei  Adv.e5f.is eo  mercihu4 :  ubi  ^ •  importatarum >  ^ exportatarum c 
V.elopmcJG.rermnveUigaliafendicmtingebAt.  Ali  j  adjungunr,  multitudine 
tranfeuntium  annonam  reddi  cariorem.  His  rationibus  circa  ^equi- 
tatem  vedigaUs  terreftris  accedit  &  ha^c ;  quod  ci vitas  modicam  fal- 
tem  recognitionempoiHt  exigere  a  mercibus  peregrinorum  eo  no- 
mine,,quia  patitur  eosper fuam  ditionem  immediate  a  tertio  populo 
mercesiflas  peterejcx  quibus,  ere£ta  ftapula,  cives  fui  poteranclu- 
crumcapere..  Circaye<S:igalia  in fluminibus exigi folita  id quoq; ad- 
dipotcft,  cumillaarrofibnibus  &:inundationibus  vicinosagros  faipe 
nonimediocriter  infeitent,  f«pequoq;aggeribus  finrcoercenda;  non 
iiiique  velut  in  folatium  iftbrumdamnorum  modici  quid  fblvi  ab  iis, 
qui cxfluminibus  cicra  detrimencum  lucrum.capiunc.  Equidem ifl 
Captul.  Caroli celoniumin fluminibus  yetatur exigi, , in quibiu nullnm d- 
jutormmprxfi'atMriti^er>anttbmy  (addi  lex-  hmgohardornm  1. 5.  tit.  \.  leg.  21) 
Sedidconititutum^vidQturinfayoremciviumejusdem  reip.    Qupai 

adexcerG."  \ 


CAPUT    II.  2p^ 

dexteros  quoqjexteiidi  noneri;  necedarium.  Circa  a-quicaeem  Ve- 
tigalium,  qujE  in frecis  exiguncur,  difficilior  efl:  infpecflio.  Equidem  id 
ubiumnonhabec,  quin  eo  nomineexigiqueat,  quodfumtibusa  do- 
jiino fadis rcfpondeat,  ubi  figna  func  conlticuenda,  notandis  brevi- 
us,  aucfcopulis,  auc  ubi  ignes  alendi,  dirigendo  navium  no£lurno 
urfui,auc  ubi  mare  a  piracispurgandum.  Sed  eorum,  qu^  prseter 
afcecaufascapiuncur,  ciculum  cueri  non  itainproclivieft;  cum  uciq; 
;anficusnavium  inermiumplane  ficres  innoxije  utilitatis.  Nifi  quod 
eicnonadeo  abfurdedicividetur;  neminivitiovercendum,{l  com- 
lodicate fuae  ditionis  rite utacur,  &  uti  alii  ex  terris,  ita  ipfe  ex  aquis  fuis 
roventum  qucBrac.  Eccum,  qui  alienum  cerritorium  intrat,  cempo- 
krius  fiat  fubditus,  poHe  navesexterorum,  pernoflrumfretum  tran- 
buates,  adigi,  ut  noflris civibus  primum emendi  copiam  faciant.  Id 
lipfis  remittatur,,eo  nomine  modici  aliquid  pofle  exigi.  Et  quan- 
|uam/lapulainfreto  iftoinftituinonporfit,  quodilli,  ad  quos  profc- 
lio- infticuitur,  navigandi ufum non habeant,  neq';  noftris civibus f  a- 
ultas  fitfuis  navibus  iil^brummcrces  in  fretum  adportandi;  nonin- 
ideri,  tamen  nobis  deberc  fi  in  porciunculam  ahquam  lucri  admitta- 
nur,  quodcompcndiofamaliorum  pernoftrasaquas  navigationem 
lon  impediamus.Fatendum  tamen  ef!,  cumejusmodi  vedtigal  mariti- 
numnefcioquaration^longeodiodiis  fit,  quamquod  pro  cerre/lri 
ranfituexigitur,  id  moderate,  &  citra  avaritiam tra6tandum ;  &  faci- 
.e  unum  velakerum  tales  afFerre  rationes  pofle,  unde  fe  ab  iflo  ve6ti- 
';ahexemtum  prsetendat.  Puta,  fi  iftius  terrx  fupra  &  infra  fretum 
Ittingantv  autfi  abejusdemufuomniaipfius  cumexteris  commercia, 
lcex hifce falus prope  reip.  fu^ dependeat.  Ubi  faneiniquum  fueric, 
{lumpropcerinnoxiumufumicineris  maricimi  ad  condicionem  fere 
ribucariam  redigi .'  necfacilequiseundemTeprehenderic,  fi  fub  odi- 
)focjusmodi  prsecextualcerumduriterfibi  incumbentem,quovis  mo- 
no  amoliri  conetur.  Neq;  eidem  prasjudicium  adferrc  poteft,  quod 
|nilludVe£tigalalia:quoq;  naciones  confenferinc,  quarum  falus  ufui 
flius freci ,  nonica  efl  implicica ;  quibusq;  adeo  facile eft ,  domino  freci 
parciculamaliquam  sxundancis  liicri  non  invidere.  Sicuci  difpar  lon- 
^econdicioell  ejus,  quiperfundiimmeumicer  pecit,  quod  cicra  idud 

Oo  $  abalio- 


ab  aliorum  hominum  confortiis  veluc  in  folitudine  fepaf atus  dcgai, 
§]iq;agrifruaus  exporcare  nequeac;  &  qiii  compendii  duntaxac  fui 
caufa  alieno  prsedi o  fervicucem  imponere  viilc.  Neq;  fac  accurace  illi, 
qinomnemhaocremexpadlisconvencisdijudicandam  cenfent.  Nam< 
nihilominiis  inquiri  adhuc  porcft,  quse  racio  fuerir  iftorum  padorum 
inicorum;  &  an  dominus  freci  camdiu  aliis  tranficum  negarepocue- 
ric,  quousqi  ifti  in  caha  cum  ipfo  padla  defcenderenc.  Ftfi  ubi  padum, 
Vicionacuralicerfirmicacemipfi  decrahence  carens,  fic  inicum,  uciq; 
ipfo  ftandum  fueric ;  fic  uc  necfi  cranfeunces  ved:igaLin  quod  confen- 
ieruncjdenegare,  neq;dominusfreti  illud  incendere  pro  lubicu  qucat. 
Add.  Boederm  ad  Gmij  1. 2.  c,  2.  §.  14.  Apud  Nicephorum  Grcgoram  1.  IV. ' 
memoracur;  Sulcanum/Egypci  ab  ImpConftancinopoHcano  flipula- 
cum,  uc  y^gypciis  mercacoribus  frecum  Thracicum  licerec  crajicerc, 
Qu^res,  cuminicio  parvimomcnti  viderecur,  concefla  fuic.  Sedcum 
progreflu  cemporis  confticifTec,  quahs  &  quancae(rec;  jam  prohibeii 
non  pocuic,  confuetudine  confirmaca  acq';  invcceraca.  Quod  fi  aucera 
quispopulusadakeramfreci  ripamcerras  poflideac,  icaucVel  frerum 
ucriq;  fic  commune,  vel  ucriusq;  dicionis  confinia  in  codemmedio  finc,  1 
Cciamfifortealterexpado,aucconcefrionefolus  a  reliquistranfeun- 
Cibusvc6ligalexigac,  ifi^e  camen  nullo  modo  ve^ligaheric  obnoxius; 
quippe  cum  in  fuo  pelago  na vigeti^. 

§,  8.  Adres  innoxise  ucilicacis,  qu^cf;  adeo  cuivis  fint  prje/l:an- 
d«,  r€ferturquoq;a  GrotioX.  2.  c.2.  §.Tf.  ut  liceat  prjetervehentibus 
sd  littus  paulifper  accedere,  ibiq;  morari,  valetudinis,  aquandi,  aut 
sha  jufi:adecaufa.  Uinc&pud Maro^eml.M$e/i^.  ^odgef^u^hochomi' 
num?  quAvehjLCtamharbAra  moremVermtttit  fatria?  hojpitio  prohibe-- 
murarena.  BdU  ctent^  prma^  vetant  confiflerc  terra.  Sigentts  hnmd' 
mumi  dr  mortalia  temnitis  arma ;  Atjperate  Deos  memoresfandi^  atij^  nefan^ 
di.  Ubi  camenobfervandum,  quod  prsemiferac;  Non  n^s  autferroLy^ 
hicosfofukre  penatcs  Ventmmj  aut  raptas  ad  liiora  'verterepradas.  Q.UO 
spfooflenditur,  ejus  qui  admicti  pecic,  icerdebereinnoxiume{le,&ex 
quoaccolishcorisnullurn  periculum,  auc  ejusdem  probabilis  mecuiJ 
creecur.  Hinccordace  Dido :  Kesdura^  ^ regmnovitasmetaliacogunt  '^ 
Uoiiris  &  ktejina  ffiji&dc  tum^    Sciiiccc  conflare  prius  opoi  ccc ,  holhs  i 

anami*^' 


.1 


tnafl^icusquisadreniac;  fimulq;quamfaciennipra  cladis,  aut  qusein 

ierram  exfcendere  vuk  manus  prx  feferac.    Necminus,  ana  conca- 

kofis  morbis  immunes  finc  advens.     Horuni  poftquani  nihil  obfli- 

eric, uci  innoxium  accefTum  denegare  fumma  inhumanitas  ferec ,•  ica 

fthoc  concefTo  confequeris  fueric  id  quoq';  indulgere,  uc  liceac  cuguri- 

immomenraneum  ialicoreponere;  quippe  quo  licus  non  reddicur 

lecerius, neq,-  nollro  ad  idera  juri  quidquam  decedic.     Nam  id  racio- 

liseft,  nequispermanensasdificium  in  licore  excruac  cicra  conceflio- 

\em  fummi  imperancis,  prasfercimubi  idcumahorum  incomm.odo 

iac.  vid.  If o  D.  deadq.  rer.  dom.  Neq^  fequicur ;  quia  circa  acceilionem 

dlicora  &porcusinteraliquasgencesexifluncpacla,  ideo ifthoc offi- 

iumjurenacuraUnondeberi.     Cum  mulca,  qusexvircucequapiamj 

-nperfedlam  duntaxac  oWigacionem  parience,  debencur,  legibus  civi-' 

bus,&pa6lis  fancirifrequenciflimum  fic.    Pr^erquamjquodnoflra 

flerdopotiffimumdeeocafuagac,  quando  quis  concrafuam  incenci- 

'nempervimmajoremlicoribiis  ahenis  adpuleric;  padla  autem,qua5 

iter  gencesheieiniri  folenc,  de  concinuo  accefTu  difponanc.     Unde 

tiam  pro  hocce  quidcm  modicumaliquod  cribucumexigi  nihil  pra- 

ibec.  Iniflo  autem  cafu  camlevealience  calamicacis  foiacium  impu- 
irevelle,  valde  fordidum  fueric.  In  foedere  camen  incer  Romanos 
|tCarchaginienfesapud'F<?^^/^;^l.  ^.ica  convencumfuit ;  nemvig^nto 
hmam  f^manarumveficijultrapulcrumpromontoriMm :  extrn  quam:fiten>- 
f/iatis  aut  hoftium  vifiuermt  comftdfi.  Si  quis  vi  deUtusfiuertt^  emendi  aut 
\cipendi  quidquamyprczter  necejjaria  reficiendis  navibus  (^fiacris  fiaciendis^ 
h  ei  ne  efio.  Intra  diem  quintum  qui  navem  adplicuermt  abeunto.  In  al- 
|ro  foedereica  habecur ;  InSardinia  ^  Afiica  nejf.  neg&tiator  quisquam 
\manorum^ne j^ urhemcondito :  neve eoadpeliito^  ntficommeatm accifitendl 
katiayvelndves  rejiciendi.  Si  tempefias  detulertt^intra  dtes  quin^  excedite. 
§.  p.  Incer  oflicia  quoq;  humanicads  refercur  peregrinos  admit- 
«ire,  uc&viacorsscedohofpicioq;  comicer  excipere.  Quaquidem  rc 
Dnpaucianciquorumferead  ambicionem  ufq;  fefe  jadarunt:  ficuci 
Hem  judicabant,  fandiflimum  aliquod  neceflicudinis  &  amiciri^jus 

:  hofpicio  oriri,    Artfloteles  magn. meral.  1.  2.  c.  ii.  (^s^ff^oTz&^ryi ^' « v  ^o^isv 


ZpS  LTBRI  in. 

oiQvh^^mQmXiroA^,  Ammturum  hoj^italis  valtdipmd  videtuf*.  Ne^enim 
nllm  ejl^  de  qm  amhigatur,  communisfnts,  ut  interciijes.    De  humanitate 
Indorum  adverfus  percgrinos  v\di.Tjiodorm  StculmX.i.  c.42.  Mtantu 
V.  H.  l.IV.c.  I.  hanclegemLucanorumrecitat:  SifHhnccafamfoiis  ve- 
neritperegrinmy  voluent^Jub  tecium  ahcujm  dtvcrterci  (^  is  hommem  mn 
jufce^eritj  mulcietury  ^fxnas  luat  inkofpitalitatis,    Vhtlo  Judam  de  vita 
Mofts,  hojpitibm  eadem,  qu£ju^fltctbt4,ijura  deheri  tradit.  tlt  tamen  iflhoc 
officij  jure  naturaU  debeatur,  requiritur,  ut  alteri  honefla  fit,  aut  ne- 
cefTaria  caufa^  quare  a  damofuo  abfit.     Tum  ut  ipfeprobus  ilt^  &  un- 
de  domui  noftrae  nullum  periculum,  aut  dedecus  immineat.    PrjB- 
terea,  ut  pretio  hofpirium  conducere  nequeat.    Inde  major  quon- 
dam  iftius  humaniratis  neceflltas,  ubi  publica  diverforia  nondumin 
ufuerantjautviliaviroqjhoneftoindecorahahebantur;  quamhodic 
in  plerisq,-  Europ^partibus,  ubi  &adufum,  &  fplendorem  ifta  pafTim 
inftruda  reperiuntur.     Enimvero  etfi  pafllm  inhofpitalitatem,Tari- 
quam  certum  fpecimcnbarbarse  inhumanitatis,  traduci  videas;  du- 
bium  tamen  moveri  potefl:  circa  illos  potifllmum,  qui  curiofitatis 
duntaxatcaufaahenas  regiones  adeunt,  an  i/lisipfonaturaU  jure  ad- 
miflGlo  debeatur.     SaneSpartanis,  ut  peregrinos  fua  civitate  arcerenr, 
h^cfufficereratio  judicabatur;  ne  patrijmores  illorum  converfatio- 
ne  corrumperentur,  aut evilefcerent.     Cui  tamen  ahqui  reponunt; 
nonomniamehora,  qua^  apudnos,  aut  deteriora,  qu^  apud  exteros 
ufu  recepta  funt.    Siquid  mehus apud  hos  inveniatur,  abfurdum  fo- 
re,  ideo  idadfpernari,  quod peregrinum  flt.     Canum  efle,  etiam  vi- 
hflimos  Vernarum  adulari, aHenos;,  utut  prseftanriflimos  viros,  alla- 
trare,     Ncfcio  quid  horridi,  &  inculti  iflis  adh^rere^  qui  nunquam 
patriis  fedibus  pedem  extulerunt.    Sic  &  apud  Li-vium  1. 41.  c.  24.  de- 
cretum  Ach^orum,  quofinibusfuisinterdixerant  Macedonibus,  exje- 
crahtlis^uelut  defirtiojuris  humamvoc^ituv.    Heicigitur  certum  videtur,  \ 
fi  noflri  cives  peregrinantes  ab  ahqua  natione  comiter  recipiantur, 
paremhumanitatem  eidemnos  honefte  denegare  non  pofl^e.    Sicut 
contra,  qui  noftros  arcent,  fuiuca  nobisrecipiantur  impudenrer  po- 
flulant.     Verum  fl  aliqua  gensexteros  adire  non  curer,  non  adparet,  I 
quo  jure  ipfa  teneaturadmittere  illos^  qui  citra  neceflariam,  ac  gra- 
~fS5i  vem  caufam 


"    .  CAPUT    m.  jp7 

remcaufam  ad  eam  accedunt.  Sicut  etiam  nemo  credit,  qui  in  jedi- 
bus  aut hortis fuisrari  quidpiam  poffidet,  fe  ullaobligarioneadquos- 
ns  eJLis  rpedatores  admittendos  adftringi ;  fed  admiffis  ifliioc  velut 
ndebitum  officium  imputari  moris  ^{^,  Pra?iertim  cum  facile  aliqua 
fufpicio  accedere  poiHt,  quare  nimiseuriofos  rerumnoilrarumarbi- 
j:ratores  procul  habendos  judicemus.  Inde  multis  fuam  fententiam 
lonadprobat  Framifius  a  Vicfona  releB.s.feB.'^.  iibi  agit  de  idoneis 
j;itulis,  ex  quibus  Hifpani  Indos  debellare  potuerint;  dum  primum 
itulum  facitnaturalem  focietatem  &  communicationem ;  circa  quam 
iftiusmodiformatpropofitiones.  i.  Hifpanos  habere  jm ^eregrmandi  m 
lUai  wovinclas^  q-  illk  degendijjine  tamen  al^uo  msumento  harbarorum, 
.uc pffe ah iilis prohiberi,  Ubi  reponitur,  illam  naturalem  communi- 
;ationem  non  prohibere,quo  minus  fuper  ufu  rerum  fuarum  aliis 
,:ommunicandodominusfl:atucrequeat,  Deindecrudumvalde  vi- 
jderi,  ita  indefinire  velle  aliis  dare  jus  apud  nos  peregrinandij  &  de- 
Tendi,non  confid^ratO;,  quo  numero^autquofineifli  veniant ;  item 
nnoxietranfeuntes^regionemalienamluflrantes,  ad  modicum  dun- 
::axattempusmorari,anveroperpetuovelut  fuo  jureapud  nosvelinc 
jiegere.  Kjusmodi  hofpitia qui  aliis  velit  affignare,  merito  tanquam 
ifperum  nimis  metatorem  repudiandum,  2.  Lice7'e  Hijpants  negociari 
tfudiiloSinecvelhoSiVel iihi  a principihm  Juis pofje  ppohihcrL  Heic,  qui 
noderatius  fibi  philofophari  videntur,nondum  poflunt  difpicere  ta- 
em  negotiandi  licentiam;,  quam  in  fubjedlis  fuis  principes;,  ii  ufjs  reip. 
ioftulaveritjreflringerenequeapt  .•  mulro  niinus  talem,  qux  exteros 
j|Uoq; npbis  invitis  & relu6iantibus  obtrudat.  5.  Sic[^^Jint ^pKdbarbaros 
ommunia  tam  civibm  ^uamhojpitihus,  non  licere  harbaris  frohibere  Hifja- 
ws  a  communicatidney  c^participatione  illorum.,  v.g.Jilicet  aljs  peregrinis 
Jfodere aurum.^  etiam  HiJJanislieere.  Qiioloco  aUqui  confiderandum 
udicant,  an  tale  quid  aliis  fuerit  permiflum  tanquam  ex  debito,  an 
/elut  ex  gratia.  Nam  circa  ea,  qu^  nemini  perfe(fl:e  debeo,  liberali 
,ane  magisadverfusunum,  quam  alterum  efle  mihi  hcere.  Deinde 
milli,  quipoftaccedunt,  paremmodefliamfintadhibicuricum  prio- 
ibus,  qui.citra  noftrum  incommodum  requapiam  ufi  fuerunt;  nec 
:ilium  fibi  finem,  quam  iili,  habeant  propoficum.    Si  uni  vel  alteri 

Pp  vicino- 


tpB  LIBRI    ni 

vicinoruiii  tneorum  concefTerim  facukatem  quoties  ^relit  hortum 
iiitrandij&frudusmodicedecerpendi,  ubialiuspoftirruperit,  qui  ar- 
boresconfringerej&inipfohorto,  me  expuifo,  hofpitiurn  figere  in- 
jftituat,  puto  ofbium  mihi  claudere  fas erit.  Sed  fuper  hac  controver-  , 
fia  ahj  viderint.  Plcriscf;  tudlTimum  videtur  dicere ;  cuilibet  civitati- 
ex  ufufuolicere  flatuere  fuper  admiflfione  exterorum,  qui  ex  caulis 
necefTariis,  aut  co*mmiferationem  merentibus  non  accedunt.  Nam 
iegatorum  admidio  ex  peculiaribus  fundamentis  deducitur.  Add'. 
ZiegkradGrotA.2,  c.2.  §.25.  Admiflbstamenfemel  hofpites & peregri- 
nos  fine  probabih  caufa  ejicere inhumanitate  &  contumelia  non  Vacat; 
yid.  Livm  1. 2,  c.^y.  58.  Quin  &  quod  probabilis  iftos  expellendi  cau- 
fa  fames  fit,  civitatem  urgens,  Ambrojim  de  offic.  1. 3.  c.  7.  &  cum  eo  Gro^ 
tim  d.  1.  §.  ip.  negat.  Id  quod  hadenus  admittimus,  fi  adfint  mediai 
quantumvis  paulo  duriora,  ad  iffcos  fimul  cum  civibus  confervandos, 
liqj  iidem  nobis  quondam  utiles  fuerint,  aut  deinceps  efle  poirint. 
Nam  de  hifce  proprie  loquitur  Amhrofim.  Verum  fi  peregrinis  nuUa 
obhgationeteneamur,neqi  iisfbatim,  ubianobisfintexpulf!,  pereun- 
dumfuerit;  nonadparet,  quare  cives  in  iilorum  gratiam  cum  an- 
gufliis  annon^  conflidari  debeant.  vid.  Smm>  AngHfio,  0.42.62 
Bmler,z.di  d.  L  Grotij. 

§.  10.  In  hanc  quoq;  ofHciorumcIaflem  a  GrQtio  1. 2.  c  2.  §.  I^^".  17. 
refertur,  conceflioperpetuse  habicationis  exteris,  qui  fedibus  fuis  ex- 
pialfi  receptum  quserunt.  Quibus  tamen  neceflum  fit,  imperium  in 
illisiocisjamconflitutumagnofcere,  atq;itafecomponere,  ne  fadio- 
nibus,  &  feditionibus  pr^beatur  materia.  Sicuti  &  incer  pacis  leges  ab 
^nea  h^c  dicitur:  Soar  armd  Latinm  haheto^  Imfermm  [oleme  ficer, 
apudFirgi/.M^eid.  12.  Enimvero  humanitas  quideniefl:,  paucos  quos- 
dam,  fedibus  Cms  non  fceleris  caufa  expulfbs,  recipere;  pr^fertim  fi 
induflriay  aut  opibuspolleant,nec  facranoftra,  aut  inftituca  fint  tur- 
baturi.  Sicuti  eciam  multas  civitates  immenfum  crevifTe  cernimus, 
quod  peregnnos,  &  exteros  lubenter  receperint  .•  aUas  contra,  quae  hos 
averfati  funt,  ad  modicam  conditionemredad^s.  Sed  quod  magna 
ahqua  mukicudo,  armatacumprimis  &  beUicof^,  velut  ex  debito  re- 
cipieadailcjnemocemereafrerueritj  cum  pr^ferUmyix  fieripodic, 

ucve^ 


ijtveteribusincolisabiflis  periculum  iion  immineat.  Ergo  qnnntura 

heicindulgendumfitjqua^libeccivitasexuiufuoconftituet.  Cuianrea 

probe  expendendum,  an  expediatnumeruni  incolarura  vehementer 

augeri ,-  an  ca  fit  agri  noflri  fcrcilitas,  uc  commode  omnes  poflit  alerc ; 

an  nimis  angufle  fimushabituri,  iftis  recepcis ;  folers  an  ignava  fit  tur- 

ba,  qujerecipipedti  anita  adven«  ifti  poffinc  diftribui  ^  locari^uc 

jcivitatinulium  ex  iis periculum  oriatur.    Sane  ubi  &iil:i  miferatione 

idignifunt,  &:civitatisnoftr^rationesnon  repugnaverinr,  humanum 

ifueric,  in  tales  bcneficium  non  nimis  onerofum,  nec  nobis  poeniten- 

dumconferre.    Alias  meritoitatemperaturniifericordia,nemoxnos 

aliisevadamus  ipfimiferabiles.    Cumporro  quicquid  a  nobis  in  ta- 

les  fuerit  coUatum,  id^eneficij  loco  ipfis  imputare  poflimus:  inde 

confequitur,  ut  non  ipfi,qu^  placuerintj  fibi  rapcre,  auc  fi  quid  forte 

vacui  loci  apud  nos  jacuerit,  velut  jure  fuo  occuparepofIint,fed  quas 

j nos ailignaverimus,  iis contenti efle debeanc.  Add. Bxdcr. add.L  Grotij^ 

\  Ad  qu^  illuftranda  ifth^c  exempla  facere  poilunt.      Apud  FifgtL 

ii^neid.XI.  Latinus  Trojanis  hanc  conditionem  offerc:  tft  4ntiqum 

AgcrTuJco  mihi  froximpn  amn'h  AuruncijRutuB^  colunt^  <^  vomere  duros 

.'Bxcrcent  collesy  at^  horum  ajlerrima  pajcunt,    Hm  omnis  regio^  ^  celji 

^•^Ugafima  montis  Cedat  amiciti^  Teucrornm,    Ubi  Serwus  ex  Catonis  ori- 

ginibus  annotat,  eum  agrum  habuifle  jugera  DCC.     Sed  ne  videretur 

de  alieno  fuifle  liberalis,  monet,  circa  verbailla;  Anrmci  Wuli^fe-' 

runti  e  fuperioribus  fubaudiendum  efie  mihi.    Jilum  enim  agrum  Au- 

iruncos  &  Rutulos  habuifle  tanquam  fi:ipendiarium,  aut  ei  colendo 

iquafi  regi  operas  dedifife.    Idem  fa(Sum  prolixius  memoratur  a  Bw^ 

\ny(io  Halicdm.  1 .  i.  Tro janos,cum  ex  certis  ominibus  cognovifiTent,  illam 

fibi  fatisdefi:inatam  fedcm,fi:afim  venianonimpetracanovamurbera 

imoliri  ccepifie,  acq';non  cicra  rufi:icorum  indignacionem,  ferrum,  li- 

jgna,  inftrumencumq;  rufticum  abfiulifi"e.     Qua  re  commocum  Laci- 

[num  in  advcnas  iftos  cum  exercitu  movifl^e ,  expoftulancem  prius 

icumj^nea.-  cur,  cumlieuifleceiqusecunq';peciiflec  raoderaca,  amice 

ialubencibusincolisimpecrare,ca  violaco  jure  gencium,  ('nufsPiSajvn^v 

^{«t-axiv^mv  civQp&Trzov  ^iKouou(nv)  curpius  quam  honeftiuspcr  vim  fibi  ufur- 

ipare  maluiflec?  Quce  jure  agnofcens  ^neas  reprehendi,  priora  fada 

Pp  2  UE 


300  LmRi  m. 

uccondaneiicurrogatj  muldsfe  officiis  id  penfaturum  pollicetur,  fu* 

amqi  operam  concra   holles  offert_*.       Inde  Trojanis  Aborigines 

agram  dedere;  illi  hifce  in  bello  contra  Rutulos  fuppetias  culerunt 

Apud  Flomm  I.3.C.3.  Cimbri  afenatu  Romanopetunc-  ut  Martimfo^ 

tulfM  alt(\uid)jih'iterr£darct^vehtt  flipendmm:  C£terum'^'ut  'uellet ymanU 

hm  at^  armis  fukuteretur^.    Sed  quas  daret  terras  populus^  agrarijs  legi- 

hm  imra  fe  dmicaturm?  Aliena  porro  condonari  cirra  injuriam  qui 

poteranc?  Tamvalidumaucem  populum  ulcrorecipere  intutumvi- 

debacuriissqueiscammukaeranc,  quxcupidicatem  egenorumftimu- 

larepoflenr.    Apud  C^/Tir^w^  dcB.G.  I.4.  TentSieri  &  Ulipeces  jada- 

banc-  vemjfeirtvitosy,,  ejedos  domo :  fijuamgratiam  Romam  velmt,poJJe 

€.UMtiles  ejje  amkos :  velfihi  agros  attrihuant^  velfatiantureos  tenere  ^f^os 

armis  pojfedermt..    Quibus  reponebat  C^far;  haut  verum  ejje^qmfim 

finestuerinonpotuertnt^aliems  occHparCyneiJ^  ullos  m  GalUa  uacare  agrosy 

qut  dan  tarrt£  prdfirtim  multttudini  fine  injuria  po^int.     Etfi  alia  adhuc 

fubeilec  caufa,  quare  iflos  hofpites  nimis  vicinos  fibi  nollec  C^far. 

A^udTacitum  A. XIll.  f f.  Anfibarij  fedis inopesj cum  agros  infediflenc 

trans  Rhenum  fitosj  ufibus  Romanorum  fepoiitos,  non  adeo  abfurde 

dicebant:.  ,^uot am partem  camftjacere)  mquam pecora  (J^armenta  mih' 

tum  aliquando  tfansmitterentur  ?  Servarent  fiane  receptm  gregihm  inter 

hjominumfiamem :  modo  ne  vafiitatem  (^ [olttu dinem  malienTp  quam  amicoi 

fo^ulos, .    Sicut  c(dum  dijs ,  ita  terras generi  m ortalium  data^ ;  ^ti^d^  vacH£, 

easfuhlicas  ejfie.     Quibus  utiq;  molliora  eraric,  refpondenda,  quam  quas 

cegerebac  Avitus,  intoierabilem  fane  fupcrbiam  redolentia :  />/^^/i?W// 

meliorumimHria, .    idOijsyquos  tmplorarent , placitum,  ut arhitrium penes 

Komanos  maneret,  quid  darent ,  quid  adimerent  \  nej.^  aliosjudices  quam 

fieipfispaterentur._    Imperator  Probus  ccntummillia  Eafiarnaruminfiob 

Romano  c^nflituit:,  qui  omnes  fidem  fiervaverunt,     Sed  cum  {jr  cx  alijsgen- 

tibmpleros£ pariter  transtulijfity  id efl^.ex  GepidiSi  Gautun.m,,(^  VandaliSj 

iliiomnesfidemfregerunt,  (^  occupatobellis  iyrannicis  Frobo:>per  totmnpene 

orhempedibm  (^  navigando  vagatijuntj  neLparummoleflia,  Roman^  glorit 

intukrunt,    Flav.  Voptfcm  tn Probo.  Sic  2i^\\^Ammiamm  Marceiiinum  1. 31. 

Gochimecu  Hunnoriim,  defertis  fuis  fedibus,  a  Valence  pecunt,  utcis 

Iflrum  in  Ihracia  fibi  locus  darecur,  pollicici,fe  quiece  vitturos,  & 

daturos 


CAPUT    m.  501 

dacuros,  fi  res  flagitaret,  auxilia.  Mox  alij  quoq;  barbari  accertere,idem 
pecentes,  queis  &  ipfis  Valens  annuic,  fperans  inde  milicem  fine  magno 
fumcu  ledurum.  Quod  ipfi  camen  mox  exicio  vertic :  uti  prolixius 
d.l.  memoracur. 

§.  II.  Sub  ido  quoq;  ofKciorum  gcnere  comprehendic  Grotim 
d.l.§.lB-l^-  quodquisqi  debeat  akericoncedere,  uc  ea  fibi  comparec 
precio,  opera,  permucacione,  aliove  concradu  licico,qu^  vitam  hancce 
commodiore adparacuinftruunt:  idq; non impediac  vellegelara,  vel 
iiilicica  aliquaconrpiracione,aucmonopolio.  Praecerquam  enimquod 
in  omnes  populos  ex  CjOmmerciis  infignis  redundec  ucilicas,  quippe 
quae  veluc  parfimoniam  celluris,  non uhiq;  in  omnia  asque  feracis,  fup- 
pleiic;  inhumanumvaldeefle,  cerrigenamvelleinvidere  alceri  ufuoi 
eorumbonorum,  qu«  communis  omnium  parens  profudic,  ubi  per 
,id  noflrum  jus,  quod  ad  ifta  pecuiiaricer  qusefivimus,  non  reddicur  de- 
terius.  Hinc  apud  PUtarch.  Peride,  cum  Achenienfes  Megarenfibus 
incerdixiiTenc  omnibus  emporiis  &  porcubus  fuis,  idi  queruncur  id. 
fitnts^Tu  noivd  ^ln^a,  prdter  jus gcmimu.  Quanquam  i/lh^c  afler- 
tiomukasadmictatreftricliones.  Nam  ut  cum  aliiscommunicemus 
res  fupervacuas  vitx  human^,  auc  voluptarias,  nuilo  videmur  jurc 
obftringi.  Et  /Inobisipfis  rerum  penuria  metuatur,  reifle  nobis  fblis 
iflas  fervamus.  Unde  11  Jofephus  perfpexiflet,  non  fuperefle  frumen- 
tum  ^gypciis  colerand^e  fepcem  annorum  fami:,  rede  pocuiflec  vecare, 
neadexcerosidexporcarecur.  Sicuc&apud  xA.chenienies  capicis  poe- 
na  fancicum  erac,  ne  quis  civis  Achenienfls  frumencum  alio,  quam 
iAcIienasdivendendum  veherec.  Ljcurgm  orat.contraLeocratem.  Prse- 
terea  flnoftris  cerris  infigne  iucrum  decedat,  aut,  indirede  licet,ali- 
quodmaiumpoflicindeconciliari;  redealiosabscommerciiseju^mp- 
direrum  exciudimus,  qu;^  abfoiute  ad  vitarri  agendam  non  funtne- 
ceCTariae.  v.g.  Cumalicubipulcerrimiequi  proveniant,  nihil  impe- 
dit,  quo  minus  ediclo  prohiberi  pofldt,  ne  exportentur,  qui  ad  genus 
faciendumfunt  idonei.  Ifl:ienimregioni  decus  atq;  emolumentum 
peculiare  erat  pericurum,  fi  pafl^im  fimiles  equi  nafcerencur,  Ec  luxu- 
risB  pocius,quaneceflicaci  ifli  inferviunc.  ApudZ./i//^^  l-45.c.f.  legatii 
Gailorum  pecencibus  dacum,  ut  demrum  equomm  iis  commermm  ejfet, 

^      Pp  3  educcn'' 


|02  tlBRI    m. 

tducendi^  ex  Itdliayfdte^asJiereL  Sic  i  n  tit.  C.  qud  res  expdrtdri  ndndehe^ 
mt,  fub  capitali  poena  vecacur,  nequis  vinumj&  oleum,  icemq/arma 
omnis  generis  ad  barbaros  exporcec.  Prioris  ratio  eraC;,  ne  illi  hifce 
illecebris  moci  imperium  Romanum  invaderenc.  Sane  enirn  apud 
tiviur/i\.f.c.^$.  Aruns  Clulinus,  uc  in  Italiam  Gallos  allicerec,'^'/^^»* 
itdeos  advexiJfe^cviibizuT.  Add.  Numer.  XIII.  14.  Judith.X.  to.  Denicp 
oon  prohibecur  civicaS;,  quominus  circa  exporcacionem  mercium  plus 
faveaccivibus,  quam  exceris;  puca,ucmajus  ve(51:igal  abhis^quamab 
iliis  exigatj  auc  uc  iidem  habeanc  jus  w^U-^n^J^ug  3  leu  pras  exceris  ad 
cmendum  admiccancur. 

§.  12.  Verum  uc  quis  ad  alcerius  res  emendas  teneacur,  id  nullo 
jure  conflitui  cradic  Grotiusd.  1.  §.  20.    Cum  naturalicer  cuiq;  liberum 
iic,  quid  adquirere  velic,  auc  non ;  ac  nemini  probabilis  querendi  cau- 
fa  prjebeatur,  (i  aker  rebus  ipfius  ^quo  animo  careac.    Inde  &  olim  & 
nunc  mukisinlocis  vecicum  deprehendimus,necertumgenus  merci- 
umimporcecur;idq;  vel  quia  indedamnumahquod  civicacipoflicori- 
rij,  veiuc  noftrorum  hominumindu/lria  excicecur,  neve  opes  noftrse 
ad  exceros  migrenc.    P/ato  1.  g.  de  LL.  Tfjf^  e^tera^  hujmmodi^  qud  dits 
incenduntur,j>eregrina^fint^purpuramjimiliter  ^  colores  alios » quia  re- 
gionenonfroducmtur,  emniademj^feregrina^  r/ifi  necejjaria  fint^  nemo  ad^ 
ducat:  necrurjus  aliquid,  quodregionineceJfariumlit>  exportet.     defar  de 
B.Gall,  1.  X  de  NerViis  cradic  .*  Nuilum  aditum  adeos  effe  mercatorihus :  nihU 
fativMis  reliquarum^  rerum ad  luxuriam-pertinentiuminferri :  quodhis 
rehusrelanguejcere animos^  eorum^remitti  virtutem  exiflimarent.     Jdem 
\.  4.  de  Suevis :  iumentis  imfortatts  non  utuntur.     Vinum  adfe  omnino  im- 
jortdfi  nonfinunt'^  quodeare  ad  laborem  ferendum  remollejcere  homines, 
at^  ejfeminariarbitrentur.    Inde  iine  dubio  falfum.efl:,  quod  diipucac 
Tranc.  k  ViBoria  i  jure gentium  fas  ejje  cuij^  negotian  in  alienis  frovinciis, 
importandomerces,  quihm  ihi  carent^  ^  exportando  aurum  dr  drgentum^ 
merces^  alias^  quihus  illiabundant.    Acqui  fi  ego  domeflicis  copiis  fim 
concentus,  quafronce  quis  alienas  miiii  invico  obtrureric  ?  Namquod 
alicubiv.g.  quilibec  pacerfamilias  cercam  falis  menfuram  in  fingulos 
annos  emerecogicur,  idoricurex  poceflace  illa,  qu^e  principi  in  cives 
compecic ;  &  habec  ifla  emendi  neceflficas  aliquod  inflar  tributi. 

Sicuci 


CAPUT    IH  joj 

Stcucietiamper  fummum  imperiumcivibusinjungipoteff,  ut  (i  quid 

ukroveIincemere,nonnifi  abscerto  aliquo  emanc.    Qualia,  ubi  ufus 

reip.admjreric,noniniquein  civicacibus  fanciri  pofTunc.  Sicuci  &hoG 

facfrequencer  fubdicis  injungicur,  ut  in  cempore  frumencum,  &alias 

res  neceflarias  eciam  m  locis  remocis  coemanc;  quando  penuria,  im- 

minence  pr^ecipue  oblidione,  mecuicur,  auc  uceo  laxior  fic  annona. 

Verum  ucalceru,  in  quem  mihi  non  c/l  irpperiu,ad  merces  meas  emen- 

,  dascogereinfticuam,idveronullaratiod,dmiferlr.  Quo  jureenim  eg0 

!  inalcerius,  mihi  non  obnoxij,crumenam>anetimmihiarrogcm  o.uta- 

ricacis,  uc  ipfi  prsefcribere  fuilineam,  quid,  &    in  quae    erogarCs 

&unde  neceflficati  auc  volupcari  fu^confulere  debeac.    Neqj  libercaf 

alcerius  ideo  minuitur ,  quia  meo  inde  lucro  aliq  uid  decedic.    Auc  ii 

omnino  volebam  alrcrum  commodis  meis  velificari,  mucuis  id  ofBciis^ 

mereri  debebam.  Id  cameninhumanumfueric,  &iniquum,impedir® 

aliquem,  quires  quibusabundac,apud  volencesdiftrahere  vulcquo» 

minus  neceflaria,  quibus  carec,  inde  fibi  comparare  queat.  Add»  5^^ 

\cler,addJ.Gr0tij. 

§.  13  Ejusmodioffiijgenus  quoq;  habctur,  licentiam facere eis- 

teris,  vicinis  praEferrim,  apud  nos  macrimonia  ambiendi,  &  «oncra- 

hendi,  ubi  iftisapud  fe  copiafoeminarum  defueric.    Puca,  fi  populus 

j  virorumaUundcexpulfusalibiconfederiCsautcoecus  virorumnovam 

conderecivicacem  velic.  Nam  fme  focmina  ^cacem  agere  repugnaE 
nacura^fakemplerorumqjvirorum;  quippe  cum  coelibacus,  ubi  vires 

,  Gorporisfuncincegr3?,non  nifi  excellenribus  animabus  conveniat,  & 

I  pr^cer  nacuram  remedia  heic  adhibere,  foedum.  Ec  res  unius  dunca- 
xat  Eccaris  efl,  populus  virorum.  Qua  rarione  mulri  defendere>  auE 
fakem  excufare  volunc  rapcum  Sabinaruma  Romulopacracum.  Ecfi 
fupereononuno  modo  tradaair.     'Dtonyfm  Halic.  1.2.  aic,  Romulum 

jperconnubiavoluiffe  vicinarum  fibi  genrium  amiciriam  concihare^ 
quselicecabinjuriainciperet,  credidiffe  tamenex  hujusmodi  re  qua- 
piam,  &  malo  ex  principio  magnam  familiaritatem  poffe  conflari, 

Ipoflquam  fa£lum  illud  purgatum  fueracapud  muheres  quidem  cu- 
pidine  &  amore ;  apud  reliquos,  fi  non  contumelise  caufa,  ^cd  neces- 
ficace  id  fa£lumceflarencur.    Ecfi  fac  pr^poftera  hxc  fic  via  amicici- 

aminftir 


|04  '  LIBRMII 

am inftituendi.  vid.  Tacit.  An, I.ff.  de  Segefle;  auBis  fnvatim  odljs^ 
quod  Ayy^i^i^fi^^^^  ^J^  ^^j  faSfam  rapterdt.  genermvijmi  immicijoceri ; 
qtui^  aptid  e&ncordes  vmcula  caritatis^  incitamentd  irartmi  apt^d  mfenfes 
erant.    Alii  pc  occafionem  beliandi  nancifcereLur  contra  vicinos,  rap- 
tas  mulieres  rcriprere.  quod  parumprobabile  videtun    Casteri  inopi- 
am  mulierum,  adeoq;  neccflitatem  pr^cexunc.    Prius  tamen  legatos 
circummiflos,  quirogarent,negravarerL£urhominescum  hominibus 
fangvinem  &  genus  mifcere.     Qui  poftquam  non  fine  verborum 
contumelia  rejedi  fuerint,  vim  dolo  miftam  fuifTe  adhibitam,    Ec 
erac  eo  fecuio  mos  rapiendi  virgines  non  infreqoens,  o^utm  Dionyfini; 
ideo  VOCat  eTKyiviKov  ^ii^  .xpxcciov  73  £S-(^,  ^  t^otivv  avfL7m.)>'zct)V  KaB'  «C- 
mJvdTi^ovJaj ydpLpimlg 'yvviLj^h  cJ^^pctvs^TDv :  Gr^cum(jrantiquummorem,(ir  \ 
modumju^endi .connuhio  muUeres Jplendidipmum.  Add.  Judtc.Zi.Y ,22. 
Etfirariffimeaccidat,  ut  non  inveniantur,  qu^  viris,  non  plane  eru- 
befcendis  &abominandis,  ultro  jungi  velini:.     Tales  igitur  amicicram 
noilram  hoc  modo  fimul  qu^fituros  repudiare,  afperum  nimis  fuerit^ 
Ouanquamenim obnegataminuxoremfoeminamcaufabello  perfe 
non  prsebeacur;  idemtamen  fit,  ubi  repuh^  addita  fuerit  contume- 
lia.     Sicut  Rhegini  virginem  nuptum  pecenci  Dionyfio  refponde- 
runt  .•  fi  nulUm  prater  li^orisfiliam  ipfi  concejjuros.  vid.  Diodorm  Siculm 
l.XIV.c.IoB.  Ft  Straho  \.6.  Simile  exemplum  extat  apadM.  Paulum 
ycmtum  1. 1.  c.  f  2.  Noftras  aurem  foeminas  pro  imperio  adigere  velle, 
iic  talibus  nubant,  quiin  fe  nihil  habeant,  quod  amorem  conciliare 
poflicjnhumanum  videtur;  mulcoq,  magis,  fi  difpar quoq;  condicio 
accelTeric.  Conf  Bceckr.  ad d  l  Grotii  §.  21.     Qlix  a  Canulejo  jadancur  - 
apud  Livium  1. 4.  c„  3.  Connuhiumfetimu^y  quodfimtimis  exterms^  darifo- 
let :  ^  ut  hominum  numerofimm ;  ad  prsefentem  qu^flionem  non  per- 
tinent.     Nam  hautquidquam  inopia  mulierum  plebejos  tunc  pre- 
mebac,  fed  iidem,ucpacriciis  exaequarentur,  quserebant.    Decstero 
rnubere  foeminarumi  provencu  per  vim ,  bellumq;  ad  nupciasgraflari 
fupervacuum  eft.    Invenies  alium,  ii  te  hic  faftidic,  Alexin.  Leges  ci- 
viles,  quse  connubia  cum  exteris;,  auc  incer  diverfi  ordinis  homines 
prohibent,praefupponunt,  cuiq;copiam  efledignam  fe  conditionem 
inveniendii  &  racionibus  hifcf^  fere  nicuncur,  ucvclcerrarumfplen- 

dor 


CAPUT    III  lo^ 

dor  familiarum  confer  vctur,  Vel  noflrates  foemina*  facilios  maritos  in- 
veniant,  vel  ne  opes,  aut  affedus  noilrorum  inalias  civitates  per  con- 
nubia  transferantur. 

§.  14.  Deniq;  Grotim  d.  1.  §.  22.  additjjus  omnibus  commune, 
adeoq;  &  obligarionem  ad  aliquid  omnibus  prseftandum ,  oriri  ex 
fuppofitione;  fi  nimirum  quid  promifcue  omnibusexternis  indulgea- 
tur,  Tunc  enim  fi  unusexcludatur,  ei  fieriinjuriam.  Cujus  rei  caufa 
hsec  videtur,  quodcuracontumeliafitconjundlum,  fiquiscitrapecu- 
liarem  caufam  aliquem  velit  excludere  abs  re,  quje  omnibus  promi- 
fcuepat^t;  quippecumhicvelutreliquisinsequalishabeatur.  Unde 
concluditille;  fiexternisahcubi  venari,  pifcari,  aucupari>  margaritas 
legere,  fiexteftamento  capere,  fires  vendere,  11  etiam  «txtra  penuri- 
am  foeminarum  conjugia  contrahere  concedatur,  uni  id  populo  ne- 
garinonpo(re,nifidelidumanteceirerit.  Verum  i/lh^c  afrertioaded 
liquidanonvidetur.  Ejusmodi  quippe  concefTionem  fadam  opor- 
tuitvelexprefl^e,  veltacite.  FxprefTeconceditur  quid  alteri  vel  pre- 
cario,velpermodumpacli,autpromifrionis  perfed^.  Utquisomni- 
bus  &  fingulis  gentibus,  notis  ^que  ac  ignotis,  fine  fine  &  modo  ad 
adum  aliquem  jure  naturaliindebitum,  circa  remfuam  exercendum, 
jusperfedumcontulerit;  cafusnunquam  credo  datus  fuit,  nec  dabi- 
tur.  Saltem  enim  noffe  quis  volet,  cui,  &  quantum  det.  Qjiod  fi  quis 
omnibus  fibi  notis  ac  amicis  hadenus  quid  conceflerit  flve  per  modum 
pa6li,  five  precario ;  idem  fi  quis  ignotus  fuo  jure  pr^tendere  velit,  im- 
probitatis  &  impudenti^  notam  non  efTugiet.  Qu^  autem  tacite  dun- 
taxat,  &  per  diflimulationem  concedimus,  regulariter  precarii  natu- 
ram  habere  judicantur.  Qu^  mutatis  noflris  rationibus,  aut  proptef 
■  irnodefliam  utentium  re£le  pofTunt  revocari.  Add.  Bcecler.  ad.  d.  l.  Groiij, 
\  §.  If.  C^terumfatvulgarisefl:  humanitas,  cujusintcrmidio  foe- 
.damanimi  malignitatem,  &  abje£lioneminvolvit.  Sublimior  adhuc 
&  fplendidior  ejusgradus  eft,fiquis  cx  fingulari  benevolentia  gratis 
quidih  alterum  conferatj  impenfa  autoperalaboriofaconflans,  quo 
;  ipfius  neceilitatibus  fubveniatur,  aut  indgnis  qua-piam  utilitas  eidemr 
1  concilietur.  Atq';  talia  ««7  ^i°x^^  bcneficia  vocantur;  quorum  di- 
'■  fpenfationem  ac  modum  fere  conditio  dantis,  atq;  accipientis  rem- 

Q.q  perac 


50^  LrBRI    III. 

ptsrat  Ex  quibus  fummalaudem  adquirendi  mortalibus  materia  pa- 

cet,  fi  magnitudo  animi  ac  prudetitia  riteeadem  moderata  fuerit.  Nam 

ambitiO)  d^  jalimtia^  d^  quidvis  fotim  quam  libeyalitas  exiflimanda  cft^ 

euifationonconjlat.  Plmimpanegyt*.  Superbeneficiisporrodandis,aut  di- 

rigendis  fapientes  paflim  prsecepta inculeant.     Ctcero  Ofjic.  i.  Beneficen- 

tiai  q^^  nihilefl  natura  humAn^  accommodatim,  muita^  hahet  cautiones^ 

Vidc^dum  eji  emmprimumf  ne  obfit  henignitasy  (^  iis  ipfis^  qmhm  henigm 

njidetur fieri y  d^  cxteris:  deinde^y  ne  major  henigmtas  fit^  quam  facaltas : 

tum  utprodignitate  cuif^  trihuatur.     Et  quidem  ance  omnia  bene  dc 

'nobismeritis :  tumutquisqjrioftrseopismaximeindiget.     Sed&gra- 

dus  conjundlionis  inter  homines  obfer vandi.  Ubi  lacillime  patec  com- 

.  rnuaisomniumhominumfocietas;  i^2if'Mfwrefl  ejmdemgentisj  nati- 

onis 3 TmgU£.  mterim  efi ^  ejusdemejfecivitatis.     Arciior  col.ttgatiofdcietati& 

propinquorum.     Ubi  p*imafocietas  in  ipfi  efl  conjugio  ■:  proxima  in  liberis.^fc'. 

qimnturfratrumconjunciioner:  pofi confibrinorumj  fobrinorumif^ : tum  cou- 

nubia ,.  ^  affnitates.     Vr&fiantifi^midautem^j^firmfiimaficieta^^.  cum^  honv 

'vrriy  moribus  fimilesyfint familiaritate conjuncii.  Videndum etiam efi^ cj^m^ 

miJLmaxime necefje fit 3  ^quidquisj^nobfium  vel fine nohis  aut pofiit  confi- 

qui>  ai^ut  nonpof^it.     Ita  non  itdem  erunt  necefsitudtnumgradmi  qui  ^  tem- 

porum :  fii^t£,  officiaj  qua  aiifs  z^agis  quam  alifs  deheantur  i  ut  vicmum  citiu^ 

adfuverisin  frugthm perctpiendis,  quavn  aut fi':dtrem aut  familiarem^at  in- 

judicto  propinquum  potim^  C^  amicum^  qua?n  vicinum  defenderis.     Senecs: 

libros  de  heneficijs  excerpere  heic  longum  foret.     Notabile  eft,  quod  d^- 

Py thagoreis  tradic   Piutarchm  fympofi  L  8.  c.  7.  eos  fociis  pr^cepiUe,. 

^ri^ivoQ  dspcu^&lv  I2cip'^  ,  avvsTnLS-ivccj  jj  f(g^  avvsTn^opli^^i'^.   ne  qptem  anere 

leventyfiedmtollendo ^ fuheundojtivent.  ratio  additurj  ^q  yLrih>f^c^v  %QKn'i 

fjLrj^s  ()a,^r/^v  'hmhx'^l^^^^i-  fcilicetomne  otitmh  omnemfignttkjyieopYohiben" 

tts.       Quanquam  pocior   ratio  fit ,  qu^  extat  2.,  Carimh.  VIII.  11. 

^-xfivcL  cithjiir,  (JLn^nc^i  vfiiv  '^  &\i\l/ig,  «/^'  s^  mT^(^.    Non  ut  altts  remip&> 

iwhtsautem  afflic^iofit^fidexdqualitate^^z.  Add.  A^hrofim officAd.C^O^. 

&  ex  eo  Gratiani^yS  dafi^^S^  c.  14.  feqq^  &  cauf^ i. qut^fi. %•  c.  cT., 7» . 

§.  l<5"o  Beneficenti^exadverrumrcfpondet  gracus  animus^quo 
iis,  qui  ben^ficium  accepic,  oftendit,  id  fibi  acceptum  fuifie,  danciq;  ob 
cam  caufamfayec,  &occa^fioneraqucent  par^a  reponeadi^  quancum 

CjUS 


CAPOTIIL'  J07 

ejus  fierrpoiTit.  Kam  id  hantquidqiiani  j^ecefTarium  efl,  ut  pra?circ 
cantumreddaimus,  quantifuit;,  quoddatumefl:;  fedfaEpe  ftudium  & 
conatus  obligationem  explent.  Modo  tamen  nihii  fit,  quod  ei,  qui 
beneficiu  Ctfe  dedifle  prjetendit,  rede  opponi  po(i\t.v.Ph^drm  l.  l.fab.z-^, 
C^terumquomagisaddevinciendosanimos  hominum  apta  funt  be- 
neficiai  eo  acriusadgratiam  referendam  nos  incumbcrc  fubigit  jus 
naturse.  Saltemne  eum,  quifiducianoflri  nobis  priorbenefecit,  ob 
earnremdeterioreefle  condjtione  patiamurj  neve  beneficium  acci- 
piamus,nilianimonitend!jnedantem.  meritodatipoeniteac.  Nam  fi 
ob  certam  cauiam  aHcui  pecuHariter  nohmus  obhgari,  hcebat  obla- 
cumbenefidum  repudiare.  Etfaneabsq;  neceflitate  gratisereferendsc 
fiforet,  contrarationemfecerir,  fl  quis  fuatemere  jadaverit,  &  quod 
periturum  profpicit  beneficium  prior  contulerir.  Quo  modo  omnis 
toUerecur  inter  homines  beneficentia  &  fiducia,  unaq.omnisbene- 
Volentia :  neq,-  eflet  inter  eos  quidquam  gratuit^  opis,  nec  ullum  grati^ 
conciHandaeinitium.  Coni.Hohhefde Cinje c^.^^-  Arifiot.NicA.  IX. c. 2. 
JTctf  a^' ioi£^>«OTc£^  dvrDLTmooTiov  cij^  c^TO7^Ay  fioi'/i\ov,  ^^a^<^ov  sTai^ic*  ngji 
ucrTTsp  ^ctve^ov ,  a>  6(p&iX{  )^ooriov  (/.oiy^ov,  t^sjuipM  ^otbov.  KaS-cAiifjS/u  75  6^^«- 
Arifict  'haw^oTsov,  setv  '^  xs^s^rdvrj  ri  oocng  ra^  y,c(A^i  ^  tw  diay/it^ci)^  ®^'f  rv.vj 
''^KAirsov.  Benejicla  retnUitnaa  ut phirimum  magisjunt.^  (judm  (odali injer- 
viendum :  ^ficut  mutumn)  cm  debet  quispUm^  rejiituendum  magis^  quam 
fodali  dandum.  In  univerfium  dehitum  eft  reddendum :  fiedfii  datio  honejla- 
teaut  necefiiitate  fiupercxcedat^  ad  h£c  ejl  declinandum.  Cicero  Off.  i.  Nul- 
lum  officttm  refierenda  gratia  magis  necefijarium  cft.  .^odfii  ea ,  qu£  acce- 
feris  utenda  majoremenfiura,  fii  modo  fofts,juhet  red^ere  Hejiodm :  quid- 
nam  henefcio  frovocati  Jacerc  dehemmf  An  non  imitariagrosfiertiles,  qui 
multo  flus afferunt^quam  acceferunt?  'Btenimfiiineos,  quos Jferamm  nohis 
frofuturoSi  non  duhitamm  officia  confierre :  quales  in  eos^^eJJe  dehemWi  qui 
^amprofiuerunt  ?  Nam  cum  duogenera  lihtralitatis  fint^  unum  dandi  henejicij^ 
alterumreddendi:  demm,  ncc  ne,  m  nojlra  fotejiate  ejl :  non  reddere  hono 
i'iro  non  licet  ^fii  modo  idfiacerefofisitfiine injuria.  Ubi  obfervandum  a  C/- 
"^cerone  ad  Hberahtatem  referri  grati^  relationem ,  quod  neq;  ha?c  ita 
cercislegibusfitadftrida^  iiti  juflitia,  quas  pra^cife  jubetreflituere,qua: 
ex  contradu  debencur.  Add.  Ambrofim  ofij.  1. 1.  c.  31.    Quanquam  autem 

Qg  2  nec 


3oa  LIBRI  m. 

nec  beneficium  dare  prorfus  extraobligationemfit;  longe  tamenla- 
xiorem  habec  licentiam  beneficentia,  qnam  gratus  animus ;  qui  omni- 
nolaborare  debet,  ut  benefaiflori  fefuo  adprobet.  Etfi  fsepe  contin- 
gat,  ut  beneficimagisament  eos,  quibusbenefecerunt,  quamhi  illos. 
Cujus  rei  caufas  in.veftigat:  Afiftoteus  Nicam..  IX.  7. 

§:  17,  Porro  iicet  in'animo  ingraro  per  fe  nuUa  fit in juria,  quippc 
Gum  non  violeturjusaliquod  propriedidum:  foedius  tamen,&ma- 
gis  odiofum ac  deceftabilehabetur nomen ingraci,  quam  injufti :  quod 
cenfeacur  animi  valdeabjedi  &  deg^neriSjTeipfum  indignum  decla- 
rare  eo  judicio,  quod  alter  de ipfius  probitate  tulit,  ac  ne  beneficiis  qui- 
dem  moveri  po(Ie  ad  concipiendum  humanitacis  fenfum;  Gregor.  Na- 
zinnzenm.  Ov  ')bT^j^t^irovGSTc.S7roi7](TE^f/.s^v,  Ti^'  av  ^^a^sv  a,?)Ko  tz^v  ■);mv'mv 
^TBTE ;  ^^Hememmbemgmta^exferohHmammredderemftpotuit,  quidali- 
nd.  hunc  ex  omnibtu  rebm.  unquam  emendaverit  f.  hucianm  in  antholog,. 
(pcttJAd^ccvrip^TriS-^^si^TeTfiifjLev^*  fig  h  dTmmtg  Av]?\.uvTug  ^it^fitg/iTaf ,  «V xi- 
vov  s^sxsa^*  Vir  nequam  vas  eft  fertufumi  gratia  in  illum  Uo  x  effufaferity 
fufafimulJHerit..  Eleganter  quoq;  Carthejimdepafsion.  artic.  Ip^. .  Ingra- 
titudo  vitiumeji  hominum  brutorum  (^jlolidefuperhorumi  quiputant  omnia 
fihi  deberi  iautfiupidorumj.qul  nullamfaciunt  reflexionem  animl  adbenefaiay 
qu^  accifmnty.  aut  imbecilliorum  ^  abjeBorumy  qui  uhi  fentiunt  iniirmtta- 
te?n  cjr  egeflatemfiamj  demijfequjirunt  auxiliumaliorum^  quodubifunt  con- 
fecuti.y  eos  odioprofequmtury  quia  defiitutt  volunt atefaria  referendi^  mitje 
idpojjsdefperantesy^fibifingentesomnes  omnino fecumvenales  ^  merce- 
nartos  effe\  nihU£  boni  Jie  ri  ntfi  cum  remunerationis  [pey  eos  fe  decepijje  arhi' 
trantur..  Enimvero  an  in  foro  civiU  adlioingrati  fitdanda ,  eruditt 
difputant.,  Negat  \di  Senccade  benef  1.  3.  c.  (S^.y^^f  hifce  potilTuiium 
rationibus  ,•  quod  pars  optima  beneficii  pereat,  fi  adio,  ficut.certse  pe- 
cuni^;,  aut  ex  condud:o,  &locacodetur;  jam  enimcredicumefleinci- 
pere.  Et  cum  res  honefbiffima  fic  referre  graciam,  dbfmere  effe  hone- 
flam,  fi  fic  necefiaria.  Deniq;  uni  huic  legi  vix  omiiia  fora  fufFeclura. 
Themifttmorat.  '^,omptji\Log.voy!.'§t-'  (cujus.meminic  X-?;^^/te  Cyrof^dA.V) 

^iKcig  6ig7r?plj]sjiif  d^ci^qi''/^-^  sTipciAi^cisiMTnieifMTi^Zm  ocff.  _^'^  (J>rio64g  M- 
Ad(^Gi  V3iu.!^yh)-nx,ujzi7np  durfjg  f/,i(r5a%pi.sv  dykriKag-i  8 oiKOiov^Q.ijj  a^i^ccKpuT^ 
T8(n  TO  sx^og,.  PerfiUs  legibus  ingrati  ammiconjiltutapoena  efl,  qucd.  ubtcunj^ 


^     CAPUTIII.  30  j> 

(ity  maximeedlum  4t§^mmmtUmmgeneret.  uhi  ve^onuUakxefi^  qudid 
vmUt,  ihiexeodemvitiomHtmfefeodio  fv^ofeqmmturinechtigant  tamen^ 
fedoccultas  Cimultatesexercent.  Add.  }\,Antonmm\.  IX.  §.  42.  circafinem. 
Sc  ValeriHs  Maximm  L  2.  c  d*.  §.  (5^. 7-  &  1-  f.  c.  3.  §.  3.  />^/<fr  externa.  Qui^ 
bus  nonpaucaabaliisreponunmr.  vid.  BoecleH  differtatio^  qusc  infcri-= 
bicur/^i.^/<?  ingrati.  Nobis  hoc  loco  id  tantrum  monendum  videtur , 
non  ftatim  dari  a(flionem,  aucinftar  a^tionis  in  foro  veluc  juris  nacu- 
rs/quiaa£lusaliquis  leginacuralirepugnat.  Equidem  ingracos  poen^ 
poft  morcem^  manent,  per  fentenciam  divini  tribunalis  infligend^.  Me- 
rito  quoq;iidem  exofi&deteftabilesreliquishominibusfunt,  &indi- 
gni  quibus  deinceps  benigne  quid  fiat.  Sed  quareob  iimplicem  ingra- 
citudinem,  (quandoquis  acceptorum  beneficiorum  oblivifcitur,  auc 
occafione  data  referre  graciam  negligic,)  neq;  belloquis  peci,  neq;  in 
foro  civili  adione  pulfari  queac,  racio  in  aprico  eft.  Nam  ea  ipfa  dc 
caufa  beneficium  alceri  dedi,  i.  e.  ejus  quod  dedi  refufionem  mihi  /lipu- 
lacusnonfum,uc&alceri  forec  occafio  oftendendi,  fehoneiliamore, 
non  exmecucoadionisgraciamreEuHfle :  ucq;  ipfe  non  fpe  lucri,  {z^ 
ftudio  humanicacis  exercendi^  videar  erogaffe,  de  quo  recipiendo  mi- 
hicaveri  noluerim.  Aft  ubi  quis  exercec  ingracicudinem  mixcam^ 
feu  quando  non  folum  graciam  non  referc,  fed  &  pro  illa  injurias  & 
malefadlareponicj  ibi  caufabelli>&adio  proprieexinjuria  daca  ori- 
tur;  adjundus  aucem  ingracus  animus  foediilimam  ejusdem  labem 
argueas,efficic,  uc&eo  ciciusinjuriasexfecuciofufcipiacur,  &eoacriori 
pocnacafbigecur  is,  cujuspravicas  ne  beneficio  quidem  deHniri  pocu- 
ic.  Csecerum  quacenus  per  fubfequentem  injuriam  nece/Iitas  rcferen- 
di  beneficij  coUacur,  docec J*^;^^ r^  de  henefcijs  1.  VI.  c.  4.  f .  &  epjlola  ^i, 

CAPUT    m 

DE    SERVANDA    FIDE, 

ubi  etiam  de  divifionibus  obligationum. 

l.NonpoJfHmnon  m  focietAts hnmHnapa-  /..  Obligatio  natnralis  & civilis,^ 


Ua  exiflere 
2SPiiEiafervmdafHnt, 
2 


6  J^/c  mnmc^  e^icacia  .<* 

7;  Obitgatio  perpetm  &  tmfQr(tri4: 


.  Ohltgntiones  fmtvdeongmitA  vel  ad   S^Obligatio  non  mmm» 

vmitia»  {mm.     \  ^.OhligmoferfeUeammferfitit  muiual 

^-^OUigAtiQm  congenitinrf^ttgnat  atheif\     QjJJ  Qua6' 


LIBUI  m. 

t!;^  ha(fleni]s  expofita  funt  officia,  ex  Communi  illa  cognario- 
)ne,  quamnaturainteromneshoiTiinescGnflicuic,  invicemde- 
bencurjhcetnullusinteripfos  a£lus  anteceflerit.  Enimvero  rolo 
ifthocam.bitucircumfcribereoiTicia,  qu^e  inter  homines  mu- 
tuo  funt  exercenda,  parum  ert.  Nam  neq;  quibusvis  ea  eft  ingenii 
bonitasj  ut  omnia,  quibus  aJiis  prodelTe  queunt,  ex  fola  humanitate 
&caritat€Velintpr^fl:are,cicraexploratamrpem  paria  recipiendi.  Fc 
frequenter  iila,  qu^  abaliis  innosprofi$:ircipoirunt,ejusmodirunt,uc 
gratis  eadem  nobis  exhiberi  faiva  fronte  poftulare  nequeam us.  Sa;- 
pe  quoq;  noftram  perfonam  auc  fortunajii  noH  decet,  alteri  taie  bene- 
ficium  debere.  Adeoq j  ut  plurimum  alter  dare  non  pocefl,  fjepe  nos 
acciperenolumus,  nifi  alter  paria  a  nobis  recipiat.  Non  raro  deniq'; 
alios  latet,  qua ratione  commodis noftris  infervire  queant.  Igituruc 
mutuainterhomines  officia,  qui  frudusefi:  focialitatis,eocrebrius,& 
adcertasvelucregulas  exerceantur,  necdrum  fuit,  homines  ipfos  in- 
rer  (e  convenire  fiiperejusmodirebus  invicem  prseftandis,  qu^  exfo- 
la  humanitatis  lcge  femper  certo  fibi  polliceri  quis  non  poterat.  Adeoq'; 
in  anteceflum  determinandum  fuit,  quid  alteri  quis  praeflare^  quidq'; 
ab  eodem  icerum  expecflare,  fuoq;  jure  exigere  deberet.  Ex  quibusin- 
reUigitur,  quomodo  officia  humanitatis  feu  caritatis  differantabillis, 
qu^  ex  jure  proprie  dido  exiguntur,  qua^q',-  adeo  juflitia  ftridle  dida 
dirigit.  Ifl:a  quippe  non  ex  padis  expreffis  aut  implicitis  debentur, 
fed  ex  folaobligatione  peripfamnaturam  quibusvishominibusinjun- 
£la.  Sed  qu^  alteri  ex  padis  &  conventionibus  debeo,  illa  ideo  debeo, 
quia  novum  fibi  jusifleadverfus  mc  ex  propriomeo  confenfu  quaefi- 
vit.  Accedic,  quodin  conventionibus  cum  altero  quicquid  egi,noii 
cam  prppteraiterum,quaraproptermeumcommodum  feci;  cumin 
ofliciishumanitatiscontrariumaccidat.  Nam  licet  horum  exerciti- 
um  in  genere  fit  neceflarium,  ut  homines  commode  inter fe degerc 
polTint^adeoq;  inejusquoq';  commodumredundet,  quiiflaexercue- 
rit,  dum  paria  ab  ahis  fibi  potefi:  poUiceri;  heic  &  nunc  tamen  quis 
humanitatera  exercet  non  propter  feipfum,  fed  in  gratiam  illius,  qui 
beneficium  accipit,  Nam  quoties  privatum  commodum  exbenefi- 
cio  qu^rieur^  iliicoidnomen  &  indolsm  fuamamictic.  Sic  igitur  lex 

huma- 


CAPUT    ly.  Sif 

humanitads  five  caritads,  &padahominuniinterreof^cia,  &  prjBfta- 
donesmutuo  veluc  fupplenc ,  dura  qua^  ex  caricace  nonfolenc,  aur 
pofTunc  proficifci,  perpadaprocurancur;  ubihseclocumnon  habue- 
runc^  caricas  fubit.  Ecii  aucem ,  qua^  &  quaha  padta  a  finguHs  homi- 
nibusineantur,  incujusviseflaFbicrio;  utramenaliquainter  homines 
exiftanc,  ingenere  &  indefinice  jus  nacur^  hadenus  pr^cepir,  quatenus 
fine  ilUs  focialitas,  &  pax  incer  homines  fervari  nequic.  ijkrates  ad- 
'verfa^  CMlimachum  i  hifoederibus  &  padis  tama  vis  eji,  ut  flera^  res 
tum  Gfdcorum,  tum  barharorum  expa^fis  ^  conventis  tranfigantur^  Hts 
mmfieti  convenimm,  CT  comynercia  agttamw.  Per  h<&c  inter  nos  contra- 
hiynm :  per  hdccmn  privat^ts  inimicitia^ ,  tum  communia  bella  dep&ntmtts, 
Uocuno,  tanquam  communi  bono,  homtnes  omnes  uti  non  defifiimm. 

§.  2.  Siqua^aucemincerhominesineuncurpada,  illa  fandeob- 

fervanda  efle,  fociabiHs  nacura  hominis  requiric.     Cicra  hoc  enim  (i 

elTec,  plurima  pars  udiitacis  perirec,  qu^  humanogeneri  ex  commu- 

nicads  invicem  ofJiciis  enafcicur,    Aytfioteies  Rhetor.l.i.  c.lf.  dyivpcdv 

<yiyjo/xsva)V  avv&fjzaii)^-  ctvoupeiroj  ri  wi^g  d'Ai^A8g  j^&iaTwv  dv^pco7rs,)V,  Sublatis 

facits  tollitur  interfie  ufi^  hominum.     Cicero  off'.  II.  Jujiiti^  tanta  vis  efi^  ut., 

nectiii  quidem^  quimaleficio  ^ficelerefaJcMnturifofintfineullafarticulajU" 

ftitia  vfvere.     Id  quod  exemplo  latronum  &  pirararum  decJarat-.. 

Niquoq;  promifla  fervandineceiTicasforec,  haucquidquamhcerecra- 

tiones  fuas  firmicer  aUorum  hominum  fubfidiis  fuperftruere.     Quin  & 

ex  decepca  fide  juftiiFim^  querelarum,  belhq^i  caufa^  pullulare  func 

idonese.    Nam  ubi  ego  ex  pado  aHquid  prae/licerim,  altero  fidem  fal- 

ience,  mea  mihi  res  aut  opera  fruilra  periic.  Sin  vero  nihil  adhuc  prse- 

iTtiti,  racionestamen,  6c  dcflinara  mea  curbari  moleflumeftj     cuni 

aUo  modo  rebus  meis  potuiflem  confulere,  nifi  ifle  mihi  {^^^  obtuliflec. 

iFxindignumeflludibriohaberi,  quiaalrerumcordacumacbonum  vi- 

Jpumcrcdidi.IgicurreligiofiiTimum  jurisnacuralispr^ceptum,  &  quod 

Wniverfx  humanj^  vita;  decus,  modumj  acq;  rarionem  cemperac,  ha- 

becur:  Ut  quiltbet  fidem  datamfirvet,  feu  promifla  atq;  pada  exple- 

^ar.    Addancur,  qu^  Dionyfius  Halicarn.  1.2.  deFide  a  Numa  incer  Nu- 

'  biinaconfecracacradit-.. 

S-  3.  Cjeccrum  cura  per  pada,  exprcffa  pr^ferdm,  obligario 

;  nobis3 


'^t  LIBRI    Ilt  ^ 

nobis  accedat,  qu«  alias  per  ipfam  naturam,  fakem  itadefinite,  hon 

aderat;  conveniens  videtur,  hoc  loco  praecipuas  obligationum  di- 

flindioncs  ev  olvere.    E  ft  igitur  obligatio  alia  connata^  alia  ad^ventitid, 

(AmanoinEpicfetol.^.  c.  2.  dicuntur  c^saig  (^vcnn^  h^  km^sTVh  affe6iiones 

naturalcs^ accerfttdi.)  Illaeft,  qua^  omnibus  hominibus  eo  ipfo,  quod 

pr^dita  ratione  animaHa  funt,  inh^ret ;  feu  qu^  ipfam  naturam  rati- 

cnalem,  ut  talem,  comitatur.    Ftfi  cum  omnes  homines,  ex  aUorum 

con)undionegenerati^infantesnafcantur,  ad  rite  c*xercendam  ratio- 

nem  adhuc  inhabiles,  eaobHgatiotantifperinrra  adtum  primum  deli- 

tefcat;  plene fefe cxferens, & ad  contrahendum  reatum  hominesrcd^ 

dens  idoneos,  quam  primum  per  «catem  ejus  vim  intelHgere  coepe- 

rint,     Ex  eotemporeefFedus  illafuos  producir,  fi  velmaximeper  fo- 

cordiamhomoeandem  rite  expendere  neglexerit.  Unde  etiamigno- 

rantiajuris  naturalisneminemadultje  aetatis  excufat,  aut  fi  dicat,  fibi 

nunquam  in  mentem  venifle  cogitarc,  an  de  ea  re  jure  naturah  fit 

difpofitum .  Adventiti<£  ohligationes [unt^  qu«  hominibus  ex  ahtegreiro 

fado  humano  arceffuntur^  non  citra  ipforum  confenfum  expreffum 

autpraefumtum, 

§.  4.  Inter  congenitas  obligationes  prsecipua  efV,  quse  incumbit 

omnibus  hominibus  advcrfus  Deum,  univerfi  hujus  fummum  arbi- 

erum ;  cu jus  vi  tenemur  ipfum  vencrari,  ejusq;  imperio  &  lcgibus  ob- 

cemperare.    Quam  obligationem  fi  quis  in  univerfum  abruperit, 

atheifmi  flagitio  ^t^^  aHigat.    Quod  fit,  fi  quis  vel  ipfum  Deum  exi- 

ftere  neget,  vel  ab  eo  res  liumanas  curari  abnuat.     Nam  quoad  effe- 

£lum  moralem  h^c  duo  sequipollent,  &  per  utrumq;  omnis  reiigio 

tolliturj  &  inter  ludibria  fenandas  rudi  plebecul^  rejicitur.    Ambro- 

jlm  Off,  1. 1.  c.  l(S,  NihiUJi^  quod  magisproficiafad  vitam  honeflam,  quam  Ht 

credamm^eum iudicem  futurum^quem  (^occulta  non  fallant 3  (jr  indecofA 

offendant^^honejia  dele&-ent.  Add.La^antimdefraDci.  c.S-  Indeme- 

rito  rejiciendus  eft  Hobbefms  de  Cive  c.  14.  §.  ip.  c.  if .  §.  2.  qui  atheifrnum 

inter  peccata  imprudentias  feu  ignoranri^  refert,  veluci  ispeccatum 

proprie  nonforet,  fcd  error  duntaxat,&  ftultitia^qu^  jurepuniri  nc- 

queat.    Argumehto  utitur,  quod athem  nunquam  voluntatem [uam  'Oei 

voluntatijubjeceritj  ut  quem  ne  ejje  quidem  opmatmfuerit,  Summum  autem 

imfcrium 


CAPUT    W,  Si; 

impefiHm  nemmem  m  n&s  hahere,  qn&d  non  fit  ei  nepTd  confenfu  delatum. 

iideo,^  cttm  athem  nunquam  fub  rcgno  Veifuerit ,  legibm  quo^  ejus  regni 

ipfufn non  ohligari.    Enimvero  falfiffimum  e/l,  omiie  imperium  confli- 

cui confenfu eorum ,  quibus  imperatur.     Id  enim  vcrum  duntaxar  eft 

de  imperio  hurnano;  ubi  non  extinguicur  faculras  noflra  refiftendi 

alceri,naturaliternobis^quali,  nifi  nofrro  confcnfu,  &pado.  At  quis 

dixerit,  Deononeflejusimperandifuaecreacurse,  nifiilla  ukroinipfius 

imperium  confenferit  f  Pr^fercim  cum  Iffe  c. if .  §.  f .  jus  Dei  regnandi, 

$cpuniendi  in  regno  naturali  apocenciairrefifiibilideducat.    Acheos 

aucem  pocenti^  Dei  refiftere  pofle  nemo  crediderit.    Undc  &  athei 

haucquidquam  proprie  loquendo  hoflesDeifunc,  fprouc  Hohhes  ho- 

ftes  definic,  qui  necf;  communi  imperanti,  neq;  alter  alceri  fubjicion- 

mr,)  fedrebellesfubdici,quiq;adeo  crimine  laefa?  majeflatis  divinse  f€ 

pbflrinxerunt;  quod  &  iffe  diferce  cradicc.XV.  §.  i^.  SkvtjuxtSiEundem 

crimenlasfasmajefladshumana^efl:,  fi  quisinunivcrfum  dido,fadove 

declaret,  fibi  non  efie  amplius  voluncatem,  ei  homini  vel  concilio,  cui 

commifrumefl:  fummum  civicacis  imperium,  obediendi;feu  ubi  quis 

fimul  &  f emei  vinculum  obfequii  civilis  abruperit.    Uc  non  adeo  ob- 

fcurum  fit,  ad  quodnam  peccaci  genus  referendus  fic  acheifmus.    Scd 

5cfalfumefl,atheosnonalit€rpuniripofIe,  quamjure  belli:  quemad- 

modum  concra  Gigances  S-so^dxng  divos  fefe inpr^lium  accinxiffe  fa- 

bulancur  poecas.     Verum  quae  in  bello  infliguncur  hoflibus  mala,  poe- 

nas  proprie  didas  non  effe^  alibi  oftendemus.    Neq',-  flatim  jure  belti 

Licicur^quifubdicosrefradarios  armis  in  ordinem  redigit.  Nam  &:hoc 

ipfumfubjureimperiiconcinetur,  ad  julla  capefTenda  per  violentiam 

poffeadigereeos,  quiulcroobfequidecredanc.    Nec  cxcuiktHohheJi- 

um^  (\\xod.'mPfilmo XIV. achei,  quii^ corde fao dicuntj  noneftDem, inpfi- 

fwf^xvocancur.     Quafi  vero  phrafi  Sacra^  Scriptura^  ilii  fblummodo 

fl:ulcidicancur,quiinerroreverfancur,-  ac  nonilH  quoq;,  quiexmali- 

jtia  peccanc.    Auc  quafi  non  maxima  fic  illa  flulcicia,  per  maHciam  fibi 

gravifflmampoenamproexigua  aut  nulla  voluptace  arceflere.  Deindc 

non  ica  diificile  efl,  nacurali  rationeDeum  inveftigare,  quemadmo- 

dum  eft  in venire  proporciooem  fphserze  ad  cylindrum ;  quo  exemplo 

fytitur  Hohheftm,    Equidem  fortafle  -artificiofam  &  philofophicam  dc 

Rr  Dei 


j'4  LIBRI  m. 

Dei  exiflenria  demonft  rationem  ertiere  aut  caperenon  cu  jiisvis  idiota;- 
fuerit.  Nontamenideo  cuipiam  impune  deDEo  dubitare,  auteundem 
abnegarelicebit.  Cumenim  univerfum  genushumanuminperpetua 
veluc  poflenrioneiftiusperruarionis  fuerici  neceiTum  eratvfi  quisean- 
dem  oppugnare  velit,  ucnonfolum  omnia  argumenca,  quibus  DeiJs 
efle  probatur,  folidedeftruat,  fed&  plaufibiiioresrationes  pro  ailerti- 
one fua  proferat.  Simulq; cum  generis humani  falutem  ea  perfuafione 
contineri  hadenus  creditum  fic,  oftendendum  ipfi  prsecerea  eft;  gene- 
rihi^manoperacheifmum  melius  confuli,  quamrecencoculcuNumir 
ms.  Cluodcumimpoffibile  planefit,  noninDeum  duntaxac,  fedSc  in 
univerfumhumanumgenusachei  dehnquerefuntcenfendi.  Eoq;  mi. 
nus  venia  profequendi  funt,  quod  illi  deraum  confenfum  omnium 
populorum  ac fecuiorum  oppugnacum  eant,  qui  eximiam  quandam' 
in^eniiperfpicaciampr^  c^cerisfibiarrogant.  Underunatheifmum^ 
prolapfifuerint,  inerrorequidem,eoq',exitiabili  verfantur;  fedquera 
non  per  imprudcntiam  aut  fimplicitacem  ^  verum  ex  peturanti  fapi- 
enCi^  perfuafione  contraxerunc.  Addatur  eciam  Fkto'de  LL.  J.  IX., 
fbfimm\  ubiatheorum  genera  diftinguic,  &quibuspoenis  coercendr 
fint,  tradic.  Cseterum  ex  hacce  oWigacione ,  qua  omnes  homines  te- 
nentur  ad  obfequium  Deo  pra^ftandum,  eciam  promanat  obhgacia' 
Gmnium  hominumadverfus  quoslibcchomines,qua  rales,  per  quam; 
aeere vitam  focialem  invicem  cenentur.  Qu^  quomodo  cognofca-^ 
saJr,  alibifuicoflenfum, 

§.  ^.  Celebriseftquoq;diviilo  obligationis  m  nftturalem^cm^- 
tem^  fed  quxa  variis  varieaccipicur.  ]uxt2iGrotmm  I.x  c.r^.  §.  <r.obli- 
gatio  nacuralis  quandoq;  dicicur  de  eo,  quod  fienquidem  per  nacu- 
ram  liGneitume/l,  quanquamnon  verefit  debitum.  Cujus  rci  exem- 
plum  adferc :  legata  integra  fme  detradlioneFalcidi^  pra^flare,  vicem 
beneficio  rependere,  fol vere  debitum,  quo  quisinpc^namcredicoris 
cracliberatus,  feu  cujuscxaflioni  opponerequispocerac  SCcum  Macc- 
donianum.  (cui  SCco  iimilis  erat  lex  apud  Lucanos.-  sdi/ n^  dmt)T<i) 
^txvsiouc  "^i^^  tK&yx^yi  ■>  ^dssTctj  cwTi/.  Si  quis  luxuriofo  nmttdMm  dedijje  con~ 
vicimf$ient»mutuo  ifiomultattir,  tefte  NicolaaDamafcem demonbtu gert- 
iufn.j    Qu^.ubiukro  foiucafuntsCeflaccondidlio  indebiti,  Inccrdum 

natu- 


CAPUT    IV.  51^ 

ptaturalis  obligatio  eadiclturj  quse  vere  nosobligat,  rive  tx  ea  apud 
dcerum  oriatur  jus  perfeclum,  five  imperfedum  duntaxat.  Sic  & 
fiviiisobligatto  aliquando  notat  talem,  qu^non  in  mero  jurc  naturali 
ifbndatur,  fed  ex  jure  civili  oritur :  in  cujus  exemplum  vulgo  addu- 
puntobligationem,  qu^fitper  literas;  aliquandonotat  talem,qu^in 
tiaturalisequeaccivilijurefundaturj,  &exqua  etiamadioin  ^oro  ci- 
vilioritur.  Alijplanius  triplicem  faciunt  obligationem,  mere  natura- 
jlem,  mereciviiem,  &  mixtam.  ifta  naturaii  aequitate  nititur, fed  uc 
nuilaadio  jure  civiiieo  nomine  fit.  Ilia  oritur  ex  meris  juris  civiiis 
apicibus,  qua  quis  ita  tenetur,  ut  fummo  jure  in  eum  fit  adio,  £td  quae 
jure  pr^torio  infirmetur,  oppofita  perpetua  exceptione.  Hdc  deniq'} 
sft,  quam  &nataralisfuftinetasquitas,&  fimul  jurisciviiisfirmatauto- 
ritas.  Dequibuspadim  interpretes  juris  Romani. 
j  §.  6".  Nobis  ifl:bancdivifionemexpendereplacer,nontampro- 
jutoriginem  obligationym ,  fed  prout  earum^fficaciam  innuit,  quara 
\n  vita  communi  obtinent.  Sic  ut  naturalis  obligatio  nobis  illa  lir, 
quas  dnntaxat  ex  vi  legisnaturalisflringic;  civilisvero,  cuileges,im- 
p6riumq;  civile  fuccenturiatur.  Utriusqi  efficacia  fpedatur  vel  in  eo, 
inquo  li^ret  tanquam  in  fubje^lo^  vei  in  aitero,ad  quem  fpedlat.  Pri- 
oriconfiderandi  modo  obligationis  naturalis  efBcacia  in  hoc  prasci- 
pueconfiflit,  ucconfeientiam  hominis  flringat,  feu  ut  homo  inteiligat, 
fe,  ubi  eidem  non  fatisfecerit,  voiuncati  Numinis  repugnare;  cuiuti 
humanum  genus  fuam  debet  originem,itaadobfervandam  ejusdem 
legemceneri  fefe  deprehendic.  Et  quanquam  fandiones  poenales  in 
legenaturaiinonitaexprefTe  definiri  cernantur;  nullatamen  rationc 
probabiieefl:,  eandem  omnipiane  fandione  deftitui,  quodq';  ab  ipfo 
legisautorenonfitmajusmaiumexpcclandum  illi,  quiobligationem 
violaveritjquam  qui  eandem  impieveric  Id  quod  inter  alia  argu- 
unt  morfus  illiconfcienti3e,quibus  carpunturfacinorofi,  etiam  quibus 
fpes  eft  homines  faliendi,  poenamq';  humanam  efFugiendi ;  quem  mc- 
tumnon  abalciore  principio,  &  ex  fenfuquodamimperii  divini  ori- 
Irii  fed  ex  mera  tantum  fimplicitate,  adfuetudine,  metuve  poenas  hu- 
manse provenire,  nemini pio  perfuadetur. Ctcerofro  S. Roftio.  Suaquemj^ 
frauSi  ^[uusterrormaxme  'vexat^fiium  quem^ftelm  agitat,  a^/aentia^ 

Rr  ^        '    ~  afpcit 


ir^  LIBRI    ni 

4ffclt\fuAinak  c&gitutiomi  confckntUj^ammitemnt^  B^fintimptjsap^ 

dfUydome(lic£^  fima.    Neq;  crediderim  unquam  contra  iftos  cerrores 

aliquem  folidam  fibi  medicinam  ab  atheifmi  impietace  fecifTe,  quin 

ad  cempus  cxulans  Numinis  reyerencia  acrioribus  demum  motibus 

impiam mencem concufl^ric.  Ec fane  parciilli  &: infrequentes  deorum 

culcores;,  quialiquandiiiiniipientis  confulti  fapientise  errant,  ucpluri- 

mum  recrorfum  demum  vela  dare,  non  fine  gravi  con/lernatione  co. 

guncur.    Cascerum  ecfiprimario  obligationis  nacuralis  fic  confcienci- 

amhominisftringere;  eademtamenefficacia  obligacioniquoq;civili 

communicacur,  fiquidem  h^cverfecur  circa  objedum  priori  non  re- 

jpugnans.    Adeocf,-  &leges  civiles ,  qua?  nacurali  juri  non  repugnant, 

Gonfcienciam  afficiunr.    Deinde  in  hoc  ucraq;  obligacio  eonvenic, 

quod  homo  ulcro,  &ex  incrinfeco  velutmotudeheacimplere  ea,  ad 

quae  per illam  cenecur.    In  quo praccipue  obligatio  a  coaflione  difFert, 

quodinhacanimus  perfolam  excernam  violenciam  ccncra  incrinfe- 

caminciinacionem  ad  quid adigatur.    Quac  autem  exobligationefa- 

cimuSiillaexintrinfecoanimi  motu,  &  velucproprio  judicio  adpro- 

baca  fieri  dcbereincelliguncur.  Sedquando  h«  obligationes  fpedlantur, 

proucefFedlumaliquem  producunt  apud  eum,  cui  ex  illis  quiddebe- 

gur;  heicitidemutraq;  id  communc  habec,  quod  rc<5le  accipiatur,  & 

poflideacur,  quicquid  canquam  ex  illa  debicum  prasflacur.    Verum 

quandb  alcer  obligationis  impletionem  ultro  ofFerre  negligic,  aut  de- 

tredac,  difcrimenoccurriccircajnodumexigendiinter  naturalcm,  & 

civilemobligacionem,  &  quidem  proutaliquisvivirvel  innacuralili- 

bercace, velin flacu civili.    Apud  eos  qui  in  nacurali libercare vivunc, 

ex  praecepcis  juris  nacuralis  difpar  oriturobligacio.    Quas  enim  citra 

emcegrefluni  pa£lum  lex  naturalis  alteri  ulcro  exhibere  jubec,utifunJ 

officia  caritacis  &  humanicacis,illaplacidis  duntaxac  mod^^s  exigipos- 

funr,  puca,  perfuadendo>  monendo,  rogando,  obteflando.    Vim  au- 

csm adverfus percinacicer  detredlancem  adhibere non licebit,  nififorre 

fumma  neceffitas  urferic.    Caufa  hujus  rei  h^c  videtur,  quod  fic  fatis 

rranquilla  focietas  inter  homines  citra  iflra  quoq';  officia  confiflere 

poflic;  adeocj;  nacura  eadem  incelligacur  fepofuifie  veluc  maceriam 

peculiari benevolentia alios  fibi  homines  devinciendi.    Quippe  cum 

cancati 


CAPUT    IV.  ^^ 

cantam  vim  conciliandl  aliorum  animos  non  habeant,  qua*  Vi  poee* 
ranc  excorqueri,  quam  quae  cicra  mecum  licebac  denegarc.  Ve^ 
rumquzepadoincerveniencedebencur,  ni  ulcro  exhibeancur,  pervirrt 
^xcorquere  fas  e/1:.  Sicuc &  vi defendi  poflunc  bonaTqueBcunqj ,  a  no- 
pispoaKTa,  ubiab  akeroperiiijuriam  impecuncur.  Enimvero  civiles^ 
jbligaci'  lesy  feu  quibus  a  legecivili  autoricasaccefiic,  adionem  info- 
•o  civili  parianc,  cujus  vigore  detre£lantem  ad  magiflracus  crahere 
Doflum;,  qmiflum  proimperioad  obligacionemexplendam  adigant. 
i>Jacurales  aucem  obligacioncs,  quibuscivilislegisfanifliodee/!:,  incivi- 
acibus  folo  debitoris  pudore,  ac  reverencia  Numinis  conftanc,  necK 
;irca  easdem  exigendas  ci vibus  vim  adhibere  licer.  C^cerum  quibus 
^bligacionibus  vim  fuam  accommodarelex  civilis  debeac,  lcgislacores 
jx  faculcace  incernam  civicacis  cranquillicacem  obcinendi  meciuncur. 
Dujus  uci  pars  efl,  non  ob  quasvis  negociola  prascorem  poHe  obcun^ 
lere;  ita  eidem  haucquidquam  confuluerinc,  quiSeresimitari  velinE.' 
le  quibus  Stfabo  1.  XV.  JW  afud  eas  mn  reddi^  mfide  cdide  ^  contumelid, 
'fmcenimne  qukfatiaturyfenestpfiimnon  cjjei  utifenesq^Hemlihetfitcavt- 
%  ne  in  contraciu  decipiatur,.  diligemer  confideratOi  cuifidem  adhibeat,  Pa* 
ia  idem  d .  1 .  de  Indis :  nec  mandati^  nec  depofiti  aBionem  habenty  nec  tejhes 
idhibent  autftgilla,fiedfimflicitercredunt,.  Add.  Seneca  de  beneficijs  |.  3,  c.  If,. 
\  §..7.  Pbceilquoq;  ohY\^2Ltio6i\mdii'mferpetuamrSiCtemforariam.. 
Ua  enr,quaeco!ii  nequic,  quamdiu  exiilic  perfona ,  cui  inhsercr.  Qua- 
iseftobligacio  cons^enica  adverfus  Deum,  cujus  eciamexerciciumnuU 
o  cempore  (ufpendi  poceft.  Tahs  eil:  eciam  obligacio  omnium  ho.^ 
ninum  adverfus  quosHbec  homines,  qua  cales;  quam  icidem  homo^ 
lequicexuerc,  quamdiu  pars  humani  generiscxiilic :  ecfi  hcec  inccrdurti 
|uoadexercicium,  falcem  ex  parcefu^^endacur.  Idquodfir,  qu^ndG? 
:um  alcero  in  ftacumbelii  devolvor.  Eft  quippe  ifthacc  obligacio re- 
uproca,  icautubiabuna  parce  abrumpacur,&  prooffidishumanicaci^ 
iioftiUa  reponancur,  alceri  quoqjnon  amplius  incegrum  fitamicecums 
rfto  agere,  fed  faluccm&  jura  fua  eciam  cum  ejusdem  la:fione  pofiic 
ifTerere.  Ha<5ienus  camen  illa  obligacio  manec  perpecua,  quod  /laciitr* 
ttqipropri^  falucis^racioadmiccic,  paraci  efle  debeamus  adexercendk 
terum  cum aicero  o/Rcia  humanitaciSj,^ aCvmqi  colendam.    Ex  ad^. 

Kr  i^  vemiciis 


jig  LIBRI  m. 

yenticiis  obligationibus  inter  perpetuas  quoqj  folet  referri  obligatio 
Jibcrorumergaparentes,  &ea,  qu^conjugibus  intercedic,  de  quaalio 
loco  pluribus.  Temporari^  autem  obligaciones  funt,  qu^  coHi  pos- 
funtjVivis  adhuc  illis,  quibus  inhjerenc-*. 

§.  $.  Porro  quia  frequentiflTimum  eil:,  ut  obligationes  fibi  exad- 
Verfum  refpondeant,  igitur  dividi  esedem  quoqjpoterunc  in  mutuM 
&  nonmutiicu,  Obligacio  non mutua  eft,  quando  unus  quidem  alceri 
pr^ftare  quid  tenecur,  ica  camen,  uc  in  alcero  illo,  cui  quid  debecur, 
nullaficoMigacio  ifti  rcfpondens,  &  ad  sequipollens  pr^flandumad- 
ftringens.  Talis  efl:  obligacio  hominum  erga  Deum,  per  quam  illi 
quidemhuicabrolutum  debent  obfequium;  ipfevero  nulla  ratione 
iisdem  pro  hoc  oblequio  ad  quid  prseftandum, tanquam  ex  vi  obliga- 
tionis  extrinfecus  accedentis,  tenetur.  Ex  obligationibus  autem,  qua; 
homines  utrinq;  refpiciunt,  nulla  hu jus  generis elTe  videtur.  Idq";  quod 
mturali  hominum  ^qualitati  repugnec,  unum  ita  obligari  alteri,  uchic 
ifti  nuUa  prorfus  ratione  viciffim  teneatur.  Sociabiles  enim  illi  ne- 
queuntintelhgi,  qui  communi  vinculo  non  connedJuntur,  &:incer 
quosmucuanon  eft  communicatio,  fed  quorumunus  ica  eil:  propter 
alium,  ucab  hocin  illumviciflim  nihil  debeatproficifci.  Neq^  vero 
homines,  dum  difpares  flatus  introduxerunc,  tale  jus  eminensin  ali- 
quem  potuerunt  conferre ,  per  quod  is  ab  omni  obligatione ,  offi- 
cioqi  reliquis  mortalibus  prseftando  eximeretur. 

§.  p.  Obligationes  mutuae  funt,  qus  fibi  invicem  refpondenc, 
icaucineo,  cuiquidcx  obligationedebetur,  aliaficobligacio,qu^ifti- 
us  incuicu  viciftim  alceri  prseftare  quid  jubeat.  Hje  icerum  dividun- 
tur  in  imperfeBe  mutuas^icferfeBe  mutuas.  Ill^  func,  qu^  ftbi  invi- 
cem  refpondent  insequalitcr,  ita  uc  ad  unam  referacur  alia^  qu^  eft 
alcerius  generis,  aucnon  cCque  cfficax.  Id  quod  duphci  podftimurn 
€x  caufa  videcur  concingere ;  vel  quia  incer  perfonas,  qu^  fibi  invi- 
Cvrnobligancur,  eftin^qualicas,  ucunicompecacjus  imperandi,  alceri 
d:  ;  "fficasobrequii incumbac;  vel  quia  aliqui, c^cera  sequales,  ^t^^  ul- 
%\  ^  .iri  obligacionis  gcnerenoluerunc  adftringere.  Difparis  quippc 
c  i^  fani:  obligariones,  dum  qucedam  in  eo,  quem  fpecl^ant^pro- 

dii*.Jii'.  josperfedumj  ex  quo  nafcitur  a(^io  adverfus  nosin  foro  hu- 

mano, 


CAPUT    V,  |i^ 

mno,belloautprocribunali  perreqjjcnda,  prout  quis  in  libertate  na. 
:urali,  aucin  civicace  vivic.  Reliqu^  aucem  imperfedum  duncaxat 
us  generant,  ex  quo  alter  vi  ad  pr^ftandum  adigi  nequic.  C^teruni 
tx  prioricauraimperfedlemucuEBfiuncobligationes  incer  principes& 
Aibdicos,  incer  civicates  &  cives,  dominos  &  fervos,  pacrcs  &  liberos; 
iequibusfingulisfuoloco.  Sed  ucex  pofteriori  caufa  obligacio  fiac 
mperfeile  mucua ,  concingit  pociffimum  in  promiffionibus  gratuitis, 
larundemq;  implecionibus.  Dum  enim  alceri  gracis  quid  promiccos 
)erfe£tcme  obligo  ad  id  pr^ftandum,  fic  uc  ifte  fuo  jure  id  me  pofcerc 
]ueac.  Verum  quia  ab  eodem  jequipollens  mihi  non  fum  flipulacus, 
nde  ex  lege  duntaxac  gracicudinis  ifte  mihi  cenecur ;  cujus  mulco  laxiof 
k:iiberiorad  exfoivendum  efl  neceflicas,  quamfi  quid  ex  pa£lo  de« 
)eacur.  Namin  cjusmodi  velutillimicata  obligatione  rationesnoflras 
undare  nequidquam  folemus :  adeoq;  fi  maxime  alcer  ingracus  fueriCj 
)arum  decrimenci  accepifTe  nos  judicamus.  Faliuncur  enim,  qui  cra- 
lunCigraciam  ab  ingrato  repofcendi  jusperfedum  naturam  dediflcj 
itiamfi  complures  gentes  eonomine  adlionem  in  foro  fuo  denegave- 
•int.  Neq',  enim  fequitur ;  major  efl  necefficas  reddendi,  quamcol- 
ioeandi  beneficiji  igicur  heic  imperfedum ,  ibi  jus  perfedum  efl:.- 
;um  pofrmcefTe  gradus  in  ejusdem  generis  obligacionibus ,  inprimis 
iibi  incer  fe  comparanda  funt  ofRciaeodem  tempore  concurrentia.^o 

CAPUT     V. 

>E  NATLIRA  PROMISSORUM   ET 

PAGTORUM  ingenerc^. 

.  OUigAtiones  advernhi(&  mde  proveni»'  6.  Fromijfioimperfed^a  ol>ligat,ffd  ditw 

am?  ,  j  jmmn  dat. 

\-Qttidjit  iransUtiojmiiH'jkl>epo?  \  7.  Promtjfw perfeB^a^ 

!.  Jtui»  omnia HobbeJiiinHm  non  datur»     i.  Virba  di  futurojm  non  transfermt»- 
Vlnijuorevera  confiftaitranslatio  jurts  l  p,  10  1 1 .  ^n  vis  olligandnnfit  nndis  pa* 
.y^/fertionudanen  o^ligat,  I  Bis? 

"  Ifpiciendum  jam  ukeriusefl:,  qua  ratione  obligariones,  qujs 

homininon  func  congenic??,  deincepseidem  fuo  aliquo  adu 
proveniant.    Qvip ipfo  & in  aliis  cnafcitur  jus  aiiquod,  quo 

ancea^ 


LIBRI    III 

aneeaiprideficicbantur,  Itaenim  iflhsecduo  fe  mv\tm  confequuntur,' 
iit  quandoin  uno  oritur  obligatio,  in  alio  jus  eidem  refpondens  ena- 
fcatur;  cum  intelligi  non  poflit^  mc  obligari  ad  quid  prseftandum, 
nifi  exiflat,  qui  illud  exigcre,  aut  faltema  me  rite  acceptare  queac.  - 
Provenire  igitur obiigationes  ad ventitias  con/lat ex  adu  vel  (^ovots-Asv-  i 
pifij  vel  h7s-KBv^(t)i  quorum  iliepromiillo  gratuita,  hic  padum  efl. 

§.  2.  Cajterum  cum  apud  omnes  in  confeflb  fit,  perpromifTaSt 
pa£la  jus  in  alios  transferri;  prius  fcntentiam  /7*:?^^^  de  cive  c.s.g.j. , 
feefq.  fupertranslatione  juris  examinabimus.    Js  igitur,  cum  ex  pofito 
ilatufuonaturalideduxiflet,  naturaliterquemlibethabere  jus  in  quje- 
libet;  acprsetcrea  oflendiflet,  exufurpatione  iftius  juris  refultaturum 
bellum  omnium  in  omnes,  flatum  minime  idoneum  confervandis. 
hominibus ;  inde  concludit,  dum  ex  eo  flatu in pacem  rafio  jubeat  ho- 
mines  concedcrc,  quse  pax  cum  jure  omnium  in  omnia  flare  non  pos- 
fit,  itidem  jubere  eandem,ut  homines  parte  quadamifliusjurisino- 
rnnia  decedant.    Deccdere  autcm  aliquem  de  fuo  jure  tradit,  fi  vel  j 
ilIifimpliciterr^/?///?^/>/,  i.e.  fl  idoneis  fignis  declaret,  vclle  fe  nonlici- 
tumfibi  amplius  forecertumquidfacere,  quodjureantea  feciflepo- 
rerat:  veifiidemjusinaIium/;*^^jr/^r^A     Id  quod  fiat,  ii  fignis  ido- 
ncis  declarct  illi  alteri ,  id  jus  volenti  ab  eoaccipere,  velle  fenonlici- 
tum  fibi  ampliusforeipfirefiftcrcccrtumquidagenti,  prouteirefifle- 
re  jure  antea  poterat.    Indc  concludit,  jurls  transUtwnem  conftjlere  m 
fola  non  refiflentU :  feu  qui  in  ftatu  naturali  jus  in  akerum  transfcrt,  non 
dare  alceri  novum  jus,  quod  prius  non  habuerit,-  fed  tantummodo 
abdicare  fe  jure  fuo  rcfiflendi  alteri,  jus  fuum  exercerc  volenti.  ,Id 
quod  ex  fua  hypothefi  ica  probat;  quia  ante  cranslationem  juris  is, 
in  quem  jus  transferri  dicitur,  jam  tum  habebat  jus  in  omnia ;  undc  no- 
vum  jus  ei  dari  non  potuic.    Sed  jufla  cransferencis  refiftencia,  propter 
qnam  alter  jure  fuo  frui  non  potcrat,  extinguicur.    Igicor  quicunq';  in 
ftatunaturahjus  adquirit,  id  cantum  agic,  ucfecure5&  finejuflamole- 
flia  jurc  fuo  primsEVo  frui  pofHc.    E.  g.  fi  quis  in  ftatu  naturali  fundum 
fuumalterivcl  venum,vcldono  dcderic,  fibi  foUjusineumfundum, 
noniccmaliis  adimit;  feu  declarac,  fe  non  velle  alteri  rcfiflere,  aut 
sundem  impedirc ,  fundo  iflo  frui  volentem;  quo  ipfb  ramenca? 


CAPUT     V.  ^  |2f 

::eris  omnibus  nihil  praejudicacur,  qui  primsevum'  jus  ad  illum  fun- 
dumrccinenL_». 

§.  3.  Enimvero  qucmadmodum  fupra  ofterdimus,  ftatum  il- 

lumHobbefiariumhaurquidquam  efTe  nacuralem  homini,  ad  focia- 

lcm  vicam  deftinaco;  icaneq';confequensLiil:ius agnofcimus^  ejusmodi 

jus,  quodhomo  habueric,  auc  habere  pocueric  ad  omnia,  &  quidem, 

quod effedtum aliquem  inordinead  ahoshomines  obcineac.     Quod 

uc  penicius  inceUigacur,  fciendum  eft;  non  quamlibecfacukacem  na- 

juralem  aliquid  agcndi  propric  jusciTe,  fed  illam  demum^  qua  cffe- 

£lum  aliquem  moralem  involvic  apud  alios^  qui  cjusdem  mecum  funt 

nacurse.    Sic,  uci  efl:  in  fabulis,  facukacem  nacuralem  habebac  equus 

pafccndi  in  praco,  habebaccandcm  &  cervus;  neuter  ramen  jus  ha- 

buic,  quod  illaucriusq;  faculcas  akerum  non  af^cerec.     Sic  homo, 

quando  res  fenfudeflicucas,  auc  brucain  ufum  fuum  adhibcc,  meram 

duncaxac  facukacemnacuralemexercec;  fiquidem  illa  praecife  confi- 

derecurinordine  ad  r-es,  &animances,  quibus  ucitur,  cicra  refpedum 

ad  alios  homines.     Sed  qu£e  tunc  demum  in  juris  proprie  didii  nacu- 

ram  evalefcic,  quando  in  cseteris  hominibus  hic  efledus  moralis  pro- 

ducicur,  neaUi  eum  impediredebeanr,  aucipfo  invico  ad  easdem  res 

ufurpandas  concurrere.    Ineptum  quippe  eil,  eam  facukaccm  juris 

nomineinfignirevelicjquamexercere  volencem  ahj  omnes  pari  jure 

impedirequeanc.     Igitur  hoc  quidem  admiccimus,  nacuralicer  com- 

pecere  homini  facukacem  ad  ufus  fuos  adhibendi  rcs  quasvis  fenfu  ca- 

rences,  ut&  bruca.  Verum  eafacukas,  ica  pra^cifeconfiderata,  jus  pro- 

prie  vocarinequic,  cum  quia  in  iflis  nulla  eflobligatio  ipfius  {hfe  uCu 

bus  prsebendi;  cumquia  propcer  asqualicatem  nacuralem  hominum 

incerfenon  potefl:  unusc^teros  abiisdem  rebus  rc(3:e  excludere,  nifi 

iex eorum confenfu  expreffo  ant prsefumto id  fibi  peculiaritercompa- 

raveric.    Quod  ubi  fadum  ei\>  cunc  demum  re£le  jus  feadeamrem 

habere  dicere  pocefl:.    MuJ ro  minus  aucem  eadem  hominum  afquali- 

tas  admiccic,  ur  nacuralirer  hbmo  in  quemlibet  hominem  jus  iibi 

praecendere  pofllr.  Qiiin  pocius  ncmini  jus  ad  regendum  akerum  erir, 

nifi  peculiaricerid  exipfms  confenfu,  aucaliofadoantcgreflb  quaefi- 

^ritj  utifuolocoplunbus  oflenfurru. 

Ss  §.^.  In 


I 


pa  LlBRini  I 

§.  4.  Ihquoigiturproprieconriflattranslado,  &  adquifitia fu- 
ris,  planius  fiec,  fi  pracmiccatur,  quod  quaedam  jura  rerpiciam  homines, 
quasdam res;  quodq; hoc jus in res  fic vd originarium, vel  derivacum.- 
In  homincs  adquiritur  jus,  fi  aicer  exprefle  auc  cacice confenciac,  uc ipfi,  . 
quidagere,  paciaucomicceredebeac,poIIimpr2Brcribere-  perquod  fi- 
mul  fe  obligac,  quod  ulcro  ad  implendam  meam  voluncacem  velic 
connici  •,  {imulq;  poceftas  mihi  concedicur,  tergiverfancem  mecuma- 
li  adigendi,    Jus  originarium  in  res  hoc  modo  aUcui  quaericur,-dum 
cseceri  o  mnes  exprcfle  auc  cacice  reiiunciant  faculcaci  ea  re  ucendi,  quam 
ancea  ^equalem  cum  ipfo  habuerant.     Verum  originario  jure  femel 
conflituco,  per  quodprim^va  ad  resfaculcas  ademcafuerar,  incrans- 
ferendojure  adimicar^  quod  ipfe  habebam,  &altericribuicur,  quiid 
ancea  non  habebac.     Inde  adparec incongrue  dici,  cranslacionem  juris 
confiftere  in  fola  non  repugnanria;  com  hocce  vocabulum  negati- 
vum  hautquidquam  exprimac  vim  obligacionis  ex  cranslatione  juris 
orcse,  quaj  proprie  concinctinchnationem  incrinfccam  ad  conventa 
expedienda.    Ecfi  ex  conrequenci,qui  parec  obHgacioni,  non  refiftac, 
Exemplum  autemab  Hobbefio  fubjunuium  ad  rem  non  quadrat.    Prae- 
terquamenim,  quodabfurdum  jfic  vendicionem  vocare,  ubi  ego  fo- 
ius  ad  aUquam  rem  ceflero  mea^  prastenfioni,  quam  ahj  omnes  (alvam 
retinent:  eiiamexipfiusmence  proprietasrerumcoepitabimperio  ci- 
vili,  &  poft  rublatum  flratum  naturalsm.    Ergo  in  (tatu  naturali  fu- 
nm  diccre  fundumnemopoterac,  adeoq;  nec  vendere.    Verum  ica 
dicendum  fuerat.    Cum  in  mero  fl:atu  naturaU  non  magis  ad  hune, 
quamilium  res  pertinerent,  igitur  fl  quis  aliqua  re  folus  vellet  frui,ne^ 
cefTum  erat,  ut  ali  j  ufu  ejusdem  rei  renunciarent.    Id  fi  f  acerent  gratis, 
habebat  id  ncgodum inftar donationis;  fln  cum  aliquo  onere,  contra- 
Oim  innominacus  erat.    Verumlicetunus  rcnunciarec  facukari  fu^e  m 
iftamrem;,  reliquistamen  nihil  pr^judicabatur,  adeoq;  deinceps  fo- 
lus  ifte,  qui  Fenunciaverat,   non  autem  cseceri  ab  ufu  ejus  rei  pote- 
rant  excludi. 

§.  5r.  VideamusporrOpquaracione  quis  obligationcm  contra- 
liat,  &  jus  in  akero m conferat ex  promiflb  fuo  gratuito.  Ejus  natura 
^efFcdus  utrede  percipiatur,  initio  nocandum.;  nos  diverfo  po^e 

modo 


CAPUT    V,  5i| 

modo loqui dc re quapiam  alceri pr^jflanda ,  qu^ Jam  eft in hoflra po- 
:e/late,  auc  fore pucacur.  Uno  quiderh  modo,  fi  nude  explicemus  ani- 
mum  noTtrum,  qui  nunc  e/ls  de  futuro,  ita  camen  m  nullam  nobis  ad- 
?erre  neceflltarem  velimusin  iAa  voluntace  perfeverandi.  Uti  ad 
NCJanum  fcribic  Tibefius  apud  Tmt.  Ann.  IV.  l^Je  c^idmtramimum 
ydiitaverim^quihm  adhuc necefit?idimbm immifcsrete  mihifarem,  omit- 
\amadfr£lensreferre..  Ex  tali  aflercioneneq;mihiobligacio,  neq;ak 
-erijusnafcitur.  vid,l.lo8.§.l.D.  deverb.ohligat.  Etuc  iftavitiocareac, 
aihii  aliud  requiritur,  quam  uc  vcrirascogicationisadfic  propra^fenti 
lempore,feuutreveracalisnobisficanimus,  qualem  proficemur,neve 
itiendacio  alceri  illudamus.  In  ea  autem  defiinatione  perfeverare 
loncenemur;  quippecum  animushumanus  habeacnoncancumna- 
uralem  porenciamconfilium  mutandi,fed  etiam  jus,ut  redeidfacere 
joflTit,  ubi  nuilaobligacionecefllcatem  adfertinfententia  femeldecla- 
■ataperfiftendi.  Quanquam  reprehendi  poffnc  ejusmodi  mutaci- 
5nes  voluncacis,  fi  prior  fentencia,  abs  qua  difcefium  efl",  alcera  fuic 
inelior;  aucfiaUi  per  eamimmeritoludibrio  sflriciancur-  Quo  ad- 
^licari  poceft/quod Valer. Max.  i.  y.  c.  g. n. f . 6.  de  Q.  C^cilio, &  T. Ma- 
io  Urbinace  memorac.  Ecfi  quandoq';  corvorum  hiantium  impu- 
ienda  ejusmodi  ludibrium  m.ereacur.  vid.  Plinim  II.  epjl.10,  Conf. 
7;W//^1.2.  c.li.  §.2. 

§.  6.  PromiflQonem  impcrfe£lam  poffumus  vocare,  quando 
,]uisvoluntatemfuamprofucurocemporedecerminacadaliquidgra- 
'uicoakeriprarflandum,cumfigno  fufficienre  ad  indicandarn  perfe- 
^erandi  necefHcatem ;  feuucfacis  declaret,  fevelleobligari,  uttamen 
ilcerinullum  juspropriuraconferatur  ad  eamrem  exigendam.  Uti 
•tiam  in  debito  reponend^  gratis  concingic :  ubi  qui  beneficium  acce- 
:)ic,  ad  exhib^ndum  gracum  animumobligacur,  quem  alcer  fuo  jurc 
^xigere  non  poreft.  Enimvero  ejusmodi  pollicitationis  exemplum, 
|uod  quidem  exjurenacur^proveniat,  quidamnonicafacileinveni- 
fi  pofle  aucumanc.  Affercur  quidem  promiflum  principis  abfoluti 
laftum  fubjedo,domini  fadum  fervo,  patrisfaftum filio fub  potefl-ate 
ionflitutojquoilli  quidemobliganrur  ad  id  implendum  ^  his  ramen 
bsadexigendumideovidecur  deefrc,quodforiimdeficiat,  ubi  a£lio- 
.  %%  %  nem 


|24  _  LIBRI  III. 

nemiisJeminCentarcqueanc.    Verum  quod  ejusmodi  promifldonei 
vcluc  mancx  videancur,  id  non.oricur  ex  incrinfeca  iprarum  invalidi- 
taceyfedquiaaccedcns  pacifcencibus  qualicas  excernum  obligacionis 
efFedum  incercipic.    Alii  exemplum  adferunc  jftipulacionis  mwite, 
ubi  per  lcges  civiles promifla per  cercas  /lipulacionum  formulas  func 
concipicnda,,quibus  deficiencibusadioex  promifTonon  dacur.  Ubi 
cenfenCy  fiquidem  pacifcencium  incencio  fueric  perfedam  obligacio-^ 
nem  concrahcre,  &pererroremduncaxac,  autimprudenciam  folen- 
niainlcgeprsercripcafuerincomifTa,,  promiObrem  exnacurali  «qui- 
cacead  promifrum  implendum  ceneri^  alcerum  aucem  ad  illud  exi^ 
gcnduminforo  civiliacl:ionemnon.habere.     All:  neqi  in  hocexem- 
plo  promiflionis  imperfedlio  ex  racione  juris  naturalis,  fed  ex  legc 
pofiriva  refulcac,  quas   prsecer  legisnacuralis  morem  iftius  efFeduin 
accrcis  formulis  fufpendic.    Igicur  promiffionis imperfedje  caie  cx- 
cmplum  apciilimum  videcur,  fi  eam  icaeoncipiam:  ego  ferio  defti- 
navihoc  vel  iiludcibi  prseftare,  &  peco,  uc  id  mihi  credas.     Quo  cafu 
promifTor  adprseflandum  videcur  obligari  magis ex lege  veracicacis, 
quamjuflicixr  fcilicec  quiain  fevoluicquidem  efle  obligarionem,  uc 
camcn  pcr  alcerum  nolicad  implendam  eamcompelli.    Sunc  enim 
homines  generofo  animo,  quimaluntvideripropriaevircucisimpul- 
fu ferri ad  faciendum officium,  quam  propcer  jus  alcerius..    Quo re- 
ferendce  funt  pollipitariones  virorum  potencu  autgratioforum,  quibus, 
alicuinon  per  verba  honoris,  fed  ferio  fuam  commendationerri,  in- 
tcrcef{loncm,^promocionem,  aut  fufFragium  fpondent;  qu:«  camen 
haucquidquam  velut  jurealiquo  abs  fefe  voluncexigi,  fedinfolidum 
fu«  humanicaci  acveracicaci  cupiunt  impucari.,    Ad  calem  poUicica- 
donem  nc  naturalt  quidem  jure  aliquis  cogi  pofle  videcur,  cum,  ne 
idfieret,.fibitacicerefervaric;  utofficiifuigratiaeo  major  forec,  quo 
longiu^  abeodem  coadio  abfuerit-.. 

§.  7.  Perfe£tadeniq';promiffiofitrquandbquisnonforumvo- 
luntatem  (uam  pro  fucuro  cempore  decermniatxirca  pr^ftandam  al- 
te4<i rem quam pi am ,•  fedecia m fim u lindicat,  fe  jus  i n eu ndera co nfer- 
rc,  ur  rem  promiflam  plene  pofcere  ipfum  quear.  Cum  auccm 
promiccamus  vcl  dare  aliquam.  remj  vel  facere  aiiquid  j  inde  pro- 

miflia 


A 


CAPUT    V.  $zf 

mifTio  e/tVelvia  ad  alicnationem  rei  no/lra?,  Velquafi  alienatio  par- 
ticulae  cujusdam  denoftralibcrcacej  uc  nimirum  quod  anteafacere  vel 
intermiccere  poceramus,  vel  pro  arbicrio  adplicare,  in  eo  nuncprs- 
fcripcum  noftri  promiffi  fequi  debeamus.  Monendum  aucem  efl*, 
iflhjecperdnereadpromiffa  incerhominesconcepca.-  Nam  ecfi  im- 
ponTibile  fic,  divina  promilTafallere;  nimis  camen  fupcirbum  videcur 
dicere,  morcalem  fibiexpromiflbadverfusDeum  jus  quaererc;.  Add„v 

§.  S'  Obfervanda  porro  heie  func,  qu^  tr^idkffoblf ef.de cive  c.  2. 
5.  ^.feqq.  Injure  relmquendofeu  transferendo  fi  figna  nuUa  extitermtpra^ 
ter  verhay  iflhjec  deprajenti  aut  pr.tteri/0  tempore  effe  debcre:  feu  jus  ad 
rem-promiilaminalcerum  transferri  duncaxac  per  vcrba  de  prsefenci 
auc  pr^cerico,  non  aucem  per  verba  de  fucuro;  Qui  enim  v.  g.  de  fucu- 
ro  ficdicic,cras  dabo,  crasdonabo ;.  aperce  iignificaCj  fe  jam  non  de- 
difle.  Icaq';  toto  hodierna  die  jus,  quod  in  rem  fuam  habec,,  immo» 
cum  ipfi  manet,  utL&  craflino  die,  &deinceps,  nifj  per  novum  pro- 
miirum  jus  transtulerit,  aut  a6lu  incerea  dederir.  Quod  fi  tamen prcC- 
tcr  verbaaliaquoq';figna  adfinc,  fufficiencia  ad  declarandam  volun- 
tacem  transferendi  jus  in  praefenci  cempore;  eum.  efFedum  verba , 
quancum  adformam  grammacicam  fucurum  cempus  notantia,  non 
impedient.  Vcrum  ubi  talia  figna  deficiunt,  non  facile  tam  laxa  in-^ 
ccrpretatioVerbisfuturitemporiseritadhibenda,ut  ifla  eciamadprse- 
fencemcranslacionemjuris  valcanc.  Cumenim  bonanoftra  pieruncf,- 
non  foieamus  cransferre  in  alios,  nifiboni  alicujus  adquirendi  caufa,, 
quod  bonum  in  donacione  gracuicanon  ica  liquido  adparec:  igicuf 
circaaftum,  communi  hominuminclinacioni  parum  congruencem,. 
riihii  ccmere  pr^fumendiim,  nifi  quancum  exprefla  voluncacis  figna 
oflendunc..Pra£fercimcumfrequensfic,ejusmodi.verbis  nudum  dun- 
taxac,  &  faltem  in  preefens  inefficacem  afFedum  cxprimere.  Ergo 
quamdiu  adhuc  quis  infucuro  loquicur,  deliberare  cenfecur;  incra 
quodcempus  &affe(fl:usipfius,  &mericumalcerius  mucari  pocefljVel 
cciam  cafus  intervenire,.quare  quisre  fua  commode  carere  nequeac. 
Quemadmodum  teflator  in  cefl:amenco  haucquaquam  jus  de  prsefenti 
inhared«i"n  cransferr,  fcdfemperejusmodi.claufuiana.in  animoJEefer- 

Ss|  vafle: 


^^S  ^IBRI  III. 

vafreGenfeturj  hic  haeres  meus  e/lo,  nifi  antequam  obiero,  voltinta- 

tem  mucavero.    Ecfi  levitacis  nocam  non  effugiac,  qui  inani  fpe  alios 

nequidquam  ladat;     Alicer  vero  fereshabec,  fi  itadicam;  dono  vel 

dons  vi  cibi  ahquid  cras  habendom.     Id  tnim  td ;  hodie  jus  dare  rem 

cras  habendi,  feu  hodie  jus  ad  rem  in  ahquem  cransferre,  cujus  cradicio 

craftina  die fieri  debeac.     Neq;  obftac  his,  qu^  diximus,  quod  com- 

muni  loquendi  ufu  plerasqj  promilTiones  exprimancur  verbis,  fucu^ 

rum  cem^us  nocantibus.     Sic  enimloqui  folemusj  eciam  quando  fti- 

pulaca  manu,  auc  jurato  quid  promiccimus;  habebis  hoc  a  me,  dabo 

eibi  hoc,  &a    Id  quod  ideo  fieri  fuevic,  quiacradicio  rei  promiiTs  ple-- 

run^;  exincervallofequicur.    Imo  vix  promiffrO  dici  poce/l,  ubieo- 

dem  cempore  voluntas  dandi  declaratur^  &  resipfa  exhibecur ;  quippc 

cumheic  vel  nuliaadfuifTe  obligatio,  velilacim  acq^  fueric  concrada, 

icerumcxpiraflevideatur.  Tunc  demum  vero  vulgushaberefequid 

dicic,  quandoejus  polTeflionem  nadum fuic.  Unde  calium  verborum, 

ficubimpromiffionepcrfeda  occurrant,  (v.g.inrradiesfexC  dabo,) 

bicproprieefl:renrus:  jamtibijus  dohabendi  &  exigendi  ame  C,  fi- 

mulq;  me  obfl:nngo ,  quod  incra  pra^fixum  diem  eadem  tibi  fim  tra- 

dicurus.    Brevius  res  ica  poceft  efFerri,  quod  vcrba  fucuri  cemporis    j 

in  promifTionibus^ac  pr^cipuevocabulum  dandi,  innuanc  vel  obli-    ^ 

gacionem  adhuc  concrahendam,  qua  racione  per  ea  neqj  res  ipfa, 

neq';  jus  ad  eam  rem  transfercur :  yel  cradirionem  rei  deinceps  faci- 

endam,  adquamjus  jam  cransfercur,  autcranslatumfuic,-  quo  inca- 

fuiiIapromi(lionisperfe£tioni  nihil  obftant-. 

§.  p,  Hoc  loco  etiam  excutienda  erit  vexatiffima  qu^flio; 
ucram  nacurali  jurealiquavisobligandi  inficnudispoUicicacionibus, 
uci  &  nudis  padis ,  quamdiu  incra  cerminos  fimplicis  convendonis 
ftanc,necullum  infenegocium  auc  (7i;j/«7i\rty/uct  concinent.  Id  quod 
fibiprsecipuenegandum  fumpfic  Franc.Connanm  Comment,  Jur.  Civil 
1.  V.  c.l.  quem  GrotimV 2.  c.XI.  §.1.  aliiq;  refutatum  ivere.  Ec  fanc  fi- 
dcm  verbis  dacam  effe  fervandam,  ac  pofTe  aliquem  folis  verbis  fibi 
coociliare  neceflicatem  aliquid  prseflandi,  fi  vel  maxime  nonduni 
aliqua  resincerceffcric,  apud  omnes  hadenus  fapientes  in  confefro  fuic 
C^neroOjf.i.  FiindammtumjuJlttU  epfideSiideJi,  di^orum,  fonventorum^ 


CAPUT  V,  fir 

conflantU^  &  verit^,  ed^  de  caufafidem  adpcIUtam,  quidfiat ,  clmddi^ium 
efl.  F.t  Ulfianm  in  1.1.  D.  de  faci^:  ,^idtam  congruum  Hdei  humanx 
quam  ea^  qu.zmter eos flacuerunt jfirvare ?  Hoc  anica  crude  oppugna- 
x\xmvf^nx.Connanmi  excullis  ipilus  argumencis pacebic.  Primoigitup 
aic,  non  mworem  ejfi  culpam  ejw^  qui  tcmere  mlla  de  caufafoilicenticredit^ 
mtam  ejus,  qui  vamtatem  adhibuit  promi/^ionis.  Heic  dexcre  eil:  expli- 
candumj  quid  fic nuUa  de caufa  polliceri.  Si  enim  ifte  efb  fenfus j  calia 
polliceri,  qu^ubinon  pra^ilencur,  nihii  detrimenci  &  incommodi 
!afFeruncei,  cuipromifTa  funtj&quaeilli,  qui  przefticeric,  damnumaus 
moleftiam  func  allatura;  admicci  fane  poceA, promiflTa  nulla  de  caufa 
fadla  obligacionem  non  produccre,  Cur  enim  quis  veluc  fuo  jure 
poftularevelic,  uc  ego  faciger,  aucfumcusfaciam,  t\  eares  ipfinonefb 
profutura  ?  Ec  concra  racionem  efladlionem  fufcipere,  ex  qua  nihii 
boni,fedpociusmali  quideft  provencurum.  Sic  v.  g.fitu  a  me  fli- 
pulatus  efles,  ucperquacriduum  ciboabftinerem;  nulla  adparec  ra- 
cio,  quareid  fervare  debeara,  ii  mea  valecudo  per  cale  jejunium- 
eflaffligenda,  nec  aliquaucilicas  exinde  ad  ceredic.  Ec  in  hoc  cafu 
xque  vanitacis  efl  damnandus,  quicalia  proraictic,  quamqui  ejusmo- 
di  ex  promiflb  jus,  ferio  vindicandum ,  quceficum  fibi arbicracur.  Pr«- 
cereacumpromii1afincgracuita,adeoq';  unam  duncaxaC  parcemsone- 
renc;  regularicercenfendaeflillis  ineflTe  h^c  limitatio ;  quantu  cicra- 
nagnu  meu  incommodum  pocefl:  fieri.  Ncq;  vero  alcer,  cui  promiflljo- 
faftaefl,  camericimpudens,ucpofl:ulacurus  fic^meum  beneficiu  mihi 
7aldeeffedamnofu;aucuccum  infignimeo  decrimenco  velic  locuple- 
■ari.QuofacirilludG/m'^;?«-  off.\.inciduntfkfe temfora,  ut^romiffumnon' 
ervare [itjuftum.  Referri  enim  decetadfirndamentajuflitia ;  primumj  ut 
tccui  noceatury  dcinde  ut  communi  utilitatiferviatur.  Ba  cum  tempora^ 
ommutanty  commutatur  officiumy  cjr  nonfimper  eft  idem.-  Poteft  etiam  ac~ 
jdere promijjum  aHquod  ^  lonventumyUt  idefificifiitinutde  velei,  cuipro- 
niffim  (ity  velei^  quipromifirit..  Namfi-^  ut  infiabulis  efl,  Neptunm ,  quod 
"hefieopramifieraty  nonfeciffet,  Thefim filio  HippoiytQ  non  eJptorl?atm.  Bx 
ribmenimoptatisyutjcribitur^  hocerattertium^  quod  de  Hippolyti  irtteritu 
\atm  optavit..  Nec  promijfd  igitur  fervandafiunt  eay  qu£  fimt  ijs ,  quibm: 
pmiferfi^mutirlia.    Necfipim  tibi  nocemt^  quarn  ilUprofiat^  cuipromifieris. 


323  LIBRI    m. 

Coftiraoffdumefi,  mAjtisdammm  ante^oniminon:  utficonjiituerls  tecuU 
■biam  advocatum  tn  remprdfentem  ejfe  venturum^  At^  tnterim  graviter 
dgrotarejiliui  coeperit^  mn  jitcontra  ojjictum  nonfacere  quod  dixens :  ma- 
msqL  ilie^  cui  fromijjum fit ^ah  ojficio  dijcedat,jife  defiittitum  queratur.  Ad^.  i 
Seneca  de  henejicijs  1.  IV.  c.  3f .  55).  Huc  quoq;  pertmer,  quod    ifle  Ojju. ^ 
t radi  c :  Si  quis medicamentum  cmfiam  dedent  ad  aquam  intercutcm^  pepl 
gertt£y  ne  ilio  medicamento  unquamfojlea  utcretur,  (ieo  medicamentojanui  1 
faBusJuerit :  ^  annis  aUquotfofi  mcident  in eundrm morhum :  nec  ah  etip\ 
quicumpepigerat^impetret,utiterume0Ciceat  uti,  quid  Jaciendum fit ,  cuw^ 
fit  is  inhumanusy  quinonconcedat  uti^  neceiqmdquamjiat  in\urii&?  Vit&^ 
faluti confultndum  efl,     Quod  ii  vero  mConnam  fencencia, nulla  de  cauji 
polliccrijidemritquodgratuico;  tunc  manifeftum  eft,  peream  colli 
omnem  maceriam  beneficenrix  ac  liberaiicatis,  &  omnia  officia  h\\ 
mana  fieri  mercenaria.     Cur  enim  noncredam  ei,  qui,  cum  fuas  fa 
Gulcacesnoflecgracis  meabipfoexfpedlare  quid  jufiic,  quo  deincepj 
eundem  amandi  &  colendi  caufam  haberem  ?  Ec  cum  poflec  mii 
impune  non  promiccere j  cur me  juflic  rationesmeas  ipfius  fidei  fuper^ 
ftruere,  fi  perfedenolebac  obligari  ?  Nam  in  beneficij  negarione  ram 
diu nulla efl: injuria,  :quamdiu adillud  dandum  fola humaniratislegi 
quisadflringicurj  non  ubipoflreaper  promiflTumjus  alreriad  idquai 
ficum  fuit_». 

§.  10,  Ulrerius  urget  Connanus:  cum  hujusmodi  promifla  a| 

oftencatione  potius^quam  a  volunrare  proficifcanrur ;  aur  ur  non  fi 

mulare,  fed  bona  fide  fianr,  levirerramen  &  parum  conflderarc  jai 

^enrur:  magnum  forrunis  omnium  imminere  periculum,  fi  quo 

cunq;  didoaur  promifl^ohomines  reneancur.     Kx  quo  fundamen» 

,  forraile  efl:,  quod  anciquis  credirum  fuir,  amaroriis  juramenris  nuUas 

'vim  ineflie,  eaqj  rransgreflls  deos  ignofcere;  quod  ifl:a  animo  p« 

amorem  occoecaro  fufcipianrur. .  Piato  in  convivio.  &  Voet^  paflin 

Enimvero  frnflra  ranrum  heicpericulum  mecuicur.    Nam  nonni 

feriis  promiflis,  &  ex  dehberato  animo  profcd:is,  vim  obliganditi 

buimus.     Jocalaria  pro  feriis  accipere  rufl:icum  fuerir.  Temerea' 

tem  plura  promirrere,  quam  commode  prasfl:are  queas,  uri  rep» 

henflonenon  carctjirainhumanumforeccaiia  exigere  velle.  Deini 

fep 


CAPUT    V.  3tp 

fcparandafuntverba  honoris,  &quibusafrcdlnm  noflrunn  indeBnite 
in  aiiquem  ceflamur,  ab  illis  promiflis,  quibus  peculiariter  ad  certi 
quid  nosobftringimus.    Saspeenimhumani  viri  amphs  valde  verbis 
benevolentiamfuamexprimunt;  puta,dumtorosfealicui  addicunt, 
feipfos,  fuaq;  omnia  alterius  minifleriis  offerunr.    U ti  apud  Firgi/mm, 
I  jBf^.  I.  JEolus :  Tum,  0  regmay  qtwdo^tes  Exflorare  Uhor :  mihi  jujja  cafefje- 
refdsejl.    Heic  impudens  valde  fuerit,  iftiusmodi  Vcrba  prefle  acci» 
pere.  vid.  \.RegumY^,'^.feqq.     Etfi  illum  locum  aliter  interpretetur  Ji?- 
\fefhiii  arckwl.V g.  c. 8.    Igitur  talia  etiam  ferio  prolata  ad  nihil  ccrti 
obligant,  fed  benevolum  duntaxat  animum ,  fl:udiumq,  erga  alterum 
ex pnmunt.  Add.  Vem.  Vafquim  controv.  iiluftr.  1. 1.  c.  X.  §.  lojeqq.     S  ed 
promifla  illa^  qu^  certi  &  dererminaci  quid  alcerum  a  nobis  expc£lare 
jubent,  uti  ideo  funt  neceflario  implenda,  quia  alter  fidem  noftramf 
fecutusrationesfuasadiflaatcemperavit:  itaflvel  maxime  unus  auc 
alter diflbluto animo,  atq;ad  agnatos,  &gentilesdcducendus,  perni* 
miam  promittendi  facilicatem  fortunis  fe  fuis  everteret,  non  ideo  obli- 
gatio  promiflbrum  ex  vita  humana  penitus  fuerit profcribenda.    Si- 
cutifidejufllOnesnGnflatimdamnantur,  quia  non  pauci  carum  oc- 
; cafione  in  noxam  inciderunt.  Inde  quia  promiflum  cadit  in  debitum, 
icanti  efle  homines  debent,  ne  plura  promittant,  quam  commode  pos- 
flnt  prseflare.  -  Nec  vicio  caret  illa  frontis  teneritas,  qua  nemini  quis 
quidpiam  negare  audet,etiam  impudenterprocanti.    Quaminrem 
ierentitu  Andr.2i^.  4.  fc,  I.  id  cflgenus  hominumfepmum,  In  ntgando  mo- 
do  quispudorfaululum  adejl':  Poflubijam  temjf^  eflfromijja  ferfjci,  Tum 
!  (bacii  necejfariofe  aperiunt,  Bt  timent ;  (^  tamen  res  fremit  denegare.    ibi 
i  tfim  eorum  imfudentijsima  oratie  efi.    ^iis  tu  es  ?  quismihi  es  ?  cur  me- 
amtibi  ?  Beusfroximm  fumegomet  mihi.  attamen  ubifidesfi  roges^  nihil 
pudet.  hiCy  ubi  opm  eft,  Non  i^rentur :  iuicuhinihilofm  eji,  thi  verentur. 
jApvid  Plutarchum  Bruto  delhoc  ira  refertur.-     t^»'  ^'  '^v  dvai^vvTo^t 

'  v^,  eico&{ Xiy5iv-,  »V  ci  fj.rMv  apveiS^  ^vvdf^eiot  ^oxkoiv  a,v]u)  fiv  naAac  i^v  us^V 
\  ^TsS&iS^,    impudenter  objecrantibmficcumhere  turfifiimum  magno  viro 
ducens,  dicerejolebaty  eos^quinihilienegarev^lerefityfarumfibividerihon^* 
fle  £tatis  florm  collocaffe, 

Tc  §.«.Rc- 


530  tlBKI    IIL 

5.  ir.  Reliqua,  qux Connmm adferc,  parum  habefit  diffictiltacis. 
Dicit,  perquam  juftum  fuiflp  aliquid  boneftati  cujusq';  &  liberalicati 
relinquere,  nec  omnia  ad  necellicacem  obligationis  revocare  &  exi-. 
gere.  Augeri  enim  probicacis  in  nobis  &  conftancise  fludiumycum  re- 
linquitur,  ubi  vircucesiftse  elucere  poflunc;  quod  fieri  vix  poflcr,  fl 
promifla  omnia  omnes  facere  cogerencur.  Nunc  pr^flare,  quod  fe- 
mel  pollicicus  fls,  auc  alio  quovis  modo  ofl:endifl:i  ce  fadturum  efle, 
praeclarum&gloriofumefl: ;  (edeo  tamen  gloriofius,  quo  minus  e/l 
necefl^rium  Enimvero  fatis  adhuc  maccri^  relinqmcur  liberalicaci, 
dum  alceri  exigendum  absteofFers,  quodimpuneipfinegare  poceras. 
Ecaimtamfrequenciapromiflaincer  hominesmutua  opera  indigert- 
tes  occurranc,  magis  interefl:  rerum  humanarum ,  niinore  cum  gloria 
fidem  fuam  exfolvere  homines,  quam  plurimos  per  inconflanciam 
-aliorum  decipi.  Sic uc alcer  alceri  commodec,  quancum cicra  inflgne 
fuum  detrimentum  poflTec  facere ,  fane  lex  nacuras  pr^cipic.  Ardlioe 
Camenreddicurea  obligacio,  fiquodnacura  indefinice  cancum  prxce^ 
peraCjolcroquis.confcnfu  fuadefignec;  aicerumqjcerco  idexfpedare 
j;ubeac.  Unde  non  fequiciir,-  ecfi  non  promififl^em,  erac  camen  viri- 
boni  &  jufli  indigenci^  aUorum  fuccurrere ;  ergo  ideo  cantu  laudabile 
eflflare  convencis,  quia  indiges,  non  quiaego  promifi.  Quod  au- 
temifteconcedic,  fiquisexaUcujuspromiflb  nonfecuto  damni  quid 
feceric,  cenerieum  iplbnacurali  jure  adid  quodincerefl:;  ( puca  fi  quis 
fidem  alcerius  fecucus  aliunde  fuis  neceflicacibus  profpicere  neglexe- 
ric  \)  ex  eo  re£te  infercur ;  exigi  pofle  promiirum,  &  alcerum  id imple- 
re debere,  ne  ifte  decrimenci  quid  capiac.  Periculofum  vero  efl admiCr 
Eere  ifl:lianc  confequentia.-  cum deteriorecondicionenonfis, quando 
promiflumnonpr^flicerim,  quamfiomnino  non  promififlem;  igi- 
£ur  re  incegra  mihi  femper  licebic  poenicere.  Ec  magis  concra  n^curam' 
fore  hafce  promiflloncs  exigere,  invicisillis;,  quieas  fecerunc,  cumirv 
co  lucrumqu^sras  tuum;  quam  iilos  eadem  revocare,  cum  cu  incfe- 
nuilum  decrimencum  accipias.  Enimvero  non  in  hoc  Iblo  humani- 
eacis  ofBciam  abfoivicur,  ne  slceri  noceas,  fed  &alceriu3  commoda'- 
pro  virili  funcpromovenda.  Ergo  fi  ad  hoc  ce  pcculiaricer  adflnn=- 
leiftia  pocajcere  ob  ii^EK;  foiaavcaufaiPj  qupd  alcer  nihil  derrimenci  inda 


€AP  ai    V.  5^j 

fic  pafTuru?,  perinde  foret,  acfi  indignumeflecalterluscoiiditlonem 
pernosreddi  meliorem.  Sicut&nemoadmiferit,  ab  iiJispadliSjQui- 
[)us^jvec?^ciyi:ici'mc{):y  rcifle  refiliri,  quando  per  panitentiamnoftram 
akeriuseonditio  non  redditur  decerior,  (ed  duntaxat  non  melior.  Ec 
bcne  quoq,-  monct  Grotm^  cx  Cormani fententia,  ita  crude accepta,  fecu- 
turum,  interreges  &populos  diverros^^pradlorum,  quamdiu  ex  iisni- 
hilefi:  pra^fiitum,  yim  forenuHam,  prseferim  illis  in  locis,  ubi  nulla 
Certa  forma  federum  ac  fponfionum  reperta  eil:.  Quo  nihil  maeis 
kddiffidentiaminter  hominesexcitandam  facit  j  cum  hoc  modoocu- 
iatisfempermanibus  omniaforentgerenda.  Qyod  ipfum  fsepifi^ime 
;ondiciohominum, quibus interfenegotium  efi:,non admittit.  Quod 
ienicfj  Romaninon  nifi  exilHs  promifi[is  adionem  voluerunt  dare, 
.]u^il:ipulationeinterpofitafierent,non  cacaufa  fuit,  quia  feria  pro- 
nifla  jure  naturali  non  obligarent;  {^&  ut  adhibito  formularum  car- 
mine  homines  admonerentur maturecogitare,  an  rebus  fijis  expediac 
promitcere,  quod  revocari  amplius  nequeat.  Tum  ut  eo  liquidius 
:-es  promifl'^  exprimerentur,  ne  earundem  obfcuritas  cavillationibus 
mfam  prsebereL-». 

C  A  P  U  T     VI 

DE  CONSENSU  CIRCA   PROMISSA 

!  (Sc  Pacla  adhibendo. 

Jnfromt^is  &faBkreqniritm  confsn-  s.De  d^lomdo,  ' 

/^-  \9'^^  ff*lp*cto  deceptionii  paUareddM 

,  [onfenju4(igmficaturexpreJfeveltacite,\  invdida. 

'.Confenfui  ftippomt  ufumratttnii'. 

\.  .^Hem  impedu  magna  ehnetas, 

,  T)e  mmorennibus, 

■  T)0  errore  circa  frowifft. 


io.  1 1.  J2.tl. Metus prmiffa & paBa 

reddit  iKvalida-  {tntjfa. 

14-  ^aomodo  csnvalefcaminvaUdapro- 
!S'De  confenfuaeceptantu. 


.De  trrere  circa  paBa  &  comra^its.        1 1  d.T^efignii  &  monummu  confenftes* 

Um  per  promifia  &  pa£la  regulariter  libertas  nofira  coni 

firingatur,nobisq;  aliquod  onusccnciIietur,dumneceflario 

^  jamefi:pra^fi:andum,  quod  anteainnoftroeratarbitrio  pofi- 

tum,  facereanomitcere  vellen-iusj  nulla  propior  racio  efi:, 

Tc  2  quare 


533  LIBR1  m. 

quare quis  de  ejusmodi oncre deiticeps  fuftinendo  re£le  conqueri  nc* 
queat,  quamquiainillud  ulcro  confenfiCjfuoqifibi  arbicrio  arceiliyic, 
quod  repudiare  penes  ipfum  erac. 

§.  z,  Ifteconfenfus  ecfi  regulariter  per  figna,  puta  voces,  literas,. 
nutusqiexprimifbleac;,  aliquando  camen  concingic,,  uc  iilecicra  ejus- 
modlligna  exipfonegocio,  &  aliis  circumftanciis  colligacur.;  Sicuci 
eciam  quandoq;  abfencia  fignorum,.fi  ve  filencium,  cum  cercis  circum- 
ftanciis  confideracum,  loco  figni  confenfum  exprimencis  valec.  Ubi 
Camen  neceirumefi:,  prjefencem.  rerum  condicionem  icaefiecom- 
paracamy  ucex.omniparce  ad  praefumendum  confenfum  veluc  con- 
fpirec,,nec.ullaoccurracprobabilis  conjedura,  quae  in  diverfum  du- 
cac,  Alias  enim  valde  durum.  forec,  ex  quovis  indicio  obligacio- 
nem  alicui  impingere.  Ex  quibus  inrelligicur,  in  quo  proprie  confi- 
ftacnacura/'4i:^//^^G?^/;nempe  quandoconfenfus  non  per  ejusmodi  fi- 
gna^  quseregularicerincommercio  hominum  recepca  func,  exprimi- 
tur,  fedquando  idemexnegotii  natura^,  aliisq;  circumfi:antii  s  liquido 
colligitur.  Frequenciuscamen  efi:,  utquandoprincipale  padumcon- 
fenfii  exprelTo  fuitinitum,  exipfa  negotiinaturapadum  tacitumiili 
accedere,  ac  ex  eodern£uere  intelligatur.  Sicut  &  illud  valde  ufica- 
tum  j  ut  in  pa(3:is  tacitce  qua^dam  exceptiones  &  conditionesfincfubin- 
telligendsB..  Quibus  tamen  non  plus^  indulgendum,  quamquantum 
communiscommercif  humani  indoies  ferc,  ne  per  iilas  pada  nimis 
reddantur  lubrica  &  incerca.  Exemplum  padicacici  effe  pocefi:,  v.g, 
11  quis  peregrinus  in  civitatem  aiiquam,  exteros  amice  traclare  foli- 
cam,  amicafiib  fpecieaccedat,  etfi  nunquam  exprefie  fidenf  dederic, 
tacitetamen&exipfo  accefi^ionis  atlu  fidem  dedifie  cenfetur,  quod 
pro  ratione  fiatus  fui  velit  CeCc  legibus  ejus  civitatis  attemperare ;  pofi- 
quamnorac,  eamiegem  inuniverfum  di£lam  efieomnibus,  quiincra 
terricorium  cjus civicatis  verfari cupiunc.  Unde  &  infe  icerum  ab  ea- 
dem  defenfionem  fuicemporariam,  &  adminifiracionem  jufiitiae  ca- 
cite  ftipulatus  efi.  Sic  quando  abfencis  negocia  cicraexprefiam 
mandacum  geruncur,  padlum  exiftic  cacicum  ,  quo  poftquam  unus 
operamfuamrebusalcerius  ucilicer  accomodavir,  alcer  eandem  pen- 
fare  una  cum  fumcibu&fa6iis  cenetur.  Uciq;  enim  przEfumicur,alcerum, 

fifci- 


CAPUT    VI.  533> 

fi  rciviflet,  in  hoc  exprefle  conrenfurum.    Sic  quiin  diVerforio  ad 
menfam  accedic,ec(inullucumhorpiceverbu  circapreciumcibicom- 
mucec,  exipfo  camen  adlu  fuoadid  folvendum  conrenfiire  incelligi- 
cur,-  quod  nocorium  fic,  nemini  gracis  heic  cibum  prseberi.    Sic  & 
obligacio,  quas  incer  cucorem&pupillum  verfacur,  exconcradlu  caci- 
co  originem  fuam  crahic.  Add.  Grotm  I.3.  c.  24.    Padorum  aucem 
iacceflbriorum  h^c  poflunc  efleexempla.  v.  g.     Si  quis  cum  alcero  pa- 
cifcacur  deruco  acceflu  in  aUquem  locum,  eciam  de  redicu  convc- 
nifle  judicacur,  etfi  de  hoc  exprefle  mencio  nunquam  fueric  fa(^a;  quod 
ahaspriorepadlonihilforecadum.     Sic  quipa£loconfencic,  ucexce- 
riforofu^  civicacisdcancur,  eciam  confencire  incelHgicur,  uc  quas  ibi 
merces  emerunc,  exporcenc.    Quemadmodum  eciamabfurdum  fo- 
rec,  v.g.vendere  aHcui  a^rum,  non  aucem  concederc  velle,  uc  eun-* 
dem  ineo  loco  poffideac,  fed  pofl:ulare,  uc  in  alium  locum  ipfum 
cransporcec.     Sicquicubiculumin  asdibus  fuis  alicui  locac,  concefliifle 
eciam  judicacur  ufum  earum' parcium,  quibus  illecarere  nequic,  puca 
januje  &  viarum,  quae  adillud  ducunc,  falcem  hadenus,  ucforas  prodi- 
re,  acredireliceac.    Condicionum  auccm  &  excepcionum  cacicarum 
j exempla  paffim  occurrunc.    In  univerfum  aucem  obfervandum,  o- 
fhnium,  quae  cacice  conveniuncur  auc  excipiuncur,  fl:ridam  efle  faci- 
cndam  incerprecacionem,  nec  ulcerius  eadem  valere  pofl[e,  quam  quo 
liquidaconfenfus  conjeduraducir.  Add.l.  24.  Ti:  de  frobation.  Cum 
alias  facile  invico  molefta  obligacio  irapingi  pofliic ;  &  ubi  cacicis  exce» 
pcionibus  &  condicionibus  nimis  indulgecur,  pleraq';  pada  fubverci 
auccludiqueanc.     JCci  Romani  exemprum  cacicipadi  adducunc  in 
X.xX^.de^aciis:  fidebitorimeo  reddiderim  cautionemi  videtur  inter  nos 
t2iZ\itconvenijJe ,  nepeterem.    Ubi  camen  ex  fimplicicace  juris  naci^alis 
nonvidecurneceflarium,  padumcacicumin  hoc  cafu  flacuer^;  cuni 
planioremodo  diciqueac,  reddicione  caucionis  incelligi  deL^icum  re- 
miflhm, adeoq,-  adionem  plane  fublacam.    Juri  aucem  Roiitano  am- 
bagesheic,&  padumde  non  pecendocomminifciplacuic,  ne  obliga- 
cio ,  re  concrai^a,  nudo  confenfu  colli  viderecur.     Sic  incafu,  qui 
proponicur  inX.^i.frinc.D.  ^r,:2//,nonneceflarium  videcur  fl:acuere, 
filcmiQ  cifnvem([e,  ne  qmd^rdflaretur,  fi  amptiorefecmiafundm  ejjet  locatus. 

Ic  3.  Cum 


^54      ^  LIBRI  IIL    :  - 

Cum  citf a  fi^lionem  pa£licaciti  rimpliciiTime  dicatur ;  di£lamilli  con- ' 
tradui  legem  hautquidquam  eonsq;  excendi  pofTe,  uc  condudlori 
quoq;  profic;  cum  nullo  utiqi  favore  dignus  fic,  qui  ex  lege  agrum 
non  coluic^,. 

§/5.  llc  autem  quis  ferio  &  liquido  conrencire  po/Tic,  ante  o- 
mnia  requiricur  ufus  racionis,  hadenus  uc  pra^fens  negbcium  inceili- 
gac,  anfibiccnveniac,  aq'i  reprjen:ariqueac,eoq;perpenro  confenfum 
fuum  fufficiencibus fignis  exprimere  poffi c.  Ex  q uo^  coiiiequitur ,  pro- 
mifHonem  infancis,  furiofi  irem,  &  amencis  nullam  eile.  Circa  furio- 
fumamempecuHaricer  obfervandum,  nonnifidurance  furoris  cem- 
pore  ailionesipiiusmoralicer  pro  nullis  haberi.  Quamdiu  aucenj  fu- 
ror  dihicidis  intervahis  diftinguicur,  nihil  impcdic,  quo  minus  fele 
vahdepoflicobligareadidusqvCempus,  quo  permorbum  ipfi  racio- 
fiis  ufus  relinquirur.  Nam  furor  recurrens  obligacionem  aliquid  per 
l^  agendi  &  pr^il-andi  fufpendit,  quoufq';  adiones  fuas  arbicrariite- 
f  um  poffic.  tlnde  vulgacum  illud  JCcorum ;  furor  fuperveniens 
-auHum  negocium  ancea  rice  geflum  perimic;  incelligendum  efl  dc 
fiegociis,  qu^  fimul  &  femel  abfolvuncur.  Quale  efTceflamencum, 
quodf€melricecondicumfubfiflir,,quoufq;  fuf^lcienci  concrarije  vo- 
luntatis  declaratione fueric  fublacum ;  qualis in  furore dari non pocefl. 
Verum  ubi  obHgacio  aliqua  fic  explenda  per  diflind^as  afliones,  ufum 
racionisrequirences,  pacec  ab  incervenience  furore  eandem  fufpendi. 
Sic  qui  opcram  mihi  fuam  ad  certura  cempus  addixir,  ubi  incerea  in 
furoEemincidenc.  expirabic  oWigacio,  cui  jam  ab  illofacisfieriampli- 
tis  nequic.  Ecfi  propcer  fpem  recuperandeefanicacis  f^pe  cam  obliga- 
tio,  quampoceftas&jus  penes  furiofos  quoad  a<£^um  primum  dura- 
reinceUigatur,  cujusexercitium  cancifper  peraliosobicur.  Sedfiquis 
incurabilifurorelaborec,  ismeritocivilicerpromortuohabecur.  vid. 
J.g.D.^^  his quifuiveLaLjur.  junt .  L14.  T^.deoffic.^rafidis.  l.z^lD.dePro^ 
mratorihiis.  l.f.  §.  2.  D.  ad  L.  Aqmliam. 

§.  4.  Porro  cum  ufum  rationisebrietas  non  parum  impediac, 

autquandbc];  penicus  fopiac,  qusBricur;  an  ebrius  incra  cemulenciam 

'  iilam  promiccendo  aucpacifcendofefepoflicobligare?  Idquodnobis 

oegandum  videcur,  fi  jam  ebriecas  eoufq';  procefTerit,  ucper  vinum 

ratjo 


CAPUT    VL  ^^ 

•atio  planc  fic  obruca.  Nam;  pro  vero  &  deliberata  conrenfu  haberi 

nequity  fi  quis  vel  maxime  momencaneo  &  inconfulco  impecu  in  ali^ 

quid  inclinec,  auc  figna  quaedam  edac  confenrum  alias  exprimencia 

so cempore,  quando  mens  veluc  mcdicamine quodam loco  mota fu- 

jrac.    Sed  &  impudensforec,  cale  promifTum  velleexigere,  ubi  impri- 

■nis  c[us  impletiocum  infigni  onere  efl  conjunffla.     Quod  fi  vero  quis 

'briecatem  eam  capcavic,  &  obfervaca  alcerius  facilicace  promiflum 

LiluceelicuiCjneabsdoliquidem,  fraudisq;  crimineimrnuniseric.  Afl 

quidifcuflfa  crapula, ubidida fuain  mentem ipfifuerinc  revocata, ea- 

lem  rata  habuerir,  utiq;  obligabitur,  fed  non  ex  eo,  quod  ebrius,  fed 

juod  fobri us  egerac,    Faulo  largidr  tamen  invicacio  >  &  quse  non  cara 

•ationem  obfufcat, quam  ad  hiIaritatemprovocat,obIigationem  con- 

rahendam  non  perimit,  prsefercim  ubi  illa  a  fobriis  renavecur.     Q.uo 

acic  illud  Taciti  de  mor.  Germa».  De  reconciliandis  invicem  inimicis,  ^jun- 

•endn  affimtatihmy  (jr  ajcifiendis principihu-Sy  deface  deni^j^  acbello  plerm(£ 

nfonvivijsconfiiltant ;  tanqu.amnUllo  magis  tempore  aut  ddfimpltces  cogi- 

aiionespateat  anifmiSi  aiit  ad  magna^  incakfiat.-    Gens  non  afiuta  neccadi- 

Uy^perit  adhuc  fecretdpe^oris  Itcentia  loci,    Urgo  deteBa  ^  nuda  omni' 

■  m  menspoftera  die  retraSfatur :  ^fialva  utrim^^  temporis  ratio  eft.    De- 

'herant.^  dumfingere  nefiimt ;  confiituunt^  dum  errare  non  pojfitnt.    Paria 

le  Perfis  n^^cvtHerodotm  Clio.AthtnAm  1. 4.  c,  S.  Cufttm  I.  y.  c.  4.  Add^ 

iutarch, Sympofiac.  qu.zft.  h%  c.  p.  &10.     Equidem  id  manife/lum  eft, 

ieli£taobebrietacem,  per  quampacraca  func,  id^oa  poena  haucqua- 

[uamimmuniaefle.    Arfioteks NicomA.^^.Q.y^.  Hgji  •^iTAT  djwv^rc^dyvo' 

'ihio\d<^8cn(oUofji,o&S7aj),  sxv  cctn^o  e^vAj  ^rifJTijgoiyvoii^'  ciovnng  fMsS-vaaiy 

ov  T^q dyidi:^/;.  Ndm  ob ignorationem  etrampuniunt  legislatores  yfifibi  ipfe 
morationis  caufia  quispiarn  ftiffie  videatur.  Unde.ebrijs  duplices  poend  tn^ 
itutmfunt.  Inipfo  e?nm,  quimebriaturprincipiumeft\  cumfiJ  quis^inee- 
Ipminm (itiUt noninebrietunid  quod  ignoratwnis eft caufia.  Solonislex  ita^ 
.i£licabat :  rrJclp^ovtiTcxv  ^sBvcov  Ai^cpS-fj^vuTov  ^vcqTfjv-^^i^fjLiav,  pri*mpem 
lebrius  deprehenfiufi,  morte multandum.  Ec  Piccaci  les^e  deli6l;umper 
brietatem  admitrum  duphci  poena  pledlebatur.  Viogenes  taert.  l.l. 
bilicccquanquaforceinebriccaceipfaquis  ignorcc,  quid  agacj.tamen 


^3^  LtBEI  III. 

nbiquis  ultro  voluitufurpare  illa,ex  quibus  obnubilationem  mencls 
orituramnorat,  cenfeturetiam  in  eacQnrenfifle,  quae  indeerantcon- 
fecutura.    Enimvero  exindenon  fequicur;,  promifla  quoq; ebriorum 
obligarei  cumdiverfafitratio  deli£lorum  &  contrahcndarum  obli- 
gationum.    Nam  quia  abfoluce  eil:  interdidum,  dclidta  admitcere, 
ideovitandsequoqi  func  homini  occafioncs ,  quse  probabilicer  inde- 
lida  poflunt  percrahere.  Quid  aucemebriecas  defignec vix  efl:,  uc  igno*- 
rare  quis  poflic.    Et  cum  ipfa  cbrietas  eo  prsecipue  nominefic  pecca* 
tumjquatenus  adaliapeccatahominemdirponjc;  nonpoceflexpec- 
catorum  numcroeximi,quod  in  fe  eft  peccatum  ideo,  quia  pcccato 
fuam  debet  originem.    Ac  vero  cum  in  noftro fic  arbicrio  ficum,  no- 
vas  obligationes  adfcifcere  nobis  velimus,  nec  tie;  non  poflTumuj 
quoqi  ceneriad  vicandas  occafiones,  qu^  confenfum  noftrum  liqui- 
dumerancincercepcurae.  Perinde  acq;noncenemur  evicare  fomnum, 
ideo  quodnicSandopoflimus  videri  perludibrium  quid  a  nobis  fti- 
pulanti  annuifle.     Qiiam  ad  rem  facic  joculare  fcelus  Caligulae,  de 
quo  eft  apud  Suetoniwm  Calig.  c.^g.  Nota  res  efl^  (loquicur  de  audionc 
abipfo  "^10^^0^112^  Apnio Saturnmo  inter  fithfellia  dormitante,  monitum  a 
CajopTJiconem,  neprdtorium  virumcrfbro  captismotu  nutantemfthifftn^e- 
rirety  nec  ticendi  finem  facimn,  quoad  trcdecim  gUdiatores  HS.  nonagies 
ignorantiaddicsrcntur.  Unde  ^\  nihil  aliud  pravi  ebriecasefficeret,quam 
quod  figna ,  confenfurh  alias  ceftancia ,  per  eam  ab  imprudencibus  auc 
ignorancibus  poflenc  elici,  eo  folo  nomine incer  vecica  hautquidquam 
erat  referenda .    Cumq;  ad  contrahendam  obligacioncm  ex  promiflb 
velpadlorequiracurconfenfus  contrahencis,  in  praefenci  tempore  ne- 
gdkium  quod  gericur  incelligencis :  inde  eonfenfus  alicujus  non  potefl: 
praefumiexeo,  quod  quis  confenfit  in  ufurpandam  rem,  quae  ufum 
racioniserat  impedicura.     Pra;{ercim  cum  pleriq;,qui  vino  fe  obru- 
unc,  nonidfpedienc^ucufusracionis  collacur,  fed  uc  eodem  ad  lascici- 
am  excicencur ;  prior  autem  effedus  fere  prseter  intencionem  obrepat, 
dum  huncce  nimis  incauce  perfequuncur.    Addi  &hocpoteft,  cum 
per  delirtumalicuimaluminferatur,  per  promifllim  vero  bonum  an» 
tea  indebitumadquiratur,  &  veroodiofum  magis  ficjaedi,quam  ali- 
q^uod  bonum  non  adquirere;  facilius  eflTe,  ut  per  ebriecatem  nullum 

decla- 


^       CAPUT  VI.  si^r 

leclarecur  promiflufn ,  quam  delidum.  Deniq;  quod  quis  teneatuf 
|)lvcre,  v.g.  precium  vini,  quod  per  cemulenciam  obtufo  jampalaco 
iivergic,  &quodbibicurusnon  fuerac,  fui  fi  coiriposfuilTeci  illud  eft 
(C  concradu,  inicio  compocacionis  inico,  quo  is  ad  c?  ncum  vini  folven- 
(um  Te  obftrinxir,  quancum  guccur  hauieric,  eciamfi  per  eandem  vi- 
m  icerum  iic  ejiciendum.  Quod  fi  quis  pcr  vinolenciam  quid  efFu- 
<ic,  fi  vafa  fregic,  fi  in  complemencum  hiJaricacis  feneftras  percudic; 
mecur  ex  communi  illa  lege  de  penfando  damno,  quod  fua  culpa 
lceri  dedit-». 

§.  f.  C^cerumquoufq';inpuerisdurecimbecillicasracionis,con^ 
lahendam  obligacionem  impedicns,  in  univerfum  adeo  accurace  de- 
'nirinequic;  cum  in  quibufdam  cicius,in  aliiscardiusjudiciumma- 
irefcac.    Sed  refpiciendum  heic  efl  in  fmgulis  ad  quocidianas  ipfo- 
:jm  adiones ;  cumeciam  quidlegibuspoficivis  in  civicacibus  fic  con- 
irucum,  quae  fere  cercurn  cemporis  cerminum  heic  deilgnarunc,  pro- 
cindolem  Cux  nacionis  folercem,  auc  hebeciorem  deprehenderunc. 
icuci  apud  Ebr^os  valebac  promiflio^  quam  feciflec  adolefcens,  qui 
nnum^cacisdecimumcercium,  puellas  qua:duodecimum  impleffer. 
ijia  camen  ccnera  ascas,  edam  quando  negocium,  quod  gericurj  incelli- 
ic,  vehenienci  &  plerunq;inconfulco  impecu  fercur,  ac  inpromifla 
ftfacihs,  fpeiplena,  jiberalicacisfamam  capcans^  in  amicicias ambici- 
fecolendas  prona,  &  difRderenefcia/  ideo  inmulcis  civicacibus  fa- 
icaricerinflicucumj  uc  aliorum  prudenciorum  aucoricaccm  adhibere 
eceflumhaberencjuniores  inconcrahendis  obligacionibus,  quoufq; 
iconfukus  ille juvenc^  impecus  deferbuifle  cenferetur.    Inde  alicubi 
use  abs  calibus  propria  aucoricace  geruncur,  ipfo  jure  nullafuncrali- 
Libi  perrefticucioneminincegrum,  ficubilsefi  fuerinCj  ipfis  fuccurri- 
tir.    Vid.  1. II. §.  ^.feqq.  1. Z4.  §. 1. 1. 44-  D.  de  mimrihtis.    Id  quod  jure 
oficivo  conflicui,  nacuralis  racio  non  obfcure  fuadebat.    Praefertim 
umdolovixcareac,quiifl:ius^tacisfacilic8ciin)minec,  &  aliorum  di- 
pendiis  locuplecari  vulc,  quaeiftiper  judicijimbecilhtatemprsevide- 
e,  auc  ffilimare  non  norunc.    Lex  Atcica'  hacin  parceminorennibus 
?quiparabacfoeminas,~quibusnon  concedebac  concradum  inire,  nifi 
/^  aderdci  modiHm ,  l^d  tv  t^I y^d^f/rt:  aSgvig.p^ppter' fcr/fdij infirmitatem, 

Vr  -  uci 


10  LIBRI    HL 

oti cflapud Dianem Chfyfoflomum  &rat. if.  de ine^edulitate.  Scd 5e i p fij tri 
jus  nacurale  prtecipit,  uc  ficubi  cjusmodi  /lacuta  incivicatibusexcenr, 
illaobfervencur,  non  folum  fi  eivcsinterre,  £i<i  &  licum  peregrinis 
pacifcancur»  Non  tam  ideojquod  qui  in  aliquoloco  contrahic,legi- 
bus  loci  canquamSfubdicus  temporarius  tantifper  fubjiciatur;  quara 
quia  adlionemfolecdenegare  civicas  ex  illis  negotiis  >  quas  ipfius  legi- 
bus  non  iunt  conformia.  Niii  eivitas  exprefTe  oftenderir,  fe  in  jurc 
jrcregrinis  dicundo  merum  jus  nacorale  fecuturam.  Acq;  idem  fue- 
firobfervandum,  fi-perliceras  concraflus  fic  initus  incer  diverfarum 
eivicacumcives,  exquoadio  in  foro  alcerurrius,  qui  eo  flare  abnnie 
ficinflicuenda.  Nam  licec  concrahens  nunquam  fe,  ne  cemporarie 
quidem,  akerius  civicaci  fubjeceric ;  fi  camen  cjus  fori  fubfidio  uci  ve- 
iic,  ad  leges  civiies  negotium  ericcomponendum.  Sic licec  in  loco, 
quinuUiusimperiumagnofcic,  puca  invaflo  oceano,  auc  deferta  in- 
fula,  promiirioauc  padhim  fiacincerduos,  qureidem  civicaci  fubjiciun- 
cur;  adlegesciviiescamenfeaceemperabuncfi  exillis  jus  perfedum 
&:  a<Slionem  inforofu^civicacis  velincqu^rere.  Verum  quid  circa 
adlus  eoru  m,  quliegibus  civilibus  fuperiores  func,  obfervandum,  alio 
loco  monebicur. 

%.  6.  Confenfum  porro,  qui ad  validicatem  promifforum &pa- 
6lorum  requiricur,  quam  maxime  impedicf^^t?r,-  per  quem  contin- 
gic,  uc  inceliedus  a  vero  promiffi  padive  objcdo  deviec,  adeoq;  vo- 
luncas  revera  in  illud  non  confcnciac.  Diilintfle  autem  fucric  difpici- 
endum,  utrum  error  evenerir  circa  promiflum,  an  vero  circa  pa- 
£tum.  DepromifTisica  vidccur  pronunciandum;  fi  promiflio  fun- 
dacafic  in  praef  umcione  alicujus  fa6lir  quod  ica  fenon  habebat ,  feuubi 
inpromiffionealiquodfadum,  vel  eciam  qualicacem  alcerius  fuppo- 
fuerim,  cicracujusincuicumpromifliirusnon  fueram,  nacuralicer  pro- 
xniflionis  nullam  forc vim;  modo  ipfa  negocij  nacura,  liquidaeq;  cir- 
cumflanciaroftendanc,  promifTbremuniceex  illo  fadojeavequalica* 
Ee  canquam  ex  condicioncconfenfum  fufpendifle.  Ratio  efl:,  quia  pro* 
mifTor  confenfic  in  promifrumnonabfoluce,  fed  pr^fumcionem  ejus 
fadliqualicacisve  canquamcondicionemfuppofuic;  quse  cumnonexi- 
ftac,  ruicquoqi&eyancfciCp  quicquid  ipfi  fborac  fuperflruwtum.  I-lf- 


CAPUT    VI  1^^ 

^.dejurisdlcL  Sic^.  g.  fi  aliquo  nuncio  fucrim  perruafuS;,  mea  nega- 
:ia  abs  tebcncfuiflegerba,  eoqinominetibiquid  promiferim,  nonre- 
.aebor,  ubi  falfum  id  deprehendero,  Inde  eciam  petenda  eft  decifio 
quxftionis,  qucE  extat  apud  Cicermem  deOratore  l.i.  Vener4t  demorte 
mluisdJM^dam  falfi^abexercitu  d0mHm.nuncim.,quo  audito^^  creditopa- 
^^rtcJiarnentHmmutat,  o^i^uemfihivijumfmt  haredcmfacityac  pofi  mori- 
tur.  Miks domumrevertituri  aclege agtt inhAreditatemfaternam.  Cau-* 
fa  adcentum  viros  defe',Hur.  Pro  milite  adferebatur  ratio  ex  jure  civili 
^cprompta,  quoirritadeclaranturteftamenta  patrisj  in  quibus  fijius 
aeq;  ba^res  foret  (criptds,  neqv  nominacim  exhcBrcdatus ;  id  quod  heic 
Fadumnonfuerat.  F.cfi  fcriptus  h^resexcipere  poflec;  legem  illam 
.upponerc,  patri  conftitiHe  filium  adhuc  fibi  fupereire ;  id  quod  in  hoc 
:;afu  pater  ignoravit.  Fnimvero  ex  naturali  jure  fimplicius  dicitur , 
patris  teftamentum  fuifle  fundatum  in  pcrfuafione  de  morte  fiJij;- 
quam  cumfalfameflcpateat,  voluntatem  patris  nullam  fuifle;  cum 
conftet,  iilamfolam  fuifle  rationem,  quareis  teftamcntura  rtiutave- 
fic,  &  citra  quam  idem  mutaturus non  fuerat.  Ca^terum  fi  promifi^bc 
fuitnegligens  inreexploranda,  in  quaconfenfum  fuumfundavit,  te- 
netur  refarcire,  fiquoddamnum  exinani  ifto  promiflb  alrer  accepif. 
Verum  fi  promiirio  prajfentiam  aut  abfentiam  alicujus  quaHcatis  tan- 
quam  conditionem  pr^  fenon  culerit,  licct  fortafle  ea  fadanon  fuis- 
fct,  ubide  illapromiflbriconfiitifrec;  promiflio  nihilominus  valida 
erit.  Qiiod  fi  promiflTio  pro  parce  duntaxat  fueritfundata  in  errore, 
poccrit  proreliqua  partevalere;  nifi  forte  partium  promifH  una  al- 
teriinfit  permodum-conditionis,  aucnon  nificonjundlimomnespar- 
:es  poflinc  pr^flari.    Tunc  enim  error  in  parce  totum  viciabit. 

§.  7.  Circacrrorem  aucem^  qui  in  pa£lis  concingic^-di/tinguen- 
dumvidecur,  ucrumad  pacifcendumquis  per  errorem  fueric  niocus, 
in vero crrorcirca remj de qua padum inirum efl, vcrfecur.  Circapri- 
is  itidem  putaverim  difpiciendum,  an  res  fitadhuc  integra,  an  vero 
minus.  Siexerroreadpacifcendura  aut  contrahcndum  fuerimim- 
pulfus,  eumq;  reintegra,  &  quando  nihil  adhuc  fuit  pr«flitum,de- 
prehendero;  a?quum  fanefueric,  ut  faculcas  pcenitendimihiconceda- 
''\xt)  prjefercimubipraemctulero,  dumadpacifcendurnaccedo,  quae 

Vy  2  mc 


340  LIBRI  III. 

jnecauraadhocimpellat.  Verilubires  non  ampliuseft  integra  ,&  ubi 
crrorpacueric,quando  jam  padumeft  implecum  extocoaut  exparte; 
qui  erravicrerciflrionemcontra£tusurgerenonpoceric,  nifl  quantuin 
alter  ex  hum.anicate  veUt  indulgere.  v.  g.  Patrifamilias  peregre  verfan- 
ti falfus nuncius  adfercur,  equos ipfius domi  periiile.     Hoc  ille  pr«  fe 
ferenscircaaliosemendos  concradlum  inivic.  Sed  ancequam  cradicio 
precijauc  equorum  fierec,'nuncium  iftum  falfum  comperic.    Puco 
eumadimplendnm  concradum adiginondebere,  cumfcience  vendi- 
toreiftumnuncium  canquam  condicionem  ruppofueric.     Ecfi  ad  id 
quod  intereft,  aucralccmadpenrandumdamnum,  fiquod  fecicven- 
d!tor,per«quitatemobligetur.    Verum  ubipecunia&  equi  jam  mu- 
tuo  fuerinttraditi,  etiamfiiftiequis  deinde  opus  non  fit,  non  poteric 
adreddendampecuniam,  &recipiendosequoscompelH  venditor,  ni- 
fi  expreflfe  h^c  lex  contradlui  dida  fit.     Aft  ubierror  concigeric  circa 
ipfamrem,  dequaconvenicur,  pa^lumviciaturnoncamob  errorem, 
quam  quia  legibus  padti  non  fuic  facisfaftum.     Quippe  cum  in  padtis 
ipfares,  dequaconvenirur,  ejusq'iquahcatescognic^debeance{Ie;  ci- 
traquamcognicionemiiquidusconfenrus  incelhginequic.     Undede- 
fe£tu  deprehenfo,  qui  Ijedendus  forec  vel  a  concradtu  refiUre  poteft, 
vel  alcerum  ad  fupplendum  defedum  adigcre ;  vel  eciam  ad  prasftan- 
dumidquodincereft,  ubiipfiusfraus  aucculpa  incerveneric.    Idq';fi- 
eripocericnon  folum^ubi  defedtus  ftacim  fuicdeprehenfus-redetiam, 
fi  poft  incervallum.    Quod  incervallum,  ubi  leges  civiles  deficiunc, 
arbicrioboni  virieftdefiniendum,  ut  neqj  alterius  fraudi,  neq';  hujus 
fupinseneghgentijuin  reexplorandaindulgeatur.     ldq;paulolaxius 
eft  concedendum,  fi  vitium  exceriori  adfpe^tu,  aut  nifi  a  peritiflimis 
deprehendi  nequeat.     Quod  porro  vulgo  dicitur,  errorem  circa  ef- 
fentialia  padtiidviciare;  (vid. l.f^.D.  deoblig:d*a6}.)  non  eum;,  qui 
eftcircaaccidencaha;  illudicainterpretandum,  ut  per  eflenciahapa-  ;j 
^i  nontantum  mcelliganturea,  exquibus  efTenciaphyfica  rei,  de  qua  i 
pa^tam  inicur,  conftac;  fed  etiam  illse  qualicates  rei^  quas  pacifcens 
prsecipue  ob  oculos  habuit.     Sccpe  enim  contingit,  uc  in  pacifcendo' 
quahcas  rei  inprimis  seftimecur ;  ipfa  aucem  fubftancia  rei  phyfica  iav 
loco  necefTariiacceflbrij  habeacur;  vid.i,  l^.prificD.demtrah.emtione;. 


CAPUT    VI.  541 

Ckeropro  ^Rofcio^  de Panurgo  fervo  .•  ^td  emm  erat  Tannij  f  corfm 
^id  Kojcijf  difiipima,  Facies  non  erat^  ars  eratpretioja.  Bx  cjua  farte  erat 
^amij^  igonerat/jjry ,  ex  quafarte  erat  Rofiijy  amplius  erat  CCCijjj.  Ne- 
*  mo  enim  iuum  ex  trumo  corporisjfecfakaty  fid  ex  artificio  comico  (&ftmab(tt, 
NamillamerNbramerere^fer  fij  non  amphu^s  poterant  duodecimaris:  dfiipli- 
na,  qudi.  erat abhocTraditay  locahatfinon mi:ttis  CCCijjj,  Undc  non  fo- 
lumvanuseritconcra^lus,  fiabalceroDavum  emi,  &illemihiSyrum 
cradiderit;  redetiamubiprofeflusfum,  merervuquserere  coquendi 
pericum,  ubi  ejus  arcisimpericus  mihi  tradicus  fuerit.  add,  l.^.io.  ii.  14. 
41.  %.\.de contrah.emtwne^ 

§.  8.  Multomagisaucem  vitiaturpromiffioautpadum/fialte- 
riusmaliciofafraudulentiaj  dolusq;  eum  in  promittcnce  aucpaci(cen« 
ceerroremproduxerit,  exquo  isad  promiccendum,  pacifcendumve 
acceflit.  Circadolieffe^lum  qu^difputantur,  perfpicuenosarbitra- 
mur  expediri  poflc,  fi  diftinguatur  primo,  abs  quo  fuerit  adhibitus 
dolus  \  ab  eo,  quicum  negotium  nobis  efl,an  ab  alio:  Deinde  an  do- 
lus  dederit  caufam  promifTo  pa£tove,  ita  ut  citra  illum  idomiffuri 
fiierimus;  anidemnegotio  duntaxac  incideric,  ita  ut  fufcipere  illud 
quidemconftituerimus,  veruminobjedlo,  cjusq;  qualitatibus,  &  ha- 
rum  aeflimatione  nobis  fitimpofitum.  Ubi  dolus  a  tertio  fuerit  adhi- 
bitus,  noncolludenteeo,  quicumpacifcimur,  nec  aHquod  in  re  ipfa 
deprehendaturvitium,  negotiumeritfirmum:  ab  eo  tamen,  qui  do-- 
lumadhibuit,  poterimusrepetereid,  quodintererat,  nos  non  efle  de- 
ceptos.  Quidolo  fuo  malo caufam  dedir,  uc  ipfi  quid  promitterems 
cumeoq;  pacifcerer,  eiexiftoadu  haurquidquam  obhgor,  Si  dolus 
fuerit  incidenSjCircaipfamremj  autquahtatemrei,  ad  prcefens  nego- 
tium  fpedantem,  haftenus  padum  ericvitiofum,  ut  inarbitriodece- 
pti  fitillud  penitus  diflblverc,  auclsefionis  penfationem  exigere.  Qiia; 
ad  eflentiam  negotij  non  faciunt^nec  exprefle  fuerint  defignata,  atStum 
non  vitiant,  iicet  forre  aiter  de  ijs,dum  pacifcicur,  cacice  cogicavit_». 
Quid  juris  flt,  {\  in  precio  enormis  decepcio  concigeric,  infra  docebicur, 

§.  5>.  Difpiciendumjamefl:  demetu,  quousq;  illb  a£tus  huma- 
nos  reddac  inepcos  ad  producendam  obligacionem.  Fjusduseheic 
potifTimum  fpecies  expendenda^  veniunc.  Quarum  unaontur  ex  vitio . 

Vv  5;  aut 


1435  •  riBRiin. 

aut  alia  quapiam  difpofiEionc,  h^renteineo,  cuiquis  {cCe  efloMiga- 
turuSj  vcl  etiam  ex  maligna  ejusdem  voluntate>  fat  perfpicue  fignifi- 
cata,  undeorirur  probabilis  forpicio  immineirstis  ab  ipfo  deceptionis. 
Altera  notat  vehetnentcra  animi  terrorem,  ortum  ex  intentato  majorc 
malo,  nl  promiflum  aut  padluminireveHmus.     Circa  priorem  me» 
tus  fpeciem  id  quidem  certum  videtur;  fi-aliquem  videam,  qui  in  uni— 
verrum  nibil  penfi  habeat  quosvis  promifcue  dceipere,  ac  ridendofi- 
demfallere  ;  aut  circa  prsfens  ncgotium  animadvcrtam ,  eundem  infi'-: 
diasmihi  tendere:  ilolide  me  facere,  fi  dacaabipfofideconfifus,  lu- 
dibrio  me  ejusdem  ac  fraudi  exponam.     Qtii  enim  in  caffes  pra^vifos 
ukroruit,  etiam  miferationem  confumfit.     %^6i  an  ejusmodi.mctus, 
aut  fufpicio  deceprionispadum  jam  initum  reddatinvahdum,  eumqj, 
qui  decipi  timet,abs  neccflltate  pr^ftandi  ablolvac,  pacebit,  ubi  fen- 
tentiam  Hohhefii  de  €ive  1. 2.  §;  ir.  examinaverimus.     iile  igitur  tradif, 
"p^Ba  mutm  fidciy  ncutrv  quidqmmfiatimfr^fiantei  infiatu  naturmfrtifirA 
■  efie^invdida..^  fi  fifim  ex  utravts  farte  metm  oriatur.     Quas  afiertio 
admittinonpoce/ljnifi  pofi-  pa£lum  initum  ex  akerutra  parte  juftus 
oriatur  metus  fore,  ut  ubi  unus  padum  impleveric,  alter  paria  haut- 
quidquam  fit  fadurus.     Jufijumautemvocamusmetum,  qui  hquidis 
indiciis&arguraencis  efi:  fubnixus.     Nam  magna*  infi:ar  injuria?  efl:, 
probatam  aDteaahcujus  fidem  mox  nulla  nova  caufa  damnare.  Hinc 
&  ^'^CQH.obbefuu in annotatis  addic ;  nifi metus  caufa  nova  exifiatj  exfa- 
cio  aut  aliofignc  voUmtatis  non  pr^flandi  afarte  altera,  metusjuftm  cenferi 
non^otefi.     Caufa  enim^  quA  impedire  non  foterati  quinfacfceretur}  imfedi^ 
renondeheti  qumfdrh^tf^difta.     Scilicetctiamfi  ante  pad:um  initurn 
alicui  fuerit  oborta  fufpicio,  fore,utab  akeroin  padodecipiatur:  ta- 
men  eo  ipfo,  dum  cum  illo  pacifcicur,  huic  mecui  veluc  renunciac,  & 
non  .fufficiencem  eum_  declarac,  quo  minus  fides  alceri  queac  haberi. 
AhasenimnihilincercosfuiOecactum.    Abinitio  camen  hafcvidecur 
"fuifle  //£>M<?/^  fencencia,  xiuod  etiam  cicra  ejusmodi  metum,pofl:  pa- 
€iura  obortum^  idem  ficiriicum.  Id  quod  edparcr  rum  cx  Ipfius  ope- 
ttde  cDffo^e  plitico,  Gallice  confcripto,ubirefl:ri6lio  illa  de  metu  rc- 
censoborto  nonextat;  tum  ex  fubjunda  V2it\ont :  quod iUe,qui  frior 
p'afiat ,  pt  opter ^ravum  ingemum  maxirna^artis  homintim)  commodofuo 

jurs 


CAPUT  V.  ^^ 

jufedrmj^^^j^^^^fi^^^^^^^^^  (^^'^pi^if^^fep^odatlHm,  qmcum  comrahit: 
Ratiom  antem  mnejfe^ut  aUquis^r^flet^rior»  ji  veriftmile  nonfit^  Mternm 
ejjefraftmrumfoll.  Ubi  adparer-,  ipfum  caufam  fu  fpicionis  ex  com- 
muni  hominum  pravicace  pecere.  Acqui  hoc  modo  maxima  pars 
morcalium  inepca  declarabicur,  quicum  pa(Sla  iniri  poffinc;  quin  in 
univerfum  fides  profcribecur  incer  eos,  qui  eidem  judici  non  func 
fubjedi*  Cum enim  de  conftancia  alicujus  hominis  falli  nefcia  ccrci- 
jtudonequeac  haben,magna  quoq';  hominum  parsin  prava  fic  infi- 
gnicerproclivis/  &  veroinfi:acunacuraUquihberproprio  ex  judicio 
de  negociis  fuis  difponac,  ac  ipfe  de  mecus  fui  probabificace  judiccri 
jamvana  quoq;  fufpicio  ad  abrumpendum  padlum  eric  fufficicnsi 
adeoq,  nulhis  planepadorum  excra  civicacemeric  ufus.  Deinde  du- 
rum  nimis  fuerit,  univerfo  morcalium  generi  cancam  maliciam  im- 
pingere,  ucin  eorumanimis  reverencia  Nurninis  &  fas  fidei,  remoca 
\t%^  civili,  cam  parum  valere  judicemus.  Cum  illud  pocius  indele- 
bUemfidci  fenfum,  omnium  animis  plane  inolicum  arguac,quod  vix 
quicquamreperiacur,qui  oerfidum  fefe  apercefaceacurrfed  nemo  non 
graves  ob  caufas  a.pa£lis  difceflifle videri  veiic.  Quare  &  rcde  pr^- 
fumicur,quemlibecquod  jun:umefl:fa(fiurum,  donec  prava  per  fadta 
concrarium  fueric  oftenfu m.  Quo  pocefl:  &  adplicari  illud  Luciam  /)» 
fhilofjeude:  ')^Aolsi  Tjvieic  dmqu"  ciTmaiv ,  ridmle  pjcis ommhus  dijjfidem.  Ex 
quibus concludicur,  mecum  illum  violandse fidei ,  orrum ex  fola gene- 
ralipravicaceingenijhumani,  noneflefuiliciencem  ad  decre£^andam 
padi  implecionerai  Hinc  firivolus  valde  erac  pr^cexcus  Micylen^eo^ 
rum,  quem  abrupco  cum  Achenienfibus  foederi  obcendebanc,  apud 
ThHCjidideml. $.  Ifjlmsbelli  temporihus  veriti  inhenore  habebant :  nos  ipfls 
inpace idempra/iabami^s.  Ut cum al^s  benevolentia  flabilem  reddat  fidem', 
nobts  eam  metus  tutam  exhibebat,  Ita  non  tambenfvolentia  nos^  quam  tf" 
mormfocietate  contmtiit .  adeo^  quihus  primo  res  tutiores  metum  deme-^ 
rentf  tj etiam primi  focietatemrupturi  erant,  Imo  licec  peculiaria  vicia 
inaliquodeprehendancur,non  camenideofl:acim  fides  daca  ipfi  non 
eft  fervanda.-  Nam  mulca  vicia  fidem  non  tangunc.  Sic  uruc  quis 
fic  proclivis  in  libidinem,  in  ebriecacem,  in  crudelicacem  ;  id  camen 
jper  fe  noQ  obllac,  quo  minus.  iafervanda  fide  confl;anciam  amare 

qucac. 


344-  LIBRI  IIL 

queat.  QuinliceC  quislaborec  vitiis,  adfidei  firmitatem  convcllcndam 
fpedantibus,  puta,  fiinipfoadpareacderultoriaanimilevitas,  velflav 
gransaurifamesj  nilnon  morcaliacogenspedora,  aut  regnandi  libi- 
do,  qu^  apudmulcosomni  afFedlu  pocentiorert: :  camen  ne  hacc  qui- 
deniin  fefufficiunt,  ut  quis  fidem  ejusmodi  homini  dacam  detredec 
implere.  Nam  &  fa^pe  potefl:  contingere,  ut  ex  peculiari  afTedu  quis 
inalterumficinjurius,  qui  fandlemecum  vivic.  Ec  eo  ipfo  dum  pa- 
cifcor  cum  alcero,  cujusanimumnovi,  declarO;,  ea  vicia  non  fuffice- 
re,  quo  minusfides  ipfi  amequeachaberi;  adeoq,reni3ncio  exccpci- 
oni,  qu^exipfiusmoribus  pocerat  peticircarennendampadiimple- 
tionem.  Aiias  cnim  nihil  fuifTetadum,  fi quis  ab  inido fibi  voluiflec 
refervarealiquid,  per  quodprolubitunegocium  pofHt  reddereirri- 
tum.  Etfi  ubi  quiscum  eo,  a  quo  fcmel  fuic decepcus, denuo pacifca- 
tur  cicra  peculiarem  cautionem,imprudencer  fane  faciac.  Sic  uc  apud 
aliquosin  proverbiumabierit;  quifemelmedeceperic,illumdij  pcr-r 
danc,  ii bis  me  deceperic,  dijme  perdanc.  Quin  &  ubi  poft  pad:um 
inicum  certa  adpareancindicia,  ipfumidagere,ucmedecipiac,  fumma 
forec  flolidicas  alterius  fefe fraudulentise  ulcro  praebere.  Cicero  de  In- 
vent.  1. 1.  Summa  amenti^eji^  in  eorumfide  fpem  habefej  quorum  perfidia 
toties deceftti^fis.  Inde apud  HmerMm Iliad.  y.  Menelaus.  A^Jf-re  j  Tr^id' 
fioio  Ci/iif,  oCPp  ofiyiict  'm.fjLV/j  Avivg ,  k-Tin  qi  Trsuhg  \ssr6^<^iaKoi  f(^  clm^u 
Mducife  hucl^riamum,  ut foedera  feriat  i^fe ,  quomam  ejmfilijfcedifragijunt 
dr  infidi.  Add.  ?olybim\.^,  c.  1.2,  1. X.  c. 54.  Quo  fpedac  etiatn.illud 
Ciceronis  in  Verr^m  1. !.  Ommum  efl  commimis  inimicus-,  qui  fuit  hofHsfuO" 
Yum :  nemo  unquamfrpiensproditort  credendumputavit.  idem^fro  Rabirio 
Fofiumo:  Ubifemclquts pejeraverit,  ei  credtfofiea,  etiamfiper^lufes  deos  ju- 
ret,  credt  non  oportet.  Add.  Scneca  de  Leneficijs  1.  IV.  c.  27.  tnfine.  Id  ta* 
■men  fatemur,  fi  quis  aperte  profiteatur,  fe  religionem  fidei  ilocclfa- 
cere,  aut  fi  talia  foveac  dogmata,  exquibus  neceflario  idem  confequi- 
tur,-  in  ejusdem  promiflis  padisve  nullam  locandam  eflefiduciam, 
nifi  quatenus  anobis  per  vim  cogi  pollit,  fi  tergiverfeturj  auc  mani- 
fefta  ipfius  utilicas  fubegeric  conventis  flare.  Fxquo  genere  funt 
athei,  qui  vel  Deum  efle  vel  divina  providentiam  abnuunt;  aqui- 
bus  non  longe  abeunc,  qui  animas  coTporibus  fuperflices  neganL.. 

Hi 


CAPUT    VI.  I4f 

Hi  enimnon  poflunt  non  omnc  jus  ticilitate,  3d  judicium  proprium 
exad;a,meciri.  Huc  quoq; referre  pollisj  quorum  vitse genus  aper- 
tam  flagitij  profeflionem  habetj  quales  funt  piratse,  latrones,  ficarij, 
knones,  meretrices,  &idgenusalij,  qu£i§,pejerafleincerludicra.habe- 
:u  r.  Tacitm  A .  XL  Necdegeneres  mpdmfuere  adverfm  transfugam^  ^  vi- 
"^Utcrem  fidei.  Sed  &  il!ud  negari  nequit,  etfi  ratio  Hohlefij fupra S/d- 
duda  oinnem  vim  padlorumin  /latu  naturali  non  elidat;  hafcc  ta- 
men  prudentise  regulas  inde  colligi .-  ut  ne  quis  magiiam  in  foedere  fi- 
duciam  coUocet,  nifiubivideat,  akeriusucilitatcm  non  minusac  no- 
llram  ineo  verfari,  uc iftud  fervctur.  Item,  utquicum  fuperioreeft 
:ontra£lurus,  ita  concrahac,  uc  non  ipfe,  led  fuperior  conventa  prius 
przeftet.  Naminferiorfl  priuspr^ftiterit,autdecipiecur,aiicabsme- 
ra  alcerius^racia  dependebic.  Icem,  quod  falucem  fuam  periculo  ex» 
poriat',  qui  paflum  prseflando  feipfum  dcbiiitat,  ^  alterum  confir- 
mat,fperansfore,  ut  hujusviribus  ipfe  poftea  juxta  promiHum  adju- 
jrecur.  Nam  rem  pro  verbis,  fcripcuris>  &  figillis  pcrmutare  fi:oliduni 
fueric,  ubi  nihil  aliud  cftprseccr  religionem  fidei,  quod  avaricias  ac  do-* 
minandi  libidini  opponatun 

§.  lo.  Sequitur^ut  difpiciamus  de  illomecu,  quem  cominus  in^ 
tentatumgravemalumincutit;  dequo  pauloaltiusvidetur  repeten^ 
dum.  Supponimusigitur  heic,  yoluntatem  nofirram  naturaliter  in- 
Dlinari  ad  id,  quod  bonumipfiadparet.  Non  minus  autem  volun- 
tatibonumatq;adpetibile  adparetmalum  imminensefFugere>quam 
abfens  bonum  adquirere;  &  quze  ad  utrumq;  fincm  faciunt  media 
diguntur,  ututaliasipfa  in  fenonfintadpetibilia.  Non  minusenim 
ob coniequendum  aliquodbonumadhibentur  molefiias&pcr  fein- 
grata  mediaj  quam  ad  efFugiendum  malunn.  Etfi  fpes  boni  confe- 
quendi  molefliam  mcdiorum  magisabflergat,  quam  folicitudo  ma- 
lum  dcclinandi.  Et  hanc  ob  rationcm  Arifloteks  Nicom.  $.  c,  I.  illas 
duntaxat  ad^iones,  qux  obdeclinandummalum  fufcipiuntur,mixtas 
Vocavit;quarumexemplumtririffimum  cfi:  in  jadlu  mercium ,  nau- 
fragio  imminente.  Etfi  non  molliora  fufiinuerint  v.g.  athletse,  qui 
coronae  perccrtamina  reportand^  fefe  prs^parabant.  vid,^/'/f^<^^/^^" 
fhfrid.  c.  55*.    Enimvero  quanquam  a^iones^  metu  majoris  mali  fu- 

Xx  lcepcac. 


l^S  tlBRl  m 

fceptse^  intcr  fpontaneas  fint  referend^ ;  id  tamen  nondum  fufficic^ 
utexiiiisobligatio  aliquaadverfus  alccrum  apud  nosoriatur,  Cum 
enimobligaciofemperreferatur  adaliunfijcui  quideflprasftandum; 
adeoq',  illi  refpondeat  in  akero  jus,  cujus  vi  exigerequeat  obJigflcio-  . 
nis  impletionem ;  non  (ufficic  ad  eandemgenerandamj  ucin  uno  ilnt 
principia  obligationem  producentia,  fed  in  altero  quoq;  requirun-. 
Eur  principia  ad  jus  qujerendum  idonea.  Cicra  jus  quippe  obJigationi 
refpondens  nuUa  intelligipoceftobligatio.  Etnihil  debeo,  fi  nemo 
jurcme  pofcerequid  potefto  Igitur  ille  demum  metus  obligacionem 
producendameJidit,  qui  inaltero  ponitvitium,  quod  ineptum  ipfaiu 
redditad  jusadquirendum.  Quodvitiumeftinjuria;  qu^faneidefJv, 
cerenonpoteft,  utpereamproducaturid,  cuiipfa  quammaximere-, 
pugnac.  Cumenimlexnaturas  jubeat  praeflare  id,  ad  quod  alteri  jus 
eft ;  abfurdumutiqj  videtur:,  perinjuriam,  id  eft,  fado  legi  naturali 
contrario  produci  aliquid,  cui  ipfalex  naturalisfirmicatem  commu- 
nicet,  utq;  adeo  ipfa  ad  fui  deflrudionem  inferviac.  Sane  quae  fur- 
tumprohibetlexj  inter  juflos  adquirendi  modos  utiq;  furcum  refer-. 
re  non  poteft:.  ~~ 

§,  II.  E(i  camen  omnino  prius  confiderandum,  quisnam  me- 
tum  incuflerit,  ucrumille,  quicum  nobis  eft  negotium,  an  veroalius, 
Hcdcinde  an  quis  poteftatem  habuerit  terrorem  oftentandi,  an  mu 
nus.  Id  enim  dubiumnon  habet,  quin  tenear,-  ubi  me  obflrinxi  prp- ; 
ptereffugiendummecum  atertio  incuflum,  noninftigance,  autcollu-^ 
denteco,cuiprorriifIiofuit  fada.  Naminillo  nulJumrcfidetvitium^ 
quodadquifitionemjurisadverfus  raeimpediatj&ismcric.G,qu^mi* 
fai  prseflitit,  irnputarc  potcfl,  quod  ipfius  auxilio  ad  difcucienduin. 
pr^fens  periculum  fui  ufus.  Sic  fl  aliquem  conduxero,  ut  iccr  faci- 
€nticoncralatronesmihiadfiflat,finedubio  p^adum  fervandumfuc^ 
rir.  Imaingrati  animi  quoq; ,  non folum  perfidi^  crimen contrahic,. 
<qui  in  rcbus  anguftis  conflicutus  largis  promidis  alios  in.  auxiJi  um  fol- , 
licitat;  poflubieorumopepericulum  evafit,  moras  nedlere  inflituif 
Sed  &validu  eft  promiflii  tertio  faftumjfi  quisadilludproimperioy 
&:metu  pcense  fuerit  ada£tus  ab  eo,  cui  tale  quidinjungendi  poceftas^ 
@rac    Nam  neqiin  prQinifrario aliquod vitiumhserecj  6c fibi ipfi im- 

putcr,.. 


CAPUT    VI.  3^7 

fvtety  qui  metu  fcurgeri  voluk  ad  illud  rufcipiendum,  quod  ukro 
fiifciperG  debebac.  Sic  fi  princeps  aliquis  milites  fuos  excraneo  cuipiam 
velicpra^fidijcaufa  adjungere,  &  ad  niajorem  fecuricacem  compellac 
eosiftiquoq,fidem  dare;  nonpoterunc  hi promifla  eludere  obcencu 
mccusfibi  injedti;  utpoteabeoprofedi,  cuicaiiaquocunqjmodoexi- 
gendi  jus  erac.    Sic  fi  ponamus  pacrem  filix  eciam  invitze  fponfura 
dare  poflc,  ubiea  mecu  paterni  imperijfponfoinvifofidera  dederic, 
hautquidquam  illam  deinceps  fallere  poterir.  Nam  in  fponfo  nihil 
hseret  vitij,  quare fibi  ex  eo promiflojus  non  pocuerit quserere ,  &  de- 
bebac  filia  ultro  pacris  jufla  capeflere.    Atq;  hadenus  incereft,  quis- 
iiam  metum  incuflreric.    De  cscero  redie  pronuncianc  leges  Romana?, 
nihil  incerefie,  quis  mecumincufleric,  ubi  fcii.  nemini  jus  fuic  mccum 
intentandi,  &qiiandometuscaufam,  nonnudam  occafionem^ pro- 
miflb  aucpadlo  dedic.    vid.  1.  f^.  §.  $.  D.  quodmetmc^ufa.  SemcA  1.  IV. 
\cmfrov.  17'  An  ^  fi  ejl  in  re  vis^necejsita^s,  ita  tamm  Yejandantur,  quA 
per  'vm  &  necefitatemgejlafimt^fivis  (^  necefiitas  a  facificente  adhihita  eft  l 
HihU^  inquit,  meat  antu  cogarls,  fi non  a  m'  ageris,  meam  cttlpdm  ofortet 
efie^  ut  meafoenafit,     Non^  inquit.  ne^  enim  lex  adhibenti  vm  irafiitfify 
fedfafio  fiuccurrit :  ^  iniquum  illi  videtur,  id  ratum  ejfiet  quod  aliquu  non 
qma  vobiitipafft^  eft^  fied  quia  coacim  efl,    Nihtl  autem  refert , j^er  quem 
illi  neceffefiutt.     IniqHum  enim  quod  refiinditur^ fiacit  fio  rtuna  ejm^  qui  pafi 
fm  f/?,  non  ferfiona fiacientii.     idem  excerpt.  controv.  1.  IV  c.  g.  Non  mea^ 
inqmtifiedaitenavtsfiuit.     JEque  digmts  efipcena,  qui  ipfi  vim  adhthet.^  ^qui 
ahalioadmota  ad  lucrum  fiuum  utitur,    Enimvero  invalida  judicamus 
ilia^pa^la  &promifla,  ad  quaeab  illo  ipfo,  cui  promittir,  auc  qiiicum 
pacifciturjinjufliaeiusdemvi  quiscompellitur.    Cum  enimjurena- 
iturali,  quiperinjuflum  metumalteriquidextorfic,  id  reflituere  tene- 
atur,adeoq;tantumdebeatpenfare,  quanuim  ifti  per  talcpadum  de- 
ccdic;  per  cbmpenfationem  vclut  tolli  obligatio  incelligetur,  fi  non 
tfblviturid,  quod  ftatim  reflitui  debebac.  yi^.X.^.T^Jedoliexceft.  Ac 
ftohdum  foretfponte,  quod  ob  vim  promiflumjuit;,  folvere,  ubi  jam 
quis  in loca  tuta  cvaferit,  ac  deinceps  damni  fui penfationem  velle  re- 
: peccre.    {Martiatis  1. XI. epigr. ^p,    C^uidftme tonfr\ cumfiricta novacuU 
^fiit^rd  ejl^    Tumlibertatm  divitias^  roget  f  Tro?mttam?  ncc  mm  rcgat  illo 
•}'■  Xx  i  ^    temporc 


34S  LIBRI    111 

te  nfore  tonfify  L4tf0  ^Ogat\  res  eji  imperlofi  tlmof,  Sedfuerit  curv^ 
sumtuta  novacuU  theca^  Frangam  tonfori  cruta  manm j^ ftmui)  Praefercim 
cumeoipfojquod  promifllim  a  me  exigic,autaccepcacXacisproficca- 
cur,  fe  damnum  mihi  datum  ulcro  nolle  farcire.  Inepca  prseterea  eft 
adqujcrendumfibijus  h^c  veluc  maceria,  alceri  non  inferre  id,  quod 
per  legesinferre  prohibebaris;  &  abfurde  impucas  alceri,  quod  non 
feceris {^^  quo  fado  gravicer  peccacurus  fueras.  Inde  redle  Cicero  Phi- 
li^.%,  negaife  Anconiodeberebeneficium,quodabipfo  Brundufii  non 
fueric  incerfedlus..  ^^mle  henefclum. eji,  inq ui c,  quod  te  ahjlinueris  nefa- 
riofcelere?  quod efl  almdheneficjumlatronumy  nifiut  comynemorare  fofmt^ 
ijs  fe  dediffe  vitamyqmhus  non  ademcrint,  Horatim  1. 1.  epft.if.  Necfurtum 
feci,  nccfugiflmihi  dicat  Servm :  hahes pf*etiumi  lorts  non  ureris,  ajo.  Non 
hoininem occidi.  Non pafces inxruce corvos.  Sum  honm  ^f^fi^gi,  renuit^ne* 
gdtat£  Sabellm.  Add.  X.y.  §.3.D.  defaBis.  Seneca  1.2.  controv.  13.  non 
eflhencfcium^fcelm  nonfacere.  Neq;,magis  videcur  is~  ceneri,  qui  in  ejus- 
rnodicafuproalcerofidejubec,  ecfi  hic  expropriofemecu  nonobligec. 
Cum  enim  fidejudio  fic  vcluc  firmamencum  acceflbrium  negocij  prin- 
cipaHs ;  abfurdum  fuerit  faltem  de  jure  nacurali,  acceflorio  plus  inefle 
cfIicaci2P,.quam  primarionegocio ;  auc  laxius  obligari  principalem 
debicorem,  quam  qui  ejusdemobligacionem  veluc  in  fubfidium.fu- 
fcepcurum  fe  promifit.  Secus  camen  videcur  dicendum;,  fi  cercius  obii- 
gacionempropriam,  &  qu^nondependeacab  obligacione  capti,  auc 
cidem  fuccencuriecur,,cum  lacrone  concrahac.  Puca,  fi  quis  miferi- 
cordia  dudus  lacrqniquid  promiccac,  ucinipfius  gratiam  aUquemin- 
columem  dimitcat.  Huic  enim  neq;  metus  injuftus  efl;  iliatus,  neq; 
excepciones  capto  competencesii^emmutuari  potefl:;  quia  nonifli- 
us,  fed  proprio  nomine  fe  obhgavit,nec  fuam  obligationem  ilUus 
obligationi,  quxnuUa  fuit,  fuperflruxit.  Et  digna  eft  res,  ob  quam 
aliquidpr^ftetur,  innocentis  vicanaconfervafle,  &fibieximiamhu- 
manitatis  laudem  circumpofuifle.  Quod  fi  vero  obfides  dederit,  auc 
de;  fociis  quosdamin  latronum  poteflate  reliquerit  captus,  quoad  prOr 
mifla  repr^fententur,-  tenetur  non  expaclocumlacronibus,  fedejr 
eo,  quodipficumobfidibus  incercedit.  An  aucem  per  juramentum 
calepromiflumfoUdetur,  infra.eritdifpicicadum..   Atqjhadlennsad- 

mittimusj 


OAPUT    VI.  34^ 

mitcimus,  quod  Cfcet*a  qffjc^:  tv^dit.  Jlfradomhm pAcfum  pro  cdpitepre- 

tium  non  attuleris,  nuHafiam  efi..    Nampirata  mn  efi  exferduehmm  nume- 

ro  defimtm,  fedcommmis  ho/iis  ommum.     Cum  hoc  nonjides  ejfe  debet ,  nec 

jttsjHrandum  commme.  Scilicec  qu^  calibus  per  mecumfunrpromifla, 

prseflari neceffum non efl:.  Sed racio  quam/x fubjungiCjtTii^lcis non efl: 

ad  palacum;  pr^cipue  fi  excendacur  ad  illaquoq;  promifla  &  padai 

quje  nulla  vi  compulfl  cum  ifl:is inimus.    Ecfi  enim  moribus gentium 

alicercradlacurjuflrus  hofl:is,  alicer  lacro  &  piraca,  (quo  adplicari  po- 

tc{k'i\\.\xd2i^\Jid Hetiodorum  Mthiop.X.h  8  >8  3^'  'p^rmg.  Tnre  Afi^r^aog  sAtj^e 

woki(ji,^,H^scvo"7rov^c£ig  sxsTijv  tbAsvt^v,  Ne£.  enim  timjuam pa^is  bellum 

interfriitdones  compojitum  eflyne£  fcederibmjinitum  0  non  ideo  camen  is 

fl;acin[i  omnia  jura  hominis  amific,  falcem  ubi  humano  adhuc  modo 

cum  quibusdam  agic.     Nam  quando  mecumexcramecum  pacifcicur, 

iane  non  uc  lacro,  fed  uc  quivisalius  homo  agic-    Communis  aucem 

hoftis  lacro  vocacur,  quod  non  inflar  aUorum  hofl:ium  cerco  alicui 

bellum  indicac,  fed  omnibus  promifcue,  qui  in  manusejusinciderinr, 

hofliilia  incencec.    Quo  nomine  eciam  adeundem coerceiidum  non 

indi6to  bello ,  aucfingulartmihcum  aucoracioneopusefl:,  kd  cuilibeC 

concrahunc  licenciam  milici^  ipfa  nacura  rndulgec   Nihilominus  di- 

ci  pocefi:,  quemadmodumifacenceOVif^e?;?^,  fl:acus  hofl:ilis  non  obfl:aCj 

quominus  fides  hofl:i  daca  fic  fervanda ;  fic  nec  communcm  illam 

Jacronishofl:ilicacemprohiberej,quo  minus  pa<Sa  cum^  illo  inicafinc 

fervanda ;  praefercim  cum a£lus  hoftilicacis, dum  padFa  inic,,lacro non 

cxerceac.  Sed  &  facisfacic  fujE  objedioni  G^v/;^  Ij.  c.  i^);  §.  3.  ^uiatro." 

citer  maleficijunt,  ne  j^  pars  Jiint  ullim  clvitatis^  hipojjkntabs  quovis  homi- 

nepuniri^  (ijusnatur<&  rejpicimm,  (qu^  hypochefis  tamen  alio  loco  a  no- 

bis  examinabicurj  Afl:  quipuniri  polTunc,  uc  vicam  amitcanc,  his  &- 

res  &  jura  fua  auferri  icidem  poirunc.    Incer  jura  autefn  illa  efl:  quoq," 

hocjus  expromiflLoquaefitum;  potericigicur &hoc inpoenam ei au« 

ferri.    Enimvero  qui  ulcrocumlacrone  pa^cifcieur,  quem  calem  no- 

vic,  coipfocenfecur  renunciafle  exceptioni  illi,  quamexperfonaipfi- 

uspecitam  validitacipromiflionis  poceraCQpponere.    Quia  alias  ni-- 

hil  inter  illos  fuiflet  aAum;     Unde  fi  lacro  me  errantem  in  redam  vi- 

am  promifl[a  mercede  deduxeric,  non  dubiummihi  efl:^  quin  eam^ 

Xx  5;  perlblT 


5f^  LIBRI  IIL 

pcrfolveredebeam.  Sicuti&:  I.31.  'D.depoftitradit,  lacroni  deporitiim 
cfiereddendum,  ilquidem  non  adpareac  is,  cui  earcs  alatrone  erc- 
pta  fuic,  fi  modo  depoficarius  maliciam  dcponentis  ignoraveric.  Nam 
fjauis&iilun^,iationera,&  hjec  fpojia  alteri  dctrada  noverit,  non 
video,  quomodoeorum  cuftodiam  reciperc  poffic,  ut  inde  crimcn 
non  contrahaL-». 

§.  u.  Sunc  tamcn  plisrimi,  qui  prominis  padlisq;  per  vim  cxtor- 
tis  virtutem  obligandi  inefle  contcndunt.  Aiiqui  ad  aucoritatemjuris 
Romaniconfugiunt,  quod  cum  per  calia  pada  laefis  beneficio  reftitu-- 
tionis  in  integrum  fuccurrat,  miq;  videtur  fupponerei  ftri£tojurc 
cjusmodi  negotiis  vim  obligandi  ineflc,  verum  ejus  juris  rigorcm- 
^quicate  Prstoris  temperandum.  Sed  legibtis  Romanis  facile  fua 
conftatratio.  Cum  cnim  non  pra^fumatur,  in  civitate  degenti  vim 
cfle  illacam,  atqi  ea  cxcepcio  dubiam  po/Iic  habere  difcepcionem.;  con- 
veniens  ucicji  erac  ejusmodi  padum  cancifperfuftineri,  donec  a  judicc 
fupcr  mecu  illato  poflec  cognofci.  Ex  quo'cam,en  non  confequicur, 
qusmodi  pado,  uc  &  aliis  negociis,  qua;  per  excepcionem  peremco- 
riampolUint^lidi,incrinfecamvimobIigandiineflc;  cum  ift^  exce- 
ptionum  ambages  magis  ad  ufum  fori  civilis,  quam  fimplicitatem  ju-  'i 
risnaturalis  pertineanc,  falcem  ubi  agicur  incereos,  qui  communem  f 
judicem  non  agnofcunc.  Grotiw  1.2.  c.  Ii.  g.^.tradit :  idc^  nAturaU' 
tereum,  qui  metu  quidfromifit  ohligari^  quia  conjenfiu  Adfuit  >  (jr  quidem 
^bfblutta^pfita  ifihAcrcrum csnditione^  CEft  quippe  dvSpci)m)ig  -^vxn  Tmv^ 
ritdv  's^lifjLoTB^v^  anima.  omnibu6  rehmfretiofiior.  Heliodor.  Mthiop.  1.  V- )  etfi  I 
malo  illo  non imminentein  calequid  confenfurus  non fuerat.  Enim- 
Vero  utiomnfs  obligatio,  expado  orcaiinalteroponicjusipfl  refpon- 
dens:  ita  non  fuflBcit,  ut  inmeflnc  requiflta  ad  obligationem  produ- 
cendam  neceflaria,  fed  ab  alcero  quoq;  abefle  vitia  debent;.  quaejuris 
jnipfo  adquifitionem  intercipiant.  Adeocf;  non  ftatim  fl  inmefa- 
cultas  eft aliquid  transferendi,  in alrero  efl:i^cultas  acceptandi.  Igir 
turcum  obligatio,  cuicxadverfumjusiodnreipondet,  inanis  flc,  non 
cftcredendum,  exfolo  meo  confenfu  obligationem  nafcr;  ubi  ahcr 
per  jus  nacurse  prohibecur  accepcare.  Id  quod  hoc  cafu  omnino  fit. 
Qu^  cnim  lex  metum  alceri  incutere  vetat^  eadem  quoq';  ex  ifto 

mctu 


CAPUT    VL  ^l 

metu  jus.adquiref e ,_  lucrumve  facere  prohibet  Incongmum  aucem 
cil,quodfubj.ungit;  (l  is  Cui  fremittitur  metu?ri  intulit  y  quamvis  ievemi 
4tq,inde  fecuta  frerit  promijsh  3  eum  teneri  ad  Uberandumpr&mijforem^fi 
tromijjorvelit;  nonqHodinefficax  fuerit  promiJsio,fed  oh  damnum  injtma 
datum.  Acquifiofaligatione  liberaripofTum  meo  arbitrio,  citra  p^jE- 
ftacionemalicujusrei,  jamaduliberfum.  Quidergo  opushifceam- 
bagibus  j  tu  clebes  me  liberare obligatione,  fi  ipfe  velim.  Quin  dici- 
mus;  quia  ad  promitrendum  vi  me  adegifti,  nihir  tibi  debeo;  6« 
fruftraameilludexigis,  quodubi  pr^flitero,,  tu  /latim  refticueFc  ce- 
ncris.  K6.6,:SenecarContrdverf\V-ZS. 

§.  13.  HobbefiusJe Cive c.^.%.l<S.  prohacfentenriaaliisargumen- 
tis  pugnat.    Ak,pac}a  ex  metuprofeUa  n&n  to  nomine  ejje  invaltdayqudd 
ex  mdtufint  profcBa  y  alias  emmfiquereturypacfa  ea^quibm  in  vitam  civu 
tem  homines  congregantur,  dr  leges  condunty  effe  invalida :  {procedit  enim  k 
tnetu.mutua  c^dis,  quod  alter  alterim  regimini  fe  fubmittit:)  ne  ^  cum  rati^ 
oneeumfacere^  qui  captivopacifientipretiumredemtionis  fu^fidem  adhibet, 
Verum  in  priori  argumenEo  ambiguo  ienfu  vocabuli  metus  luditur. 
Alteriusenimplanegenerise/lmerus,  ob  quem  homines  in  civitates^^ 
congregantur;,  quam is,  de  quo  heic agimus.    lUeenim  eft catjtio  cir- 
ca  declmandum  aliquod  malum ,  quod  indefinitc  poteft  acciderc. 
Hic  autem  ell:  terror  ex  cominus  intentato  gravi  malo,  cuiq';  repellen- 
do  ipfe  non  fufltkio,  ortus,    Igitur  longe  diverfa;  indoHs  funt  pada, 
quibus  mutuum  auxilium  pacifcimur,  ne  fingulr  a  communi  ho/lc 
opprimamur;  &  quibus  quid  promittimus,  utefFugiamus  malum,  ab 
ilteroinjuftenobisinrentatum.-    &ca  poftcrius  argumentum  facile^ 
:oncedimusy  ftulce  latronem  facere,  quiper  injuriam  promiffumcx- 
:orfit,  &  poft  fidem  altcri  adhibec,  velut  Jure  cum  ipfo  egiflet.    Ue: 
;nimidemfceleratus  fit,&  ftolidus,  nihil  repugnac;  juxta  illudM^- 
tandri   apud  Stohmm  firm^tne  %.       dcrvyiKo^yKrov  sriv  v  Tnvvi^ci.  incon- 
Iderata  res  efimMitia.    Quin  contra  cgo  dixerim,  hautquaquam  cunt' 
•ationefacereeum,  qui  ex  periculoinjufte  conciliato  ereprus  ultro  la- 
Isroni  pretium  fui  fiagitij  perfolvit.    Huc  facic  illud  Dionyftj  Halicarn^. 
•  8.  ^uicquid  necejutas  protempore  velprivatis  hominihus,  velcivitati^ 
}Hi ^xtorquctytanti^er dHTdtidonecceJJet  CAnecej^ttas^   AddiCj,  umverfa^ 
,  '  '  iitsr 


3^2  LIBRI  IIT. 

Uterverumeffe^  ohligatefaBdi  quande  acceptum  eflhomm^  &  quandopf^^ 
mitterej  (jridqHodfromittiturlicitumefl.  Licitumejl  autem  &  adredi' 
mendamvitamfromitterey  ^  de  mee  dare  quicquid  njoluero  cuiquam  etiam 
latfoni.  Atqui  non  poteft  bonum  dici  id,  quod  latro^iatori  prjc» 
ftac  3  dum  ei  per  injuriam  yicam  non  adfmit.  Abfurdum  eft  alicui 
tanquambonumimpucare  velleincermiffionem  injuri^.  Tuncquip* 
pe  dicimurboniquidin  alcerumconculifTe^quando  velbonum,  quod 
anceadeerac,  dedimus^^velpraefensconrervavimus^vel  malum,  quod 
praecer  noftram  culpam  ipfi  imminebac,  difpulirous.  Deinde  noa 
fequicur;  licicumeftmihi  promictere&darelatroni^  ErgoeciamilU 
efl:  jusidexigendi,  auc  ego  ad  idem  incerno  aliquo  vinculo  teneor. 
Muka  iicice  pofliimus  facere,  ad  quze  nulla  nos  obligacio  ftringit 
Licitepoffum  resmeasabjicere  \  fed  uc  hoc  faciam  non  ftacim  ab  al- 
tero  poflum  obhgari.  Unde  &fairaeft  regula,  quam  idem  proponit 
JLeviatk  c.  I^.  ^uicquid  facere  licitum  efl  non  oUigato,  idem  licite pacifii 
^ojfumproptermetum.  ^^odautemlicitum  efl  pacifei^  id  illicitum  efl  nort 
fr^fiare,  Addendum  quippe  fuerac;  modo  honeflc  ab  alcero  id 
cxigi  poHit-.. 

§.  14.  Heic  deniq;  &  illa  quseflio  fubjungenda ;  cum  qu«  cx  et- 
roreaut  mccu  promiccuncur,  iintinvahda ,  fi  poflcrroredifcuflro,  auc 
Inetu  depulfo  quis  uciq,-  didis  fuis  ftare vehc,  qua  racionc  illa  promiC 
fa  convalefcanc  \  Nam  quod  ab  initio  invalidum  fuiCj  ex  pofl  fadio 
convaleicere  pocefl,  fiaccedac  caufanova,  jus  perfe  parere  idoneaj 
cjuse  hoc  cafu  eft  confenfus  liquidub  &  ulcroneus.  Aliiergodicunt, 
ad  canfirmandam  ejusmodi  promiffionem  fufficere  folum  aninM 
a<5tum  intemum^  feu  confenfum  hquidum  &  liberum  in  eam  promifli- 
©nem ,  ecfi  nuUo  is  figno  exprimacur.  Jam  enim  excernum  confen- 
fusfignum  ancecefljflTe.  Accedence  ergo  jam  incrinfeca  animi  defti- 
nacionehquida  &hbera,  nihii  deefl^e,  qHodadpariendamobhgatio- 
nem  requiracur.  Aliis  h^c  racio  difphcec,  quod  confenfum  incer- 
num,  &  adtum  exceriorcm  eodem  tempore  exiftere  oporceaCj  eoq; 
a<3:um  cxcernum  ancegrcflTum  non  pofleefleflgnumadus  internifub- 
fequentis,  de  quo forraffe  ancea cogicacum non  fuerac.  'Igicur  uccalc 
promiflumvaleac,  requiruncnovamverbisfadlaift  promifllioncm  & 

accepca' 


CAPUT     VI.  ,  jj-^- 

icceptmot^em.  Gfotim  1.2.  c.  Ii.  §.2o,  inediam  fent^riam  requitnr, 
quodomninofignisqnibusdam  opus  fit  ad  declafandumconfenrum 
ncernum  fupervcnientem;  quia  aliasakerde  jurefuo  certus  eflene- 
quic.  Verum  uc  verbis  hocfiat,  necefle  non  eft,  cum  etiam  alia  heic 
(igna  fufficere  poffint.  Puta,fi  promiflbr,  errore  cognito,  metuq; 
depulfo,  ulcropr^/tet,  aut  fuper  jamexhibita  re  controverfiam  non 
inoveat,  cum  commode  poflet,  aut  fi  pofi:  de  eadem  re  cum  altero 
rra<^et  tanquam  cali,  quam  is  jure  polTideat.  Cui  fententi^  &  nos 
'ubfcribimus,  ; 

,  §.  if.  C^cerum  &  hoc  addendum  efb,  uc  promi/Tio  fitvalida, 
requiri  non  folum  confenfum  ejus,  qui  promictit,  fed  &  ejus,  cui  pro- 
mittitur,*  (1.  I^.  §.2.  D.  ^<f  donation.)  &  quidem  per  figna  fufficientia 
cxpi^eflTnm ;  nbi  interdum  nutus fufficere potefl:,  fi vel ultro  quid  offe- 
ratur,  velid antea  fit  petitum.     Quando  enim  confenfus  alterius ab- 
efl:>  feu  oblatumpromiflum  is  aeceptare  recufaverit,  res  promifia  pe- 
ncs  promiflTorem  maner,  etiam  ubi  juramentum  accefleric:  quia  & 
hoc  ante  acccptationem  jus  non  transfert,  fcdhoc  tantum  efificit,  nc 
mihioblatumretra£lareliceat,  antequam  deipfiusrecufationeconfli- 
terir.    Scilicet  quialtcri  rem  fuam  oiFert,  neq; invito  eandem  vult  ob- 
itrudere,  neqVpro  dereHdla  habere.    Ergo  fi  alter  non  acceptaverit, 
juripromittentisinremoblacamnihildeccflit.  Qpod  fi  rogatio  ante- 
cefiltjCenfebitureadurare,  nifi  cxpreffe  fuerit  revocaca ;  eb'q;  cafu  in 
antecefTum  acceptatio  facSa  intelligitur.    Ita  tamen,  ut  rogationi  re- 
fpondeatoblacio.     Nam  v.  g.  fi  quis  de  minore  fumma,  quam  aker 
rogacj  refponderit,  exprefla  requiricuraccepcatio,  quando  alterimi- 
nore,  quam  rogavit,fumma  non  efl  confulturn  ;  alias  non  nifi  in  fum- 
mam  concurrentem  tenebitur.    Quo  loco  notandum  etiam  illud  Tlu- 
i  Hrchiquitfi  .fym^^of.X,  p .  c.  IJ.  fothrem  effe,  dr  majoris  autoritatu  oratio- 
fiem  eJuSi  tfuicor^dittenemobtHlh :  qui  njero  obUtam  Accifmnt^jus  fi.ddendi 
Miquidnon  habere.     Scilicet  quia  promiflario  non  pctefl  jus  enafci,  nifi 
quantum  promiflor  confenferit.     Quod  fi  promiflbr  akerius  rogati- 
oni  fimpliciter  annuerit,  rogatioilla  taciterepecitacenfcbirur.     Add. 
CrotimX.z.  c.I^.  §.32.  Ad  I.5.D.  depllicitat.  ex  qua  ncnnulli  conclu- 
lerunt,  adpromilTum  validecontrahcnduna  fufficere  folumpromir- 

Yy  rcntis 


5f4  "  LIBRI   m.! 

tentisa<^atn;